Коррупсия (лотинӣ: corruption – пора) дар адабиёти ҳуқуқӣ ҳамчун фаъолияти ҷиноӣ муайян карда мешавад, ки аз сӯиистифода аз қудрати расмӣ аз ҷониби мансабдорон барои манфиатҳои шахсӣ иборат аст. Дар дар адабиёти илмию соҳавии бо забонҳои тоҷикӣ ва форсии муосир таълифшуда дар баробари вожаи “коррупсия”, муродифи арабии он “фасод” низ васеъ истифода бурда мешавад. Дар ҳуқуқи Рим коррупсия ҳамчун “вайрон кардан, шикастан, пора додан” фаҳмида мешуд ва амали ғайриқонунӣ алайҳи мансабдорон буд. Ин истилоҳ тавтеаро байни якчанд иштирокчиён ифода мекард, ки ҳадафи он таъсири номатлуб, масалан, ба раванди судӣ ва халалдор кардани ҷараёни муқаррарии маъмурияти давлатӣ буд. Истилоҳи “коррупсия” барои тавсифи сӯиистифода аз қудрати расмӣ, ки одатан бо вайрон кардани қонун ҳамроҳ аст, истифода мешавад. С.И. Ожегов ин истилоҳро ҳамчун “порагирӣ, фосиқии мансабдорон ва шахсиятҳои сиёсӣ” муайян мекунад. В.В. Лунеев коррупсияро ҳамчун “падидаи иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ ё криминологӣ” мешуморад, ки як қатор амалҳои хатарноки иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар амалияи байналмилалӣ ҳамчун ҷиноят эътироф карда мешаванд”. П.А. Чебоксаров коррупсияро ҳамчун “маҷмӯи падидаҳои манфии дар ҷомеа ва давлат рухдода” муайян мекунад. Ба андешаи ин муҳаққиқ, коррупсия пеш аз ҳама дар нодида гирифтани меъёрҳои ахлоқӣ аз ҷониби шахсони алоҳида ва дар содир кардани амалҳои тамаъҷӯёна ва худхоҳона, ки бар зидди ҳокимияти давлатӣ, манфиатҳои хизмати давлатӣ ва хизмат дар мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ равона шудаанд, ифода меёбад”. А.В. Кузмин ду фаҳмиши коррупсияро пешниҳод мекунад: – фаҳмиши васеъ, ки тибқи он коррупсия ҳам ришвахорӣ дар ҳама шохаҳои ҳокимият ва идоракунӣ (давлатӣ, мунисипалӣ, хусусӣ), ҳам ҷиноятҳои мансабиро, ки бо ниятҳои худхоҳона содир шудаанд, дар бар мегирад; – фаҳмиши танг , ки тибқи он коррупсия – ришвахорӣ ва порагирӣ дар ҳама шаклҳои он, илова бар ин (бо дараҷаи муайяни анъанавӣ) ришвадиҳӣ ва ангехтан ба додан ё гирифтани ришваро дар бар мегирад. Ҳарду намуди коррупсия асосҳои ҳуқуқии ҷомеа ва ҳокимияти давлатиро хароб мекунанд . Дар ҳоле ки баъзе муҳаққиқон дар бораи худи мафҳуми коррупсия назари гуногун доранд, аксари муаллифон онро бо сӯиистифода аз қудрати давлатӣ, истифодаи мавқеи расмӣ барои мақсадҳои худхоҳонаи шахсӣ ё гурӯҳӣ алоқаманд мекунанд. Масъалаи мубориза бо ҷинояткорӣ ва махсусан бо коррупсия муддати тӯлонӣ дар маркази таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор гирифтааст. Бисёре аз олимон ва сиёсатмадорон асарҳои худро ба омӯзишу фаҳмиши амиқу дақиқи илмии коррупсия ва таҳияи роҳҳои мубориза бо ин падидаи зарарноки ҷамъиятӣ бахшидаанд. Беҳтар кардани қонунгузорӣ ва амалияи ҳифзи ҳуқуқ дар соҳаи мубориза бо коррупсия ба шарте имконпазир аст, ки баъзе падидаҳои иҷтимоии барои коррупсия ҳамчун омил хизматкунанда равшан карда шаванд. Бо андешаи профессор Г.