Имя автора: pressa

Идомаи мақола… Одату русуми оилавии мардуми тоҷик аз таваллуд то давраи оиладоршавӣ бисёр ғанӣ ва дорои маъноҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Анъанаҳои ҳар халқу миллат марбут ба ҳаёти фардӣ-иҷтимоӣ ва рӯзгори оилавии онҳо мебошанд. Ҳаёти оилавию фардии миллати тоҷикро низ ба монанди дигар халқу миллатҳо аз рӯзи таваллуд то охири умр урфу одатҳо ва маросимҳои зиёде дарбар мегиранд. Барои халқи тоҷик аз қадим то имрӯз фараҳбахштарин ҳодиса дар ҳаёти оилавию фардияшон ин таваллуди фарзанд мебошад, ки бархе аз урфу одатҳо ва маросимҳо дар муносибат бо таваллуди фарзанд ба миён омада, аз давраи таваллуд то чилрӯза шудани кӯдак татбиқ мегарданд. Албатта, соли аввали ҳаёти кӯдак дар фарҳанги миллӣ ва мардумии халқи тоҷик аҳамияти калон дорад, зеро дар ин марҳала гузариши кӯдак аз як ҳолат ба ҳолати дигар пайваста тағйир меёбад. Бархе аз модарону бибиҳо гумон мекунанд, ки дар ин вақт кӯдак бештар ба хатар дучор мешавад ва гӯё кӯдакро шарри қувваҳои зиёнкор таъсири манфӣ мерасонанд. Аз ин рӯ, барои ҳифзи кӯдак ва модараш расму одатҳои қадимаро ба кор мебаранд. Дар ин маврид, муҳаққиқ Шоев Зиёвиддин бисёр ба маврид қайд кардааст, ки назари ӯро дар ҳар хонадони тоҷик ҳангоми доштани тифли навзод ба таври возеҳ дидан мумкин аст. Муҳаққиқ мегӯяд: «Халқи тоҷик тибқи анъанаҳо модар ва тифли навтаваллудро то чил рӯз шабонгоҳ ва дар хонаи торик танҳо намегузоранд. Ҳуҷраи хоби модару кӯдак гарм ва равшан нигоҳ дошта мешавад ва шомгоҳон дар он испанд ва дигар гиёҳҳоеро месӯзонданд, ки тибқи бовариҳо бӯйи он қувваи зиёнкорро дур мекунад. Бо ҳамин мақсад, яъне барои ҳифзи кӯдаки навзод аз шарри қувваҳои зиёнкор дар зери болин ё гаҳвораи тифл сирпиёз, занҷабили хушк, корд ё дигар ашёҳои тезро мегузоштанд. Чилладории модару кӯдаки навзод бо маъракаи чиллагурезон, вақте ки модар аввалин бор ҳамроҳи тифли навзод аз чиллахона берун мебарояд ба анҷом мерасад. Ин анъана дар бештари минтақаҳои Тоҷикистон дар хонаи бобову бибии модарӣ ба анҷом мерасад ва вақти ба охир расидани чилла аввалин қадамҳои тифли навзод ба хонаи падараш ҳамчун қадами баракат ва давомдиҳандаи насл ҷашн гирифта мешавад» [1]. Чунин урфу одатҳои халқӣ дар миёни ҳама халқҳои форсу тоҷик дида мешавад, аз ҷумла, миллати афғон дар бештари ҳолатҳо бо миллати тоҷик дар анҷоми суннатҳои мардумӣ якзайланд. Додоҷон Обидов дар таълифоти худ «Одоб, ойинҳо ва боварҳои мардуми Афғонистон» вобаста ба нигоҳубини навзод ва модараш қайд мекунад, ки «Замоне ки кӯдаки навзод чилрӯза мешавад, кӯдак ва модарашро чиллагурез мекунанд. Нахуст, модар бо тифлаш ва яке аз хешовандони зан ба наздиктарин зиёратгоҳ меравад ва барои саломатии тифлаш, худаш ва дигар аъзои оилааш дуо мекунад ва ба табъи хушу болида ба хонааш бармегардад. Сипас, вай бо дастурхони нозу неъмат, аз қабили нон ва кулчаҳои ширину равғанӣ, меваҷот ва соири туҳфаҳо ба хонаи яке аз дӯстонаш (модараш ё хоҳараш) меравад. Пас аз салом ва аҳволпурсӣ, ончиро ки модари навзод бо худ овардааст, байни худ ва дигарон, ки ба истиқболаш омадаанд, нону чой мехӯранд, тифли навзод ва модарашро муборакбодӣ мегӯянд ва барояшон туҳфаҳо медиҳанд. Баъд аз 3-4 соати меҳмондорӣ ва хондани дуо аз ҷониби яке аз занони калонсол, модари навзод бо кӯдакаш ба хонаи худаш бармегардад. Бо ҳамин маросими чиллагурез ба