Имя автора: pressa

“Мо бояд дар амалӣ намудани арзишҳои миллӣ ва динӣ ҳамеша манфиати мардуми Тоҷикистонро дар мадди назар дошта, ба қадри соҳибистиқлолии давлатамон бирасем ва ин неъмати бебаҳоро ҳамчун гавҳараки чашм нигаҳбонӣ намуда, шукронаи онро ба ҷо орем”.                                                               Эмомалӣ Раҳмон   Дар таърихи навини Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 расман Рӯзи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида, барои миллати тоҷик иди муқаддас маҳсуб мешавад. Тамоми сокинони кишвари озоду ободи мо имрӯз ифтихор доранд, ки 35 сол қабл аз ин нахустин хиштҳои пойдевори истиқлоли воқеӣ ва давлатдории миллии худро ниҳода, аз шарофати мустақилият соҳиби рамзҳои давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруди нави миллӣ гардидем. Дар ибтидои истиқлоли давлатӣ Худованд ба халқи тоҷик Пешвоеро ато кард, ки миллату давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуда, Тоҷикистони соҳибистиқлолро обод ва ҷанги бародаркушро хотима бахшид. Вай тамоми кушиши худро ба харҷ медиҳад, то мардум зиндагии шоиста дошта бошанд. Қадамҳои аввалини истиқлол бо ҷанги хонумонсӯз оғоз гардид, ки аз ҷониби ТЭТ ҲНИ роҳандозӣ шуда, яксаду панҷоҳ ҳазор кушта, 1 миллион гуреза ва беш аз 10 миллиард зиён ба бор овард. Ҷангу талошҳои ибтидои солҳои навадуми асри гузашта тамоми фишангҳои давлату давлатдорӣ ва истеҳсолиро фалаҷ карда буданд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳҳои расидан ба истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллиро ҷустуҷӯ мекард ва Сарвари давлат пайваста талош меварзиданд, то осудагию оромӣ дар саросари мамлакат ҳукмфармо гарданд. Бо талошу заҳмат, ҷонфидоиву ҷоннисориҳои Пешвои миллат 27 июни соли 1997 Созишномаи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ байни Ҳукумати Тоҷикистон ва мухолифин имзо гардид ва он рӯзи муборак Рӯзи Ваҳдати миллӣ эълон шуд. Аз ҳамон вақт инҷониб ҷомеаи ҷаҳони муосир таҷрибаи пешқадами «Сулҳи тоҷикон»-ро меомӯзад ва барои насли имрӯз чун намунаи беҳтарини гуфтушуниди созанда пешниҳод мекунад. Пас аз нисбатан ором шудани вазъият Пешвои миллат баҳри пешрафти иқтисодиёт ва ба ҳам пайванд кардани минтақаҳои Тоҷикистон сохтмони роҳҳои замонавӣ ва бунёд кардани нақбҳоро ба роҳ монданд. Сохтмони шоҳроҳи «Роҳи абрешим», бунёди нақбҳои «Анзоб», «Шаҳристон», «Шар-шар» ва «Чормағзак», сохтмонҳои қитъаҳои алоҳидаи роҳҳои мошингарди Душанбе – Хоруғ – Мурғоб, Душанбе – Рашт – Саритош, Душанбе – Хуҷанд – Чаноқ, Қулма-Қароқурум, роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб иқдомҳои Пешвои миллат буданд, ки боиси пешрафту тараққиёт гашта, мардум аз азияти ағбаҳои хатарнок растанд ва имкон фароҳам омад, ки ҳаракати нақлиёт дар дохили мамлакат ва берун аз он тамоми фаслҳои сол имконпазир бошад ва дар ин замина вазъи равуо ва боркашонӣ ба манотиқи гуногуни кишвар сад дар сад беҳтар гардад. Душвортарин муаммои мо масъалаи истиқлолияти энергетикӣ буд. Дар роҳи таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоии кишвар аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ, ки ҳадафҳои стратегии Ҳукумати мамлакат мебошанд, бо сохтмони нерӯгоҳҳои хурду калони барқи обӣ, хатҳои интиқоли қувваи барқ, туннелҳо, шоҳроҳҳову пулҳои байналмилалии мошингард ва даҳҳо иншооти азими инфраструктураи иҷтимоӣ натиҷаҳои