А. Сатаров, “коррупсияро пурра решакан кардан мумкин нест, зеро он нишондиҳандаи сатҳи солимии ҷомеа аст”, яъне коррупсия ҳам бо нокомилии ҷомеаи муосир ва ҳам бо як қатор ҳолатҳои дигар алоқаманд аст. Олими иқтисодшиноси швед. Гуннар Мюрдал (1898-1987) бо ишора ба сатҳи баланди ришвахорӣ дар ҷомеаи шведӣ, менависад: “…аз сабаби қонунҳои бад, мо ба миллати одамони маккор табдил ёфтаем”. Дар ин робита, баъзе коршиносон бовар доранд, ки қонунҳои кунунӣ бо коррупсия ҳеҷ иртиботе надоранд ва коррупсия инъикоси нокомилии доимию абадии табиати инсон аст. Дигарон бюрократизатсияи ҳаёт, афзоиши шумораи мансабдорон, тақвияти нақши давлат ва ғайраро ҳамчун сабабҳои асосии коррупсия ном мебаранд . Ғайр аз ин, коррупсия инчунин аз он сабаб ба вуҷуд меояд, ки муносибатҳои расмии байни давлат ва сохторҳои ғайридавлатӣ, ки дар қонунҳо муқаррар шудаанд, фаъолияти дурусти низоми идоракунии давлатиро таъмин намекунанд ва бо муносибатҳои ғайрирасмӣ пурра карда мешаванд. Коррупсия яке аз чунин муносибатҳои ғайрирасмӣ аст. Дар ин робита, андешаи профессор Д. Шеклтон ҷолиб аст: ӯ боварӣ дорад, ки “то он даме, ки давлат ҳаёти ҷомеаро дар ин ё он шакл танзим мекунад, он маҷбур аст, ки сатҳи муайяни коррупсияро таҳаммул кунад”. Тибқи мазмуни ин андеша, коррупсия танҳо дар ҷое вуҷуд надорад, ки қудрати давлатӣ вуҷуд надорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1385) истилоҳҳои “коррупсия” ва “муқовимат бо коррупсия”-ро муайян мекунад. Коррупсия – кирдоре (ҳаракат ё беҳаракатие), ки шахсони ба иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор ё шахсони ба онҳо баробаркардашуда бо истифода аз мақоми худ ва имкониятҳои он барои ба манфиати худ ё шахсони дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарият ва имтиёзҳои дигар содир менамоянд, инчунин ба ин шахсон ваъда додан, таклиф ё пешкаш намудани ин гуна неъмату бартарият ва имтиёзҳои дигар бо мақсади моилкунӣ ё қадр кардани онҳо барои содир намудани чунин кирдорҳо (ҳаракат ё беҳаракатӣ) ба манфиати шахсони воқеӣ ё ҳуқуқӣ; (ҚҶТ аз 26.12.11с., №772). Муқовимат ба коррупсия – фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, ташкилотҳо, новобаста аз шакли моликият, дар доираи ваколатҳо ва вазифаҳои худ, инчунин шахсони воқеӣ дар самти пешгирии коррупсия, аз ҷумла оид ба ошкор ва бартарафсозии омилҳои бавуҷудоварандаи коррупсия (пешгирии коррупсия), дар самти ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ (мубориза бо коррупсия), оид ба кам ва бартараф намудани оқибатҳои ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, дар самти мусоидат дар пешгирӣ, ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ; (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1386). Умуман, метавон гуфт, ки дар ҷомеаи ҷаҳонӣ возеҳии комил ё дақиқии ҳуқуқӣ дар фаҳмиш ва дарки коррупсия вуҷуд надорад. Дар ҳуҷҷати истинодии СММ оид ба муборизаи байналмилалӣ бар зидди коррупсия гуфта мешавад: “Коррупсия сӯиистифода аз қудрати давлатӣ барои манфиати шахсӣ аст”. Ин таъриф ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки коррупсия пардохти мукофотро барои фиреб додани шахс аз вазифаи вазифавӣ, сарпарастӣ дар асоси робитаҳои шахсӣ ва азхудкунии маблағҳои давлатӣ барои истифодаи шахсӣ дар бар мегирад. Ин фаҳмишро инчунин таърифи Гурӯҳи кории байнисоҳавии Шӯрои Аврупо оид ба мубориза бо коррупсия тасдиқ мекунад: коррупсия порагирӣ ва ҳама гуна рафтори дигарро аз ҷониби шахсоне, ки иҷрои вазифаҳои мушаххасро дар бахши давлатӣ ё хусусӣ ба ӯҳда гирифтаанд, дар бар мегирад. Коррупсия боиси вайрон кардани вазифаҳое мегардад, ки аз ҷониби мақомоти дахлдори давлатӣ ба зиммаи шахсони ришвахор ҳамчун шахси мансабдори давлатӣ, корманди хусусӣ ё агенти мустақил гузошта шудаанд ва барои ба даст овардани ҳама гуна фоидаи ғайриқонунӣ барои худ ё дигарон равона шудааст. Ҳамин гуна мавқеъ дар Дастури Котиботи СММ, ки ба таҷрибаи кишварҳои гуногун асос ёфтааст, муқаррар шудааст. Он мафҳумҳои зерини коррупсияро дар бар мегирад: 1) дуздӣ ва азхудкунии амволи давлатӣ аз ҷониби мансабдорон, 2) сӯиистифода аз мақоми хизматӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсии беасос, аз ҷумла манфиатҳо, бартариҳо, дар натиҷаи истифодаи ғайрирасмии мақоми хизматӣ, 3) низоъи манфиатҳо байни вазифаи давлатӣ ва манфиатҳои шахсии худхоҳона. Бе дарки моҳияти иҷтимоии коррупсия, ҳалли масъалаҳои муҳими марбут ба пешгирӣ ва саркӯби он дар низоми хизмати давлатӣ душвор аст. Коррупсия як сохтори мушаххаси иҷтимоӣ бо принсипҳои муайяни устувор дар муносибатҳои инсонӣ мебошад. Ба гуфтаи А.В. Дахин, хусусияти фарқкунандаи сохторҳои гуногуни коррупсия дар он аст, ки онҳо дар доираи муносибатҳои функсионалии мансабдорон инкишоф меёбанд, онҳоро иваз мекунанд ва ҳамчун алтернатива ба амалҳои қонунии ин мансабдорон хизмат мекунанд. Дар адабиёти илмӣ хусусиятҳои зерини иҷтимоии коррупсия аз нигоҳи субъекти коррупсия пешниҳод карда мешаванд: дуршавӣ аз манфиатҳои аксарият; истифодаи маҷбуркунӣ барои ба даст овардани бартарии иқтисодӣ; хусусияти ғайрирасмии муносибатҳои коррупсионӣ; истифодаи ғайриқонунии неъматҳои моддӣ ва дигар неъматҳои ба давлат ва ҷомеа тааллуқдошта, инчунин воситаҳои ба даст овардани онҳо. Ҳамин тариқ, коррупсия як навъ каҷрафторӣ ё рафтори девиантии элитаи ҳукмрон аст, ки худро дар истифодаи ғайриқонунии молҳои ҷамъиятӣ зоҳир мекунад ва хусусияти ғайрирасмӣ дорад. Ба гуфтаи Н.И. Мелник, «таърифи» коррупсия ва муайян кардани зуҳуроти мушаххаси он бояд бар асоси дарки моҳияти иҷтимоии ин падида сурат гирад. Моҳияти коррупсия дар он аст, ки » он муносибатҳои иҷтимоиро таҳриф мекунад, “тартиби муқаррарии чизҳоро дар ҷомеа вайрон мекунад ва дар натиҷа» ба «зарар» ва «зангзании қудрат» оварда мерасонад». Таҳқиқи падидаи коррупсия на танҳо аз нигоҳи иҷтимоӣ, балки аз нигоҳи ҳуқуқӣ низ муҳим аст. Кодекси ҷиноятӣ ва Кодекси ҳуқуқвайронкуниҳои маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиноятҳои алоҳидаро бо номи «коррупсия» пешбинӣ намекунанд. Аз ин рӯ, коррупсияро бояд ҳамчун “маҷмӯи амалҳои монанд, ки ба сӯиистифода аз қудрат» алоқаманданд, на ҳамчун “ҷинояти мушаххас” баррасӣ кард. Я. И. Кузминов дар асари худ «Тезисҳо дар бораи фасод» таърифи беназири коррупсияро додааст. «Коррупсия дар маънои танг падидаест, ки дар он мансабдорон қасдан вазифаҳои худро сарфи назар мекунанд ё бар хилофи ин вазифаҳо ба хотири мукофоти муайяни моддӣ амал мекунанд». Коррупсия ҳамеша ду тарафро дар бар мегирад: касе, ки мехарад ва касе, ки пора гирифтааст ва бар хилофи вазифаҳои расмии худ амал мекунад. Дар баробари коррупсия дар маънои танг, порагирӣ ва соҳибкории мустақил аз ҷониби мақомот низ вуҷуд доранд. Ришвахорӣ (порагирӣ) аз коррупсия бо он фарқ мекунад, ки мансабдор на барои вайрон кардани вазифаҳояш, балки барои иҷрои онҳо пора мегирад”. Ҳангоми суханронӣ дар бораи ҷанбаи сиёсии коррупсия, бояд қайд кард, ки ин падида дар фазои илмии пасошӯравӣ амалан омӯхта нашудааст. Ба гуфтаи В.