Имя автора: pressa

Таҳлили вазъи имрузаи Ховари Миёна ва Наздик, Сурия ва Ироқ, ки то Афғонистон тул мекашад бори дигар собит месозад, ки кулли зуҳуротҳои динӣ дар кадом шакле набошанд, агар аз доираи танзими қонунии давлат канорагирӣ кунанд ё дар бархурд қарор гиранд, на фақат моҳияти аслии худро гум мекунанд, балки хусусияти тахрибомезонаи хурофотӣ ё ифротӣ-экстримистиро мегиранд. Чунин амали нодуруст ба амнияти давлат таҳдид намуда, дар ҷомеа хушунату бадбинӣ нисбати якдигарро тавсиа медиҳад. Аз ин хотир Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикстон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳама суҳбату вохуриҳо аз зиёдаравӣ дар дин ва хатари он ба давлатдории миллӣ ҳарф зада,таъкид менамояд, ки “Ман аввал тоҷикам баъд мусулмон”. Ифротгароии динӣ ё ба истилоҳ “экстремизми динӣ” яке аз намудҳои ниҳоят хатарноки ифротгароӣ мебошад, ки дар натиҷа шахс ба хурофоти динӣ аз ҳад зиёд дода шуда, таълимоти диниро сатҳӣ ва бо фаҳмиши рӯякӣ аз худ менамояд. Дар як муддати муайян шахс ин гуна фаҳмишу ақидаи динии худро дар амал татбиқ кардан хоста, ба фазои радикализми динӣ (тундравии динӣ) шомил мегардад. Минбаъд агар амалҳои ифротгароёнаи шахс пешгирӣ карда нашаванд, баҳри паҳн намудани ақидаҳои хурофотии хеш даст ба таҳдиду куштори одамон мезанад. Ба ҳизбу ҳаракатҳои экстримистӣ – ифротӣ ру овардани ҷавонон албатта имруз мушкилоти глобалӣ шуда мондаст. Вале барои Тоҷикистон ин мушкилии ҷиддӣ мебошад, чунки: Аввалан зиёда аз 90 фоизи аҳолӣ мусулмон ҳастанд. Сониян зиёда аз 70 фоизи аҳолии Тоҷикистонро ҷавонон ташкил медиҳанд. Тоҷикистон давлати миллӣ буда, ояндаи неку пешрафтаи он аз насли ҷавону бомаърифат ва огоҳ аз илми муосир, вобастагии ҷиддӣ дорад. Ифротгароёни динӣ барои расидан ба мақсадҳои худ асосан ба ҷавонони фанатики дин, дорои саводи пасти динию дунявӣ ва зудбовару мушкилидор таваҷҷуҳ менамоянд. Тавассути сомонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷавонони гумроҳ ваъдаҳои пучу дурӯғ дода, нисбати дин, давлат ва шахсиятҳои бонуфуз ҳар хел овозаҳои беасосоро паҳн мекунанд, бадбинӣ ва низоъҳои мазҳабиро бармеангезанд. Вобаста ба ин масъала Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми хеш ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин иброз доштанд: “Ман чандин маротиба аз минбарҳои Созмони Милали Муттаҳид ва дигар ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ таъкид карда будам, ки террорист ватан, миллат ва дину мазҳаб надорад. Гузашта аз ин, зуҳуроти даҳшатноку нафратовари терроризм, ки аксаран таҳти шиорҳои диниву мазҳабӣ сурат мегирад, ба дини мубини ислом иртиботе надорад, баръакс, аз ҷониби душманони ин дини муқаддас роҳандозӣ шуда, аз ваҳшонияти асримиёнагии террористӣ, пеш аз ҳама, кишварҳои исломӣ ва мусулмонони сайёра зарар мебинанд”. Мушоҳидаҳо ва натиҷаҳои таҳқиқоти сотсиологӣ нишон медиҳанд, ки бештари шаҳрвандони Тоҷикистон, ки ба гурӯҳҳои ифротии динӣ шомил шудаанд, саводи ками илмӣ дошта бештар дар муҳоҷирати меҳнатӣ қарор доранд. Пас худи муҳити