нек ба даст оварда шуданд. Бунёдкориву созандагӣ дар ин самтҳо вусъати тоза пайдо кард. Аз ҷумла, сохмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Сангтӯда-1», «Сангтӯда-2», як қатор нерӯгоҳҳои хурд, хатҳои баландшиддати интиқоли нерӯи барқи Ҷануб – Шимол, Лолазор – Хатлон, Лолазор – Сангтӯда-1 ба истифода дода шуданд. Хусусан ба кор даромадани хатти 500 киловаттаи Ҷануб–Шимол ва дар пойгоҳи асосии он насб гардидани трансформатори дуюм – ин ғамхории бузурги Ҳукумати Ҷумҳурӣ барои сокинони вилояти Суғд дар мавсими тобистону зимистон маҳсуб мешавад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ сохтмони иншооти ҳаётан муҳим – бунёди НБО-и Роғун оғоз гардид. 29 октябри соли 2016 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Роғун сафар намуда, дар дигар намудани маҷрои дарёи Вахш иштирок намуданд. Баъди заҳматҳои зиёд, ду агрегати нерӯгоҳи барқи обии Роғун ба кор даромад. Ба истифода додани нерӯгоҳи барқи обии Роғун аз он шаҳодат медиҳад, ки давлату ҳукумат бо сарварии Пешвои хирадманди тоҷикон пайваста баҳри ободӣ ва гулгулшукуфии ватанамон заҳмат кашида, давлати соҳибистиқлоли моро дар қатори кишварҳои мутараққии ҷаҳон қарор медиҳанд. Ҳоло давлати мо дар самти тараққиёт қадамҳои устувор гузошта, дар бисёр нишондиҳандаҳо дар минтақа пешсаф мебошад. Иқтисодиёти Тоҷикистон баланд шуда, мо ба кишвари содиркунанда табдил гардидем. Истихроҷи тиллову нуқра, алюминий ва маъданҳои гуногун, истеҳсоли молҳои ниёзи мардум, нуриҳои минералӣ, сементу кабел, истеҳсоли автобусҳои замонавӣ камтарин дастовардҳои истиқлолият мебошанд. Шумо боре ба гулгашту хиёбонҳои пойтахти азизамон назар кунед, ки чи гуна ободу зебо гаштаанд. Бунёди ҳайкали аввалин давлатдори тоҷикон Исмоили Сомонӣ, барафрохтани Парчами миллӣ, ки назираш дар олам нест, китобхонаи миллӣ, осорхона, театр, сохтмони садҳо биноҳои баландошёна, соли ҷорӣ ифтитоҳ гардидани биноҳои боҳашамати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Парлумони кишвар давлати моро дар қатори кишварҳои пешрафта қарор дода, аз дастовардҳои истиқлолият маҳсуб меёбанд. Сокинону меҳмонон бо завқ дар пойтахти мамлакатамон сайру гашт намуда, сайёҳони хориҷӣ шаҳри Душанберо «Шаҳри сабз» ном гузоштаанд. Пешрафти иқтисодиёт ва таъмини амнияти шаҳрвандон боис гашт, ки ҳамасола ба Тоҷикистон ҳазорон сайёҳони хориҷӣ ташриф меоранд. Дар замони соҳибистиқлолӣ ба рушди фарҳанг диққати ҷиддӣ зоҳир карда шуд. Таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён, Соли тамаддуни Ориёӣ, Бузургдошти 1150-солагии сардафтари адабиёти тоҷику форс маликушшуаро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 2500- солагии шаҳри Истаравшани бостонӣ, 2500- солагии Хуҷанд, 2700- солагии шаҳри Кӯлоб, 700- солагии Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, 3000-солагии Ҳисор, бузургдошти Пешвои бузургтарин мазҳаби ростини ислом – Имом Аъзам, Ҷомиву Туғрал, Садриддини Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров, Мирзо Турсунзода ва дигар бузургону азизони миллат мутантан ҷашн гирифта шуд. Мақоми давлатӣ гирифтани ансамблҳои «Шашмақом», «Фалак» ва таҷлили ҳамасолаи «Наврӯз», «Меҳргон», Рӯзи «Шашмақом», «Рӯзи фалак», «Рӯзи китоб», «Рӯзи Парчами миллӣ», «Рӯзи Президент», дастгирии чорабиниҳои фарҳангии сатҳи ҷумҳуриявию байналмиллалӣ, ширкати бевоситаи Роҳбари давлат дар чорабиниҳои фарҳангӣ аз