А. Шабалина, коррупсияи сиёсӣ бар асоси мубодилаи ғайрирасмии захираҳо байни сохторҳои давлатӣ ва дигар унсурҳои ҷомеа асос ёфтааст. Аз нигоҳи ҷанбаи иқтисодии коррупсия, се намуди иқтисодиёт фарқ карда мешаванд, ки ҳар кадоми онҳо ба ташаккули коррупсия мусоидат мекунанд: иқтисоди ҳисобношуда, иқтисоди сабтнашуда ва иқтисоди ғайриқонунӣ. Дар ин ҷо асосан қонунгузории маъмурӣ истифода мешавад, ки ҳуқуқҳои корхонаҳоро муайян мекунад ва ҳифзи онҳоро кафолат медиҳад. Дар адабиёти ҳуқуқии ватанию хориҷӣ коррупсия ҳамчун як падидаи хатарноки иҷтимоӣ ва ғайриқонунӣ – сӯиистифода аз ваколатҳои мансабӣ ва расмӣ аз ҷониби хизматчиёни давлатӣ барои манфиатҳои шахсӣ ё дигар манфиатҳо, тавсиф мешавад. Тибқи чунин фаҳмиши коррупсия, самтҳои асосии фаъолияти зиддикоррупсионӣ инҳо ба шумор мераванд: -муайян кардани доираи хизматчиёни давлатӣ, ки қодиранд ҷиноятҳои коррупсионӣ содир кунанд; -муқаррар кардани минтақа (доира), ки дар он ин амалҳо метавонанд дар робита бо иҷрои вазифаҳои хизматчии давлатӣ содир карда шаванд; -муайян кардани ҳадафи ин фаъолият: сарватмандӣ, ба даст овардани неъматҳои моддии барои иҷрои ваколатҳои муайян пешбинишуда; -муайян кардани доираи шахсони манфиатдор дар содир кардани чунин амалҳо (худи хизматчии давлатӣ, шахси сеюм ё гурӯҳи шахсон). Хусусиятҳои зерини хоси падидаи коррупсияро метавон муайян кард: Коррупсия маҷмӯи оддии механикии ҷиноятҳои якхела нест, балки як падидаи мураккаби иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ мебошад; Коррупсия як падидаи системавӣ аст, аз ин рӯ, коррупсия ба порагирии якдафъаина аз ҷониби хизматчии давлатӣ дахл надорад; Коррупсия гирифтани мунтазами манфиатҳои моддӣ ё дигар манфиатҳо аз ҷониби хизматчии давлатӣ аз шахсони сеюм (гурӯҳҳо) ба манфиатҳои онҳо мебошад; Амалҳое, ки барои музди меҳнат анҷом дода мешаванд, ҳатман бо иҷрои вазифаҳои расмии хизматчии давлатӣ алоқаманданд. Фарқ кардани намудҳои гуногуни коррупсия дар маъмурияти давлатӣ муҳим аст. Тақсим кардани онҳо ба намудҳо ба фаҳмиши амиқтар ва муайян кардани хусусиятҳои мушаххас ва фарқкунандае, ки онҳоро аз якдигар фарқ мекунанд, мусоидат мекунад. Намудҳои зерини коррупсияро метавон фарқ кард. Вобаста ба ташаббускори муносибатҳои коррупсионӣ, коршиносон фасоди сатҳи паст (хурд, ҳаррӯза) ва сатҳи баланд (калон, элитарӣ)-ро фарқ мекунанд. Аксар вақт байни онҳо муносибатҳои вобастагӣ ва муштарак ба миён меоянд. “Коррупсияи сатҳи паст ба коррупсияи содиршуда аз ҷониби афроду гурӯҳҳо, корхонаҳо ва ташкилоту муассисаҳо дахл дорад. Он ҳамчун яке аз унсурҳои ҳамроҳи иқтисоди соягӣ ба вуҷуд меояд ва вуҷуд дорад. Масалан, дар Русия, тақрибан ду се ҳиссаи аҳолии қобили меҳнат дар ин намуди коррупсия даст доранд. Мавҷудияти “коррупсияи