бегона сабаби ба гурӯҳҳои ифротгарои динӣ гаравидан ва ифротӣ шудани як қисми ҷавонон мегардад. Муддати зиёд дар муҳоҷират қарор доштани ҷавонони тоҷик ба давлатдории миллӣ хатари ҷиддӣ дорад, ки омилҳои муҳимтаринаш инҳоянд: 1. Дар ҳаёти иҷтимоии муҳоҷирони меҳнатии хориҷӣ мутаасифона, дин нақши калон дорад, зеро аксарияти онҳо ба арзишҳои динӣ афзалият медиҳанд, дин ба сифати дастгирии маънавӣ ва танзими муҳити иҷтимоии муҳоҷирони меҳнатӣ баромад менамояд. Бо сабаби дар хориҷӣ кишвар рӯ ба рӯ шудан ба мушкилоти гуногун, беадолатиҳо ва нобаробариҳои зиёди иҷтимоӣ таваҷҷуҳи баъзе аз муҳоҷирони меҳнатӣ ба дин бамаротиб меафзояд. Аз ин вазъият гурӯҳҳои ифротгаро ва шахсони алоҳидаи манфиатҷӯ моҳирона истифода мебаранд. 2. Дар хориҷи кишвар баъзе аз руҳониёни ифротгарои динӣ нисбатан озодона фаъолият намуда, мақоми баланди иҷтимоиро соҳиб шудаанд ва ба рафтори иҷтимоии муҳоҷирони меҳнати таъсири назаррас расонида метавонанд. Онҳо ба Россия рафта, ҷонибдорони худро ҷамъ меоранд ва ба воситаҳои гуногун, аз ҷумла шабакаҳои иҷтимоӣ ақидаҳои динии ифротии худро паҳн менамоянд. 3. Аксарияти муҳоҷирони меҳнатии хориҷӣ дар масҷидҳои исломии Россия намоз мехонанд, ба ҷавонони мусулмони мазҳабҳои гуногуни исломӣ шинос шуда, ба рафтору амали онҳо пайравӣ менамоянд (масалан, гузоштани риши баланд) ва дигар анъанаҳои диниро ба ҳадди ифрот мерасонанд. Ба ақидаи коршиносон дар баъзе аз масҷидҳои исломии Россия мазҳабу равияҳои гуногуни дини ислом тарғиб карда мешаванд. 4. Бештари муҳоҷирони меҳнатии хориҷии Тоҷикистон, махсусан, ҷавонон аз муҳити тарбиявии оила, назорати мақомоти давлатии Тоҷикистон ва волидайну хешовандони худ берун мондаанд. Аксарияти кулли ифротгароёни динӣ саводи кофии динӣ надоранд, таҳсилоти дурустӣ динӣ ва исломӣ нагирифтаанд, ахбори динии онҳо баъзе маълумотҳои одитарини фиқҳӣ, таърихӣ ва ривоятиву қиссавӣ мебошад, ки аз шабакаҳои иҷтимоӣ, гурӯҳҳо ва шахсони алоҳидаи манфиатҷӯйи динӣ дастрас намудаанд. Асоси динро ба таври соддалавҳона, зоҳирӣ ва яктарафа мефаҳманд, бе ҳеҷ гуна таҳлил ва андеша фатвоҳо ва суханони роҳбарони худро қабул ва пайравӣ мекунанд. Нисбат ба ҳокимияти сиёсии қонунӣ, қонунҳои амалкунанда, ҳувияти миллӣ ва фарҳангу тамаддуни форсию тоҷикӣ ҳисси нафат ва бадбинӣ доранд, нафарони муқобили худро танқид ва таҳқир менамоянд. Фикр мекунам, ки барои пешгирӣ ва бартараф намудани ифротгароии динӣ дар амал татбиқ намудани чунин тадбирҳо мусоидат менамоянд: баланд бардоштани сатҳи тафаккури илмӣ ва арзишҳои дунявии ҷавонон; дар ВАО, сомонаҳои интернетӣ, блогҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ паҳн намудани маводи таълимию тарбиявӣ ва тарғиботу фаҳмондадиҳӣ; ба Россия ба сафари корӣ равон намудани мутахассисони соҳаи дин ва руҳониёни бонуфузи Тоҷикистон ва пешбурди корҳои фаҳмондадиҳӣ бо муҳоҷирони меҳнатӣ; тақсими маводи тарғиботӣ ба ҷавононе, ки ба муҳоҷирати меҳнатии хориҷӣ мераванд; ба таври қатъӣ пешгирӣ кардани раванди таҳсили динии “ҳуҷрагӣ”-и наврасону ҷавонон ва ғайраҳо. Ҳукумати Тоҷикистон хатарҳои ифротгароёни диниро дарк кардааст ва барои ҳамин ҳам ба муқобили онҳо муборизаи оштинопазирро пеш гирифтааст. Гурӯҳҳои ифротию террористӣ на танҳо ба ҳокимияти сиёсӣ, балки ба ҳар як қишри ҷомеа, ҳар як оила ва ҳар як шаҳрванд хатар доранд. Аз ин рӯ, муқовимат ва мубориза ба ифротгароии динӣ вазифаи ҳар як шаҳрванди ватандӯст ва озодихоҳ мебошад. Баҳромбеков Д.