таваҷҷуҳи беандозаи Пешвои Миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гувоҳӣ медиҳад. Дар даврони истиқлол Наврӯз ҷаҳонӣ шуд. Ин ҷашни бостонии мардуми тоҷикро маҳз Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бори дигар аз нав эҳё намуданд ва ба ҷаҳониён собит сохтанд, ки ин сарзамини аҷдодӣ, сарзамини муқаддас аст. Анъана ва суннатҳои неки Наврӯз-ҳамчун беҳтарин намунаи тамаддуни мардуми ориёинажод-аз ҷониби халқҳои гуногуни Шарқ пазируфта шуда, маънавиёту фарҳанги миллии онҳоро низ афзун сохтааст. Бо мақсади баланд бардоштани маърифати динии мардум бо супориши Роҳбари давлат нахустин маротиба китоби Қурони карим бо забони тоҷикӣ дар се давра бо теъдоди умумии беш аз 230 ҳазор нусха аз чоп бароварда шуда, ройгон ба мардум тақсим гардид. Инчунин «Саҳеҳ»-и Бухорӣ, «Муснад»-и Имоми Аъзам, «Эҳёи улуми улуми дин», «Кимиёи саодат»-и Имом Ғаззолӣ ва дигар осори пурқиммат чоп ва дастраси мардуми мусулмони кишвар гардонида шуданд. Пешвои миллат ҷиҳати арҷгузорӣ ба дини ислом ба

Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои қадимаву пурғановати забонҳои дунёст. Бо ин забон дар тӯли беш аз шаш ҳазор сол осори фаровону гаронбаҳои илмиву адабӣ, бадеиву таърихӣ офарида шудааст. Ин мероси бузӯрг дар хазинаи тамаддуни умумибашарӣ мақом ва нақши муайян дорад. Бояд гуфт, ки аз замони қадим инҷониб таъсири забони тоҷикӣ ба забонҳои дигари дунё, аз ҷумла дар забонҳои минтақа баръало эҳсос мегардад, ки ин таъсирро мо ҳам дар рушди сохти дастурӣ (грамматикӣ), луғавӣ ва савтии онҳо дида метавонем. Метавон гуфт, ки забони форсӣ аз қадимтарин забонҳо ва аз гурӯҳи забонҳое мебошад, ки пайвандгари маҷмӯае аз чандин забонҳоро ташкил дода, бузӯргтарин ҷамъияти ҷаҳон бо ин гурӯҳ сухан мегӯяд. Ва садҳо вожаи муштарак миёни форсӣ ва онҳо вуҷуд дорад. Решаи бисъёре аз забонҳои аврупоӣ бо вожаҳои форсӣ шабоҳат дорад. Монанди: бародар, аст, падар, хоҳар, мурдан, ист. Ё садҳо калимаҳои дигари муосири форсӣ, ки аз калимаҳои байналмилалӣ мебошанд, монанди: мозор, кимиё, корвон, бонк, дарвеш, обкорӣ, булбул, шол, шукр, ҷавон, ёсуман, шоҳ, лемон, калид, орд, амр, фармон, дориюш, гов, нов, туфон, модар, падар, хуб, бад, нон, ком. гом, ланг, лаб, абрӯ, ту, ман, бадан, духтар. Инчунин дигар калимаҳоро метавон ном бурд, ки ба аксари забонҳои дунё роҳ пайдо кардаанд. Кам нестанд орифоне аз Арабу Турк ва Ҳинд, ки китобҳои ирфонии худро бо забони форсӣ навиштаанд. Мисли мактаби тасаввуфи ҳинду форсӣ, ки ба осиёи ғарбӣ ва ҳатто шимоли Африқо интишор ёфта буд, бештари китобҳои худро бо наср ё шеъри форсӣ навиштааст ва забони тасаввуф дар шибҳи қораи ҳинд ва ҳатто миёни туркон ҳамвора форсӣ будааст. Англисӣ ва забонҳои аврупоӣ: Дар забонҳои аврупоӣ, аз ҷумла англисии имрӯз низ садҳо калимаҳои муштарак бо решаи форсӣ вуҷуд дорад, ки асосан тавассути адабиёт ё тиҷорат вориди он шудаанд. Инҷо ба унвони мисол якчанд калимаҳо ё худ вожаҳоеро ба унвони мисол меорем, ки барои хонанда возеҳтар ва ҷолиби диққат бошад: Bazaar (бозор), Divan (девон), Caravan (корвон), Parade (парда), Shawl (шол), Paradise (пардаис/фирдавс). Беҳтар (Best), Хуб, Бад Bad, Бародар, Духтар, Мард, Падар (Father), Корвон, Корвонсаро, Бозор, Рӯз. Модар (Mother),…. Star, Date, Cash, Cake, Bank, Bak, Check, Roxanne, Sugar, Cow, Divan, Tob, Orange, Magic, Rose. Ва амсоли инҳо вожагони зиёде ҳастанд, ки теъдоди