сатҳи паст” ба сотсиологи амрикоӣ В. Шлапентох сабаб дод, ки дар бораи “ҷомеаи шаҳрвандии фасодзада” дар Русия сухан гӯяд. Ҳамчун мисол, ӯ маблағгузории маъракаҳои интихоботиро аз ҷониби созмонҳои ғайриҳукуматӣ, ки бо вайронкунии дағалонаи қонун анҷом дода мешаванд, инчунин падидаи маъмули “пуштибонӣ ё сарпарастии -ғайриқонунӣ”-ро, ки ба як хусусияти ҷудонашавандаи ҳаёти иҷтимоӣ дар Русия дар ҳама сатҳҳо табдил ёфтааст, зикр мекунад. “Коррупсияи сатҳи баланд” ба коррупсияи содиршуда аз ҷониби мақомоти сиёсӣ дар давлат дахл дорад. Сабаби он дар имконнопазирии татбиқи қарорҳо дар доираи расмиёти ошкорои демократӣ дар зери ҳукмронии муқовимати сиёсӣ аст, ки хоҳиши пора доданро ба ҷои бовар кунонидани вакилони алоҳида, гурӯҳҳо ё ҳизбҳо тақвият медиҳад. Ғайр аз ин, бо ҳамин сабаб, коррупсияро метавон ба бюрократӣ ва сиёсӣ (коррупсияи мансабдорон ва роҳбарияти сиёсӣ); маҷбурӣ ва ҳамоҳангшуда; марказӣ ва ғайримарказӣ тақсим кард. Вобаста ба самтҳои фаъолият, байни коррупсия дар соҳаи маъмурияти давлатӣ ва коррупсия дар корхонаҳо фарқ гузошта мешавад. Коррупсия дар сатҳи ҳокимияти давлатӣ дар навбати худ вобаста ба шохаҳои ҳокимияти давлатӣ ба чанд навъ ҷудо карда мешавад: коррупсия дар мақомоти иҷроия, коррупсия дар мақомоти қонунгузорӣ, коррупсия дар мақомоти судӣ ва коррупсия дар мақомоти шаҳрдорӣ. Вобаста ба таркиби миллии ҷонибҳои дахлдор, коррупсия ба трансмиллӣ (байналмилалӣ), ки барои монополия кардани муносибатҳои гуногун дар дохили ҷомеаи ҷаҳонӣ равона шудааст, ва коррупсияи дохилидавлатӣ, яъне коррупсияе, ки дар қаламрави як давлати алоҳида ё дар дохили як ҷомеаи мушаххаси миллӣ паҳн шудааст, тақсим мешавад . Баъзе муҳаққиқон одатан коррупсияро ба намудҳои зерин тақсим мекунанд: –рафтори коррупсионӣ, ки бо иҷро накардани вазифаҳои хизматӣ алоқаманд нест ва дар шакли миннатдорӣ барои хизмати расонидашуда зоҳир мешавад; –рафтори коррупсионӣ, ки бо вайрон кардани вазифаҳои хизматӣ алоқаманд аст; – рафтори коррупсионӣ, ки бо ҷиноятҳои расмӣ ё иштирок дар фаъолияти муташаккили ҷиноӣ алоқаманд аст. Гурӯҳи дигари муҳаққиқону коршиносон, вобаста ба сатҳи фаъолияти иштирокчиёни ҷинояти коррупсионӣ, коррупсияро ба «фаъол» (масалан, додани пора) ва «ғайрифаъол» (масалан, озодкунӣ аз ӯҳдадорӣ) тақсим мекунанд . Вобаста ба соҳаҳои коррупсия дар ҷомеа, олимон намудҳои зерини онро ҷудо мекунанд: – коррупсияи ҳаррӯза – тамаъҷӯӣ аз аҳолӣ аз ҷониби мансабдор; – коррупсияи тиҷоратӣ – пардохти маблағ аз ҷониби соҳибкорон ба мансабдорон барои корҳои ширкат; – коррупсияи маъмурӣ – тамаъҷӯӣ аз соҳибкорон аз ҷониби мансабдорон; – “забти ғайриқонунии санади ҳуқуқӣ” – харидани қарорҳои ҳукумат аз ҷониби соҳибкорон барои манфиати шахсӣ ва ба манфиати ширкатҳои онҳо; – “забти тиҷорат” – барқарор кардани назорати шахсӣ аз ҷониби мансабдорон бар корхонаҳои хусусӣ барои мақсадҳои тамаъҷӯёна ва худхоҳона. Дар адабиёти илмӣ инчунин як навъи махсуси коррупсия бо номи коррупсияи сиёсӣ зикр шудааст, ки шаклҳои коррупсионии муқовимати сиёсӣ ва мубориза барои қудрат байни элитаҳои ҳукмрон ё мухолиф, ҳизбҳои сиёсӣ ва афродро ифода мекунад. Ҳангоми баррасии мафҳуми коррупсия, қайд кардан