А.- сардори шуъбаи пажуҳиши исломи муосири Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Таърих гувоҳ аст, ки яке аз аслитарин ҳадафи низомҳои сиёсӣ саъю кӯшиш барои муттаҳид гардонидани мардум ва гурӯҳҳо будааст. Имрӯз низ мо шоҳид ҳастем, ки давлатҳо, хусусан давлатҳои миллӣ, роҳи устуворӣ ва пешрафти ҷомеаро дар иттиҳоду ҳамбастагӣ мебинанд ва ба ин хотир, мекӯшанд, то дар байни қавмҳо, табақаҳо ва қишрҳои гуногун риштаҳои иртиботии муайянеро падид оварда, ҷомеаро ҳамчун низоми тому яклухт ҳифз кунанд. Ин торҳои равобитро дар давраҳои гуногун, дар сохтаҳои мухталифи зеҳнӣ ва иҷтимоӣ, ҳар хел номгузорӣ мекунанд. Яке аз номгузориҳои падидаи мазкур дар байни ҷомеашиносон ин «ҳамбастагии иҷтимоӣ» (social solidarity) аст. Ҳамбастагии иҷтимоӣ падидаест анъанавӣ, фарогир ва дорои маънои мусбати ахлоқӣ, ки бар пояи он аъзои гурӯҳ ё ҷомеа бо ҳам робитаи мутақобила дошта, ба якдигар вобаста ва ниёзманди ҳамдигар мебошанд. Зиндагии ҷамъии онҳо бар асоси арзишҳо ва манфиатҳои муштарак, ҳамдигарфаҳмӣ ва пайвандҳои иҷтимоӣ шакл мегирад. [1, с. 646–649] Масъалаи ҳамбастагии иҷтимоӣ ба таври куллӣ дар саросари ҷаҳон ва ба таври хос дар илми сотсиология, ҷузъи масоили муҳим ва асосӣ маҳсуб мешавад. Зеро ангезаи гирдиҳам омадан ё овардани афрод, гурӯҳҳо ва ҷомеаҳо ва сарҷамъу муттаҳид намудани онҳо бисёр муҳимтар аз ҳар чизи дигар аст ва «ягонагиву иттиҳод аз шартҳои асосии бақои умри ҳар миллат, аз ҷумла миллати тоҷик аст» [10, с. 132]. Дар ин бора Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон қайд кардаанд, ки: «Мову шуморо зарур аст, ки тамоми азму талоши худро ба таҳкими ваҳдати миллӣ ва сарҷамъии миллат равона кунем» [6, с. 78]. Имрӯз дар ҷомеаи Тоҷикистон, дар давраи соҳибистиқлолӣ, мафҳуму мазмуни ҳамбастагии иҷтимоиро «ваҳдати миллӣ» ифода менамояд. «Ваҳдати миллӣ» ҳамчун андеша ё худ консепсия, яке аз асоситарин қисми таркибиву тавонбахши андешаи миллӣ ва маркази тамоми дигар консепсияҳои сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, дар масъалаи ташхиси самти асосии инкишофи давлатдории навини кишвар ҳамчун роҳнамо хизмат мекунад. Зеро «ҳама гуна ҷомеа ба ҳадафу қутбнамое ниёз дорад, ки роҳи рушди устувори худро мутобиқи он муайян созад. Чунин андеша ва ҳадафи муттаҳидкунанда барои мо, бешубҳа, ғояи ваҳдати миллӣ ба шумор меравад» [8, с. 410]. Ташаккул ва инкишофи ҳамбастагии иҷтимоӣ ва тақвият ёфтани он дар навбати худ вобаста ба омилҳои гуногуни таърихӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ вобаста аст. Яъне ҳамбастагии иҷтимоӣ ва низ «ваҳдати миллӣ дар заминаи омилҳои гуногун ташаккул меёбад» [3, с. 139] ва «сабабҳои