онҳоро метавон то ба 700 расонид. Аз қадимтарини ин вожаҳоро метавон дар китобҳои муқаддас мушоҳида кард. Мисол: калимаи (Пардис) – Фирдавс, дар Инҷил Таврот ва Қуръон омадааст. Инчунин бисёре аз номҳои ҷуғрофӣ ва номҳои маконҳо дар Ховари миёна ва Шимоли Африқо бо забони форсӣ аст. Монанди: Бағдод, Анбор, Уммон, Ҳуммон, Ҷайҳон, Басра, Ҳайдаробод, Шибургон. ва… Беш аз 350- калимаи форсӣ-тоҷикӣ дар забони индонезӣ бозшиносӣ шуда аст. Монанди: “Хуш, Хеле хуб, Савдо, Бозоргонӣ, Кор, Каду, Нон, Харид, Фуруш, Аз, Ба, Ҳам ва амсоли инҳо, ки дар забони имрӯзаи ин кишвар роиҷ ва мавриди истифода аст. Азбаски форсӣ чандин аср забони расмии Ҳиндустон буд, ҳазорон вожа ба он ворид шудааст: девор, дарвоз, саркаш, шаҳр, лашкар, нома, деҳқон, парда, маҳал. Инчунин дар лавҳаҳои санги мазори аксарияти бузургони ин кишвар: Нурҷаҳон, Ҷаҳонгир ва Шоҳҷаҳон дар Тоҷмаҳал, чунин порчаҳо бо забони Тоҷикӣ ҳаккокӣ шудаанд, ки то кунун боқи мондаанд. Бар мазори мо ғарибон, не чароғе не гуле, На пари парвона сӯзад, на сарояд булбуле. Бар рӯи мазори Ҷаҳоноро духтари Шоҳҷаҳон ин байт навишта шудааст: Ба ғайри сабза напӯшад касе мазори маро, Ки қабрпуши ғарибон ҳамин гиёҳ бас аст. Инҷо мехоҳам намунае аз вожаҳои забони тоҷикиро, ки дар дигар забонҳои дунё ворид шудаанд пешкаши хонанда гардонида бошам: Туркӣ (Озарбойҷон, Туркия): Бисёр вожаҳои фарҳангӣ ва девонӣ аз форсӣ гирифта шудаанд: дарё, душман, баҳор, хона, лашкар, ранҷ, паҳлавон. Русӣ: Вожаҳо бештар тавассути забонҳои туркӣ ё тамосҳои мустақим ворид шудаанд: базар (бозор), бахча (боғча), кафтан (қабо), кушак (кушк), сарай (сарой). Арабӣ: Гарчанде арабӣ ба форсӣ-тоҷикӣ таъсир дорад, ва то ба имрӯз вожагони зиёде ба мо вом гузоштааст, форсӣ низ вожаҳои худро ба арабӣ ворид кардааст, махсусан дар давраи Аббосиён: бӯстон, барах, танӯр, духтур, почта, ки ба забони арабӣ (Барид) мешавад ҳамон калимаи тоҷикии (баред) аст. Вожаҳои форсӣ-тоҷикӣ, ки ба забонҳои чинӣ, ҷопонӣ ворид гаштаанд: 無花果) – ichijiku – анҷир Аз вожаи “анҷир” (anji:r)-и форсӣ. Ин вожаи форсӣ дар забони чинӣ бо се нигора (конҷӣ)-и чинӣ “映日果” нивишта шудааст, ки талаффузи ин вожа, яъне (ying jih kuo)-ро нишон медоданд, ки “kuo” ба маънои мева аст. Баъдҳо дар забони ҷопонӣ бо ҳифзи талаффуз нигораҳои дигаре барои ин вожа баргузиданд. Нигораҳое, ки ҷопониҳо “ӣчӣҷӣкӯ” (анҷир)-ро бо он менивисанд (無花果) ба маънои меваи бидуни гул аст. Зеро меваи анҷир бидуни гул додан ва ҳатто пеш аз сабзиши барг бар дарахт зоҳир мешавад. Зоҳиран, дарахти анҷир гиёҳи бумии минтақаи Осиёи Кӯчак будааст ва мардумони Шарқи Дур аз роҳи эрониён бо он ошно шудаанд. (獅子) – shishi – шер Аз вожаи “še:r”-и форсии миёна. Вожаи “шер”-и (ҳайвони даранда) форсӣ, ки дар форсии қадим бо Ё-и маҷҳул талаффуз мешудааст, пас аз вуруд ба чинӣ бо музоъафсозӣ ва ҳамгунсозӣ ба шакли “šizi” талаффуз шуда ва бо нигораҳои (獰猛) ва баъдҳо (獅子) навишта шуда ва бо вуруд ба жопонӣ ба “шӣшӣ” бадал гаштааст. Имрӯза жопониҳо барои вожаи “шер” аз вомвожаи “raion”, баргирифта аз “lion”-и инглисӣ истифода мекунанд. Вале вожаи “shishi” дар суратҳое монанди “ino shishi” ба маънои “гуроз” ё “shishi za” ба маънои “бурҷи асад (шер)” боқӣ мондааст. (葡萄) – budou – ангур Аз вожаи паҳлавии “buda:wa” ё “buduwa”, ки зоҳиран бо вожаи “бода”-и форсии имрӯз ҳамреша аст. Ин вожа бо вуруд ба чинӣ “putao” талаффуз шуда ва дар жопунӣ ба “