муҳим аст, ки он на танҳо як падидаи махуф ё пинҳонӣ аст (ниҳон будан хусусияти асосии он аст), балки хусусияти шартномавӣ низ дорад. Амалҳои коррупсионӣ одатан шикоят карда намешаванд, зеро шахсони гунаҳкор аз ҷиноят мутақобилан манфиат мегиранд. Ҳатто дар баъзе кишварҳои пешрафтатарини демократӣ тамаъҷӯӣ аз пора аксар вақт шикоят карда намешавад, зеро шаҳрвандони ин кишварҳо бо сабабҳо ва асосҳои объективӣ ва субъективӣ ба ниҳоди зиддикоррупсионӣ эътимод зоҳир намекунанд. Таҳқиқи мухтасари андешаҳои муосири илмӣ оид ба мафҳуми коррупсия нишон медиҳад, ки вазъи коррупсия дар ҷаҳони муосир бо системаи қонунгузории нокифоя, фарҳанги пасти ҳуқуқӣ ва системаи нокомилии назорат дар аксарияти кишварҳои ҷаҳон алоқаманд аст. Чунин ба назар мерасад, ки омӯзиши равишҳо барои фаҳмидани моҳият ва сохтори коррупсия метавонад ба таҳияи чораҳои муассири зиддикоррупсионӣ мусоидат кунад ва дар ниҳоят, волоияти қонун ва интизомро дар маъмурияти давлатӣ тақвият диҳад. Вобаста ба масъалаи муқовимат бо коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистогн, бояд гуфт, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи соҳибистиқлолӣ як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, ҳуҷҷатҳои хусусияти барномавидошта ва дигар аснод таҳия ва қабул гардидааст, ҳадафҳои Тоҷикистонро дар дар ин самт амалӣ менамоянд. Яке аз ҳуҷҷатҳои аввалин Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи тадбирҳои пурзӯр намудани мубориза бар зидди ҷинояткорӣ дар соҳаи иқтисод ва коррупсия (ришвахӯрӣ)”аз 21 июли соли 1999 №1262 мебошад, бо мақсади баланд бардоштани самаранокии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар сохторҳои давлатӣ оид ба мубориза бар зидди ҷинояткорӣ дар соҳаи иқтисод ва коррупсия (ришвахӯрӣ), пурзӯр намудани масъулияти онҳо дар таъмини амнияти иқтисодии кишвар таҳия гардида буд. Баъдан, аз 30 апрели соли 2010 №864 Фармони дигари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи тадбирҳои иловагии тақвияти муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба табъ расид, ки барои шиддат бахшидани решакан кардани коррупсия ва таъмини самаранокии фаъолияти мақомоти муқовиматкунандаи коррупсия равона гардида буд. Хусусан, мутобиқи ин санад тадбирҳои иловагии тақвияти муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пеш аз ҳама ба ошкор ва бартараф намудани шароитҳои пайдоиши коррупсия, пешгирии кӯшишҳои фароҳамоварии шароитҳое, ки метавонанд боиси ҳолатҳои коррупсионӣ гарданд, равона карда мешавад”. Бо мақсади пешгирӣ ва бартараф намудани коррупсия дар даврони Истиқлоли давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар радифи санадҳои меъёрии ҳуқуқии болозикр як силсила қонунҳо таҳия ва қабул гардидаанд: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия” (аз 10 декабри соли 1999 №875); Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия”аз 25 июли соли 2005 №100; Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи муқовимат ба коррупсия” аз 7 августи соли 2020 №1714. Бузургон фармудаанд, ки “илоҷи воқеъа пеш аз вуқӯъ мебояд кард”. Бо ҳамин мазмун, аз оне, ки содиршавии коррупсия ба вуқуъ пайвандад ва хавфу