охир мерасад». Ҳамчунин, муҳаққиқ қайд мекунад, ки «чиллагурезӣ расми анъанавӣ аст ва маншаи қадимӣ дорад» [2]. Бояд зикр дошт, ки ҳарчанд маросими чиллагурез аз суннатҳои мардумии мо маҳсуб мегардад, вале тибқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» маъракаҳои ба таваллуди кӯдак вобаста дар доираи оила, бе забҳи чорво ва хизматрасонии санъаткорон баргузор карда мешавад, зеро урфу одатҳои мардумӣ то рафт ба хароҷоти зиёдатӣ ва исрофкорӣ рафта расид ва зарурати қабули қонуни танзим низ дар ҳамин аст. Тавре ки Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи умумиҷумҳуриявӣ оид ба танзими расму ойинҳои миллӣ ва анъанаву маросимҳои динӣ 24 майи соли 2007 таъкид доштанд, “Ҳаёти аксарияти мардуми мо бо гузаронидани силсилаи маросиму маъракаҳои пайдарпай сипарӣ мегардаду онҳо доир ба мазмуну моҳияти аслии зиндагӣ ва рисолати инсонии хеш кам фикр мекунанд. Масалан, аз ваќти таваллуд то ҳафтсолагии фарзанди худ падару модарон як силсила чорабиниҳои хурсандиро, ба монанди гаҳворабандон, чиллагурезон, мӯйсаргирон ва хатнатӯй мегузаронанд, ки дар асл мазмуни хонаводагӣ доранд, вале солҳои охир онҳо аз доираи оила берун баромада, вусъати торафт бештар касб кардаанд ва ба исрофкории маҳз табдил ёфтаанд [3]. Албатта, расму ойинҳои мардумӣ зиёд ба назар расида, дар бештар вақт занон бо доир кардани маросиму маъракаҳо ба исрофкориву зиёдаравӣ ва дар натиҷа ба хурофот бурда мерасонанд. То соли 2007, яъне то қабули Қонуни танзим баргузории маъракаи чиллагурезон бо иштироки хешовандони наздик ба мушоҳида мерасид. Занон кӯдаки навзодро то 40 рӯз бо навбат ба хонаи хешу табор мебурданд, то ки аз бемориву аҷали ногаҳонӣ бехавф гардонанд. Дар бораи боварҳои тоҷикони асри XIX олими рус Н.В. Ханыков (1819-1878) менависад, ки пас аз таваллуди кӯдак дар давоми 40 шабонарӯз дар болои гаҳвораи навзод шамъро фурӯзон мекунанд, то аз зарари ҷинҳо эмин бошад [4]. Кӯдак ба маросимҳое дохил карда мешуд, ки рамзи ҷудошавии ӯ аз модар ва шомил шудан ба ҷомеа буданд. Маросими аввалин ҳангоми таваллуди кӯдак буридани нофи ӯст. Нофро ҳамчун узве, ки қувваи асосии ҳаёт дар он ҷамъ шудааст, меҳисобиданд. Бештари занони тоҷик пӯсти буридаи нофро хушк карда, дар зери гаҳвораи кӯдак то дусолагӣ нигоҳ дошта, баъдан зери дарахти мевадиҳанда мегузоранд, то тансиҳату ояндаи нек насибаш гардад. Ин ҳолатро дар дигар халқу миллатҳо низ дидан мумкин аст. Нанайҳо (халқе, ки асосан дар кишвари Хабаровск зиндагӣ мекунанд) пӯсти нофи буридаро бо мақсади солим будани кӯдак то 5-солагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Олмон ин масъулият ба зиммаи падари кӯдак вогузор карда мешуд. Дар Сербия ва Косово пӯсти нофи буридаро дар дарахти мевадиҳанда хушк карда, дар алоҳидагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Мексикаи қадим пӯсти нофи буридаи писарро дар майдони ҷанг зери хок мекарданд, то писарак ҷанговар шавад. Ва аз духтарро дар назди ҳавлӣ, то ки кадбонуи хуб шавад [5]. Дар шимолу ғарбии Меланезия пӯсти нофи буридаро то роҳрав шудани кӯдак нигоҳ медоштанд. Баъдан дар назди ҳавлӣ зери хок карда, ба болои он дарахти нахли норҷил (кокосовая пальма) мешинонданд ва кӯдак соҳиби комилҳуқуқи ҳамин дарахт ҳисобида мешуд [6]. Дигар аз суннати мардумие, ки марбут ба кӯдаки навзод аст, шӯстани кӯдак аст, ки дар халқи тоҷик аз қадим