гуногуни ногузирии ваҳдати миллӣ ҷой доранд» [5, с. 14]. Омилҳои гуногуни макросотсиологӣ ва микросотсиологӣ сабаб шудаанд, ки кишвари Тоҷикистон дар роҳи расидан ба истиқлолият, табдил шудан ба як давлати миллӣ ва ҳифзу тақвияти ҳамбастагии иҷтимоӣ масири басо тӯлонӣ ва пурфарозу нишеберо тай намояд. Шинохт ва татбиқи ин омилҳо, махсусан барои кишваре, ки марҳилаҳои мураккаби гузаришро аз сар гузаронида, дар ибтидои раванди демократикунонӣ қарор дорад, бисёр муҳим аст. Аз ин рӯ, таҳқиқи ҳамбастагии иҷтимоӣ ва омилҳои он дар Тоҷикистон як зарурати таърихӣ ва ҳаётӣ ба шумор меравад. Дар байни омилҳои гуногуни ташаккул ва таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ «Конститутсия» ҷойгоҳи махсус дорад. Агар арзишҳои фарҳангӣ, анъанаҳои миллӣ, забон, таърихи муштарак ва муносибатҳои байнишахсӣ барои наздик намудани одамон заминаи маънавию иҷтимоӣ фароҳам оваранд, пас Конститутсия ин равобитро дар доираи принсипҳо ва меъёрҳои умумии ҳуқуқӣ ба низом медарорад. Он барои шаҳрвандони дорои ҷаҳонбинӣ, эътиқод, манфиат ва мавқеи иҷтимоии гуногун заминаи ягонаи ҳуқуқии ҳамзистиро муайян мекунад [1, с. 646–649]. Дар ҳар ҷомеае бистари нахустин ва заминаҳои тазминкунандаи ҳамбастагии иҷтимоиро бояд дар партави қонуни асосии давлат, яъне конститутсия ҷустуҷӯ кард. Зеро конститутсия ин ифодагари манфиатҳои олии миллату ватан, муайянсозандаи низоми устувори давлатдорӣ ва сохтори идораи ҷомеа, кафолатдиҳандаи истиқлоли сиёсиву иҷтисодӣ, тамомияти арзӣ, волоияти қонун, фаъолияти муназзами мақомоти ҳокимияти давлатӣ, …унсури марказии низоми ҳуқуқии кишвар, заминаи эҷоду такмили қонунгузорӣ, муайян созандаи дурнамои пешрафти ҷомеа ва давлат мебошад [7, с. 150]. Конститутсия, ин риштаи пайванди ҳуқуқии муносибатҳо буда, ҳамчун санади тааҳҳудоти миллии мардум ҳамаи қавмҳо, гуруӯҳҳо ва ҳизбҳоро дар ҳифзи маслиҳату манофеъи миллӣ ба ҳам пайванд зада, ҳамбастагии иҷтимоиро таҳким ва давом мебахшад. Ҳамчунин, конститутсия ҳамчун «шартномаи ҷамъиятӣ» хидмат карда, қоидаҳо ва меъёрҳоро муқаррар менамояд, рафтори шахсони алоҳида, гурӯҳҳо ва муассисаҳоро танзим мекунад ва ба бaртapaф кaрдaни ихтилoфoт дaр ҷoмea кафолат медиҳад. Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки заминаи умумии ҳуқуқии ҳамзистии осоишта ва ҳамкории шаҳрвандон низ мебошад. Албатта, ҳамбастагии иҷтимоӣ танҳо тавассути қабули санади ҳуқуқӣ ба вуҷуд намеояд. Барои ташаккул ва пойдории он омилҳои зиёде, аз ҷумла адолати иҷтимоӣ, эътимоди байни шаҳрвандон, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳо, масъулияти мутақобила ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷамъиятӣ заруранд. Аммо Конститутсия барои рушди ин арзишҳо заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварда, муносибатҳои байни шахс, ҷомеа ва давлатро ба принсипҳои муайян асоснок мекунад [1, с. 646–649]. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба он бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд [4, с. 2]. Ин санад дар давраи соҳибистиқлолӣ асосҳои сохтори конститутсионӣ, принсипҳои ташкили давлат, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин муносибатҳои асосии байни давлат ва ҷомеаро муайян мекунад. Баррасии Конститутсия аз дидгоҳи ҳамбастагии иҷтимоӣ имкон медиҳад, ки на танҳо аҳаммияти ҳуқуқии он, балки нақши иҷтимоии меъёрҳои конститутсионӣ низ ошкор карда шавад. Дар ин замина чанд ҷанбаи муҳимро метавон ҷудо намуд: Якум: Конститутсия барои муттаҳид сохтани шаҳрвандон дар атрофи арзишҳо ва ҳадафҳои умумӣ замина мегузорад. Дар муқаддимаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сухан аз номи «Мо, халқи Тоҷикистон» [4, с. 3] оғоз мешавад. Ин ибора аз ҷиҳати маъноӣ муҳим аст, зеро субъекти қабули Конститутсияро на як гурӯҳи алоҳида, на табақаи муайяни иҷтимоӣ ва на қишри мушаххаси аҳолӣ, балки халқи Тоҷикистон муаррифӣ мекунад. Дар идомаи муқаддима, масъулият дар назди наслҳои гузашта, ҳозира ва оянда, таъмини соҳибихтиёрии давлат, эҳтиром ба озодӣ ва ҳуқуқи шахс, эътирофи баробарҳуқуқӣ ва дӯстии миллату халқиятҳо ва бунёди ҷомеаи адолатпарвар таъкид мегардад [4, с. 3]. Аз нуқтаи назари сотсиологӣ, чунин муаррифӣ ба ташаккули тасаввуроти умумӣ дар бораи мансубият ба ҷомеаи сиёсӣ мусоидат мекунад. Шаҳрвандон, новобаста аз фарқиятҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва эътиқодӣ, дар доираи як фазои умумии шаҳрвандӣ зиндагӣ мекунанд ва нисбат ба ояндаи давлату ҷомеа масъулияти муштарак доранд. Маҳз чунин дарки мансубияти умумӣ яке аз заминаҳои муҳимми ҳамбастагии иҷтимоӣ ба шумор меравад. Аҳаммияти иҷтимоии зикри ин арзишҳо дар муқаддима дар он зоҳир мегардад, ки онҳо барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, институтҳои ҷамъиятӣ ва рафтори

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ҳаёти ҷомеа низ тағйир меёбад. Ин тағйирот ба фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва муносибатҳои байни одамон таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, ташаккули тафаккури муосири миллӣ яке аз масъалаҳои муҳими ҷомеаи имрӯза мебошад. Ҷомеа бояд аз дастовардҳои илму техника ва технологияҳои нав истифода барад ва дар баробари ин, забон, фарҳанг, таърих ва анъанаҳои миллии худро ҳифз намояд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои таърихи куҳан ва фарҳанги бой аст, ин масъала аҳаммияти махсус дорад. Ташаккули тафаккури муосири миллӣ танҳо донистани таърих ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ нест. Он ҳамчунин фаҳмидани воқеаҳои замони муосир, эҳтиром ба қонун, баланд бардоштани худшиносии миллӣ ва масъулияти шаҳрвандиро дар бар мегирад. Дар баробари ин, ҳамзистии арзишҳои миллӣ, динӣ ва умумибашарӣ барои рушди устувори ҷомеа муҳим аст. Ҳамзистии арзишҳо маънои онро надорад, ки ҳамаи одамон бояд як хел фикр кунанд ё эътиқоди яксон дошта бошанд. Муҳим он аст, ки ҳар як шахс дар доираи қонун зиндагӣ кунад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром намояд ва бо одамони дорои ақидаву эътиқоди гуногун муносибати хуб дошта бошад. Аз нигоҳи Маркази исломшиносӣ, муносибати