хатар ба ҷомеа эҷод намояд, амали беҳтар ва созгор ин анҷом додани тадбирҳое мебошад, ки ба мақсади пешгирии коррупсия нигаронида шудаанд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи муқовимат ба коррупсия”аз 7 августи соли 2020 №1714 ин ҳолатро ба назар гирифта, пешгирии коррупсияро ҳамчун механизми беҳтарин ва муносиб дар самти муқовимат бо ин ҳуқуқвайронкунӣ муайян намудааст. Қонуни мазкур барои ба роҳ мондани пешгирии коррупсия тадбирҳои гуногунро пешбинӣ намудааст. Мутобиқи моддаи 14 қонун роҳҳои пешгирии коррупсия ба таври зайл сурат мегиранд: тарғибу ташвиқи зиддикоррупсионӣ, таълиму тарбияи зиддикоррупсионӣ, таҳлили хавфҳои коррупсионӣ, мониторинги зиддикоррупсионӣ, экспертизаи зиддикоррупсионии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва лоиҳаҳои санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, чораҳои назорати давлатии молиявӣ, талаботи махсус нисбати довталабони вазифаҳои давлатӣ ва шахсони барои иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор, мамониат барои таъин ё интихоб шудан ба мансабҳои давлатӣ ва мансабҳои ба онҳо баробаркардашуда, ҷорӣ намудани маҳдудиятҳо вобаста ба иҷрои вазифаҳои мансаби давлатӣ ва мансаби ба он баробаркардашуда. Масъалаи дигаре, ки дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи муқовимат ба коррупсия” аз 7 августи соли 2020 №1714 танзими самараноки худро ёфт ин муайян намудани доираи субъектони муқовиматкунанда ба каррупсия ва мушаххас намудани ваколатҳои онҳо мебошад. Тибқи қонун субъектҳои муқовимат ба коррупсия аз субъектҳои бевосита ба коррупсия муқовиматкунанда ва субъектҳое, ки дар муқовимат ба коррупсия иштирок менамоянд иборат мебошад. Бо муқаррар намудани чунин меъёрҳо доираи субъектони муқовиматкунанда ба коррупсия мушаххас карда шуда, метавонанд дар оянда пешгирӣ, ошкор ва бартарафсозии омилҳо ва амалҳои коррупсионӣ ба таври самаранок таъмин карда шаванд. Аз мазмуни қонун бар меояд, ки дар раванди муқовимат бо коррупсия доираи васеи субъектон (мақомоти давлатӣ, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ) иштирок менамоянд. Усули мазкур бешубҳа самаранокии татбиқи сиёсати зиддикоррупсионии давлатро таъмин мекунанд. Яъне, муқовимат ба коррупсия фаъолияти муташаккилона ва дастаҷамъонаро тақозо мекунад. Танҳо тавассути ҳамкории мақомоти ваколатдори давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ бо сохторҳои ҷомеа шаҳрвандӣ муқовимати самаракое бо коррупсия таъмин карда мешавад. Дар раванди он ба ғайр аз мақомоти зикргардида, инчунин дигар мақомоти давлатӣ ва бояд ширкат намоянд. Пешгирии коррупсия нисбат ба ҷазо додани ҷинояти аллакай содиршудаи коррупсионӣ камхарҷтар ва самараноктар аст. Яке аз натиҷаҳои муҳими татбиқу риояи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи муқовимат бо коррупсия” дар он таҷассум меёбад, ки он барои пешгирии коррупсия ва сарфа шудани маблағҳои буҷетро мусоидат намуда, рақобати одилонаро дар тиҷорат ҳифз мекунад, эътимоди мардумро ба ҳукумат тақвият мебахшад ва нобаробарии иҷтимоиро коҳиш медиҳад.
Шоев Зиёвиддин, номзади илмҳои фалсафа, сардори шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.