Барҳақ фармудаанд, ки худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ аз огаҳӣ доштан аз таърихи гузаштаи халқ сарчашма мегирад. Вобаста ба анъана ва урфу одатҳои халқи тоҷик то андозае дар қайдҳои сафарҳои сайёҳон, дипломатҳо, иштирокчиёни экспедитсияҳои илмӣ, ҳарбӣ, тадқиқоти олимони замонҳои гуногун оид ба таърихи давраҳои гуногуни Осиёи Миёна ба монанди Н.В.Хаников (1819-1878), А.Д.Гребенкин (1840-1888), А.П.Шишов (1860-1936), П.Е.Кузнетсов (1870-1932), Н.А.Кисляков (1901-1973), Б.А.Литвинский (1924-2010) мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Олимону фарҳангшиносони тоҷик академик А. Мухторов (1924-2007), М. Бобохонов (1931-2012), А.Мардонова, Ҷ.Асрориён ва дигарон низ дар ин самт корҳои назаррасро ба анҷом расонидаанд. Бо мақсади таҳлили амиқ дар муқоисаи анъанаҳои дигар миллату халқиятҳо, инчунин вобаста ба одату унсурҳои дохилианъанавии мардуми тоҷик аз китобҳои олимони фавқуззикр, ки қисми зиёди онҳо охири асри XIX ва аввали асри XX -ро дар бар мегиранд, истифода бурдем. Баргузор намудани маросим ба як қатор омилҳои эътиқодӣ, арҷ гузоштан ба меъёрҳои ахлоқӣ, одаму одамгарӣ, нангу номус ва хиҷолат аз бадгӯии дигарон вобаста аст. Зиндагӣ собит сохт, ки қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» саривақтӣ буд, душвориву мушкилотеро, ки маросимҳои милливу динӣ дар назди халқ ба вуҷуд оварда буд, бартараф кард, мардумро аз бисёр ташвишҳои маросимӣ ва хароҷоти беҳуда халос кард ва сатҳу сифати зиндагии аҳолиро беҳтар гардонид. Имкон ба миён овард, ки миллат ба асли худ бештар бипайвандад, ба саргаҳу сарчашмаҳои ҳастии маънавии худ наздиктар бирасад ва тавоноии руҳӣ пайдо кунад. Хушбахтона, бо татбиқшавии Қонуни танзим гузаронидани одату унсурҳои асосии миллии маъракаҳо дар доираи оила боқӣ мондааст. Масалан, маросими хостгорӣ, арӯсбинон, домодталбон дар тӯйи домодию арӯсӣ, инчунин, дар маросими дафну азодорӣ тибқи эътиқоди динӣ маъракаҳои «се», «чил» ва «сол» бе забҳи чорво ва бе додани таом гузаронда мешаванд. Дар маросими ҳаҷ маъракаҳои гусел ва пешвози ҳоҷиён дар доираи оила баргузор мегарданд. Анъана, урфу одат ва ойинҳои устуворест, ки дар тули асрҳо ташаккул меёбад ва аз рӯйи гавҳари дурахшоне, ки дар ботин дорад, аз насл ба насл мегузарад ва низоми дониш, боварҳо ва орзуву омолу ормонҳои халқро таҷассум мекунанд. Маросими издивоҷ маҷмуи орзу ва ормонҳоест, ки аз рӯйи нақша анҷом меёбад ва дар бунёди рӯзгори як инсон бо ширинию назокату бурдборию мушкилот асос ёфта, дар тули умр тибқи суннатҳои халқи тоҷик як бор рух медиҳад. Бинобар ин, хостем баъзан унсурҳое, ки ҳангоми хостгорӣ, ноншиканон, фотиҳа, никоҳ, гӯсели арӯс ба хонаи домод, чодар ва расму ойинҳои марбут ба он аз рӯйи эътиқоду ихлос аз қадим иҷро мегардид, ёдовар шавем. Дар фарҳанги анъанавӣ таваллуд ва тарбияи фарзанд вазифаи асосии издивоҷ ҳисобида мешавад. Фарзанддор шудан мақоми мард ва занро баланд мебардорад. Бинобар ин, дар баргузор намудани ин маъракаҳо мақсади асосӣ хушбахтии ҷавонон ва фарзанддор гардидани онҳо буд ва ҳаст. Анъанаи нон бурдан ба хонаи арӯсшаванда ҳамчун рамзи муттаҳидкунанда аз қадим истифода мешуд. Дар маъракаи ноншиканон дар хонаи арӯсшаванда хешовандони наздики домодшаванда ҷамъ меомаданд. Шахси калонсолу фарзанддор аз ҷониби домод ду нонро болои ҳам гузошта мешикаст, то ки ҷавонон