арзишҳои миллӣ ва динӣ бояд дар асоси омӯзиши таърих, қонунгузорӣ, дин ва ахлоқи инсонӣ баррасӣ гардад. Ин роҳ имкон медиҳад, ки мероси маънавии миллат дуруст омӯхта шуда, масъалаҳои ҷомеаи имрӯза дар асоси дониш ва далелҳои илмӣ таҳлил карда шаванд. Тафаккури миллӣ дар давоми таърих ташаккул ёфтааст. Забон, фарҳанг, анъанаҳо, хотираи таърихӣ ва таҷрибаи давлатдорӣ дар пайдоиш ва рушди он нақши муҳим доранд. Тафаккури миллӣ ба инсон ёрӣ медиҳад, ки таърихи миллати худро бишиносад ва ҷойгоҳи худро дар ҷомеа дарк намояд. Таърихи халқи тоҷик аз намунаҳои рушди давлатдорӣ, илму адаб ва фарҳанг бой аст. Забони тоҷикӣ, мероси тамаддунҳои гузашта ва фаъолияти донишмандону адибони бузург дар ташаккули ҳувияти миллии тоҷикон саҳми муҳим гузоштаанд. Дар ин раванд осори Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосими Фирдавсӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯрайҳони Берунӣ, Носири Хусрав ва дигар намояндагони илму адабиёти классикӣ аҳаммияти калон доранд. Дар осори онҳо масъалаҳои хирад, донишомӯзӣ, адолат, ахлоқи нек ва масъулияти инсон баррасӣ шудаанд. Ин андешаҳо имрӯз низ барои тарбияи маънавии ҷомеа муҳим мебошанд. Масалан, дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ муҳаббат ба Ватан, адолат ва хирад мавқеи муҳим доранд. Осори Ибни Сино ва Берунӣ бошад, аҳаммияти дониш, таҳқиқ ва андешаи мустақилро нишон медиҳад. Ин мерос собит месозад, ки фарҳанги миллӣ барои рушди маърифат ва ташаккули ҷаҳонбинии муосир имкониятҳои зиёд дорад. Паҳншавии ислом дар минтақа низ ба ҳаёти фарҳангӣ ва маънавии мардум таъсири назаррас расонидааст. Дар тӯли асрҳо Мовароуннаҳру Хуросон ба яке аз марказҳои муҳими илму фарҳанг табдил ёфта буд. Дар ин сарзамин илми исломӣ, фалсафа, тиб, нуҷум, забоншиносӣ ва адабиёт рушд карданд. Ин таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки омӯзиши робитаи фарҳанги миллӣ ва мероси исломӣ аҳаммияти калон дорад. Дар баробари ин, таърихро бояд бо назари илмӣ омӯхт. Гузаштаро танҳо ситоиш кардан ё арзишҳои миллӣ ва дастовардҳои муосирро ба ҳам муқобил гузоштан дуруст нест. Муҳим он аст, ки аз таҷрибаи гузашта сабақ гирифта, арзишҳои хуби онро ба талаботи замони имрӯза мутобиқ созем. Ҳамин тавр, барои ташаккули тафаккури муосири миллӣ се масъала муҳим аст: ҳифзи хотираи таърихӣ, омӯзиши дурусти гузашта ва истифодаи таҷрибаи таърихӣ барои ҳалли масъалаҳои имрӯза. Ташаккули тафаккури муосири миллӣ ба эҳтироми қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон вобаста аст. Қонун муносибатҳои ҷамъиятиро танзим намуда, барои баробарии шаҳрвандон ва пешгирии табъиз замина фароҳам меорад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва асосҳои сохтори давлатро муайян мекунад. Ин меъёрҳо дар танзими муносибатҳои байни давлат, ҷомеа, шаҳрвандон ва ниҳодҳои динӣ аҳаммияти муҳим доранд. Моҳияти дунявият дар он аст, ки давлат фаъолияти худро дар асоси Конститутсия ва қонунҳо ба роҳ мемонад. Ҳар як шаҳрванд, новобаста аз эътиқод ва ҷаҳонбинии худ, аз ҳуқуқҳои баробар бархӯрдор мебошад. Озодии виҷдон ва эътиқод низ яке аз ҳуқуқҳои муҳими инсон аст. Ҳар шахс ҳуқуқ дорад ба эътиқоди худ пайравӣ кунад, аммо ҳангоми истифодаи ҳуқуқҳои худ бояд қонун ва ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром намояд. Барои таъмини ҳамзистии арзишҳо донистани қонунҳо зарур аст. Шахсе, ки ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро медонад, метавонад ҳуқуқи дигаронро низ эҳтиром кунад. Ҳамчунин, чунин шахс ба паҳн кардани маълумоти бардурӯғ ва даъватҳои ғайриқонунӣ бо назари танқидӣ муносибат менамояд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, махсусан ҷавонон, яке аз шартҳои муҳими ташаккули тафаккури муосири миллӣ мебошад. Тафаккури муосири миллӣ ба муносибати шаҳрвандон ба давлат ва ҷомеа низ вобаста аст. Донистани манфиатҳои умумимиллӣ, эҳтиром ба қонун ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷамъиятӣ аз ҷузъҳои муҳими ин тафаккур мебошанд. Тафаккури муосири миллӣ бояд ба шаҳрвандон ёрӣ диҳад, ки робитаи байни ҳуқуқҳои шахсӣ ва манфиатҳои ҷомеаро дарк кунанд. Муҳаббат ба Ватан на танҳо бо сухан, балки бо амал низ ифода меёбад. Риояи қонун, саҳмгузорӣ дар рушди кишвар, ҳифзи муҳити зист ва эҳтиром ба забону фарҳанги миллӣ аз ҷумлаи чунин амалҳо мебошанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҷомеа бо таъсири гуногуни иттилоотӣ ва фарҳангӣ рӯ ба рӯ мешавад. Технологияҳои рақамӣ дастрасӣ ба донишро осон кардаанд, аммо ҳамзамон барои паҳн шудани маълумоти бардурӯғ ва таҳрифи воқеаҳои таърихӣ низ шароит фароҳам овардаанд. Аз ин рӯ, рушди тафаккури интиқодӣ ва саводи расонаӣ аҳаммияти калон дорад. Шахси дорои тафаккури интиқодӣ ҳар маълумотро бе санҷиш қабул намекунад. Ӯ манбаи иттилоотро месанҷад, далелҳоро аз андешаҳои шахсӣ фарқ мекунад ва пеш аз хулоса баровардан масъалаҳоро меомӯзад. Ин малакаҳо махсусан ҳангоми баррасии масъалаҳои миллӣ, динӣ ва сиёсӣ муҳиманд. Аз нигоҳи исломшиносӣ, масъалаҳои муносибати дин ва сиёсат бояд дар асоси донишҳои илмӣ ва меъёрҳои ҳуқуқӣ омӯхта шаванд. Таҳқиқи таърихи муносибатҳои байни дин ва давлат ва омӯзиши таҷрибаи кишварҳои гуногун барои фаҳмиши дурусти ин масъалаҳо мусоидат мекунад. Дар маҷмуъ, таҳкими ваҳдати миллӣ ба эҳтироми гуногунандешӣ, баланд бардоштани маърифати шаҳрвандӣ ва рушди фарҳанги муколама вобаста мебошад. Ахлоқ дар танзими муносибатҳои байни одамон нақши муҳим дорад. Қонун ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандонро муайян мекунад, ахлоқ бошад, ба ташаккули виҷдон, инсондӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми дигарон мусоидат менамояд. Дар фарҳанги тоҷикон эҳтироми калонсолон, ғамхорӣ нисбат ба кӯдакон, меҳмоннавозӣ, дастгирии ниёзмандон, ростқавлӣ ва эҳтиром ба аҳли илму маърифат ҷойгоҳи муҳим доранд. Ин арзишҳо дар таҳкими оила ва муносибатҳои солими ҷамъиятӣ саҳм гузоштаанд. Арзишҳои ахлоқии миллӣ ва таълимоти ахлоқии исломӣ дар бисёр масъалаҳо ба ҳам наздиканд. Ҳар ду ба адолат, ростгӯӣ, некукорӣ ва эҳтироми инсон аҳаммият медиҳанд. Омӯзиши ин арзишҳо метавонад дар тарбияи