ҷуфту хушбахт гарданд. Ин маърака дар байни мардуми Панҷакент ва Бухоро низ хеле маъмул аст [1]. Анъанаи нон бурдану ноншиканӣ ҳангоми издивоҷи ҷавонон дар Доғистон (аварҳо), поляк ва дигар миллату халқиятҳо ба назар мерасад [5]. Ҳангоми сари тахт гузоштани арӯс падидаи ҷолибе рух медиҳад. Дар баъзе маҳаллот рӯбинон он ҷо сурат мегирад. Даврони қабл рӯйи арӯс пӯшида буд ва дугонаҳои арӯс ва хешу табор бо рӯбинон гӯшаи аз рӯймолро бардошта, назар мекарданд. Барои онон чи хушбахтие буд дидани рӯйи арӯсро, ки сарчашмаи саодату бахт мешумориданд [6]. Рӯбинони арӯс дар дигар миллату халқиятҳо қабул гардидааст, аз ҷумла мардуми қафқоз. Дар байни тоҷикон вақте арӯс зери чодар мешавад, бо нияти соҳиби фарзанд гардидан ба бағали ӯ писаракеро мешинонанд [1]. Байни мардуми славян маъмул аст, ки кӯдакро дар назди домоду арӯс гузоранд. Дар байни миллатҳои славян, поляк, серб, хорват, босния низ ин анъана хеле маъмул аст. Одати хеле ҷолиб, ки дар байни тоҷикон маъмул аст, аз оби никоҳ ба домоду арӯс ва ҳамроҳони онҳо нӯшонидан мебошад. Пас аз анҷоми ин маросим боқимондаи оби косаро ба решаи дарахти тут ё ягон дарахти мевадиҳанда мерезанд, то ки афзоиши насли солим давомнок бошад [1]. Дар Босния, вақте ки арӯс ба хона медаромад, вай бояд ба дудкаш менигарист, то кӯдаки ояндаи ӯ сиёҳчашм шавад. Дар Хорватия бо нияти сафедпуст гардидани фарзанд ба домоду арӯс шир медоданд. Инчунин, ҳангоми тӯй себро ба ҷайби арӯс мегузоштанд, то кӯдакон мисли себ зебо бошанд. Бо ҳамин мақсад, оина ба ҷайб гузошта мешуд ё ҷавонон муддате дар офтоб меистоданд [5]. Дар байни бисёр халқҳо одате буд, ки арӯсро ба болои пӯсти ҳайвон мешинонданд, ки он низ рамзи ҳосилхезӣ буд. Аз ҷумла, дар Ҳиндустон ҷавононро ба болои пӯсти барзагов мешинонанд [5]. Ба оина нигоҳ кардан аз қадим дар байни тоҷикон хосияти махсус дорад. Ба он боваранд, ки нигоҳ кардан ба оина ба шахс бахт ва нур мебахшад. Ба таъкиди этнограф Б.Литвинский эрониҳои Бухоро оинаи тӯйиро оинаи бахт меномиданд. Ӯро муҳофизат мекарданд. Агар он мешикаст, хусусан ҳангоми тӯй ин аломати хеле бад ҳисобида мешуд. Дар хона оинаи шикасташударо нигоҳ намедоштанд, чунки ин ба оила шикасти молу ҷон меорад [3]. Ба таъкиди этнографи тоҷик Азиза Мардонова домоду арӯс дар ноҳияҳои Файзободу Ҳисор ба оина нигоҳ карда онро бӯса мекарданд, то ки ба онҳо бахт оварад ва оинаро ҳамеша бо худ нигоҳ медоштанд [4]. Ба қавли Н. Кисляков ба дасти арӯси зери чодар оина додан хеле одати қадимаи тоҷикон маҳсуб меёбад [1]. Ҳангоми тӯй лаксиҳои Доғистон назди хона оташ афрӯхта, домоду арӯсро ба болои қолин даъват мекарданд ва ба болои сари онҳо гандум ва шириниҳо мерехтанд. Модари домод арӯсро бо асал ва нӯшокии ширин пешвоз мегирифт ва ба нияти хушбахтӣ ба дасти ӯ оина медод, то ки ба он нигоҳ кунад [2]. Дар тамоми халқиятҳо ақидае вуҷуд дорад, ки бояд дар либоси домоду арӯс гиреҳе вуҷуд надошта бошад, то ки бахти онҳо баста нагардад. Дар байни тоҷикони Истаравшан, Панҷакент, Самарқанду Бухоро ҳангоми никоҳ ба китфи ҷомаи домод аз ҷониби модараш ё хешованди наздикаш бо сӯзан ва риштаи сафед дарзе дӯхта мешуд. Дӯхтани ҷомаи домод бо риштаи сафед бояд издивоҷро устувор ва ҷавононро хушбахт гардонад [1]. Бо ҳамин мақсад, дар рӯзи никоҳи мардуми славян низ одате буд, ки дар рӯзи тӯй бояд мӯйҳои арӯс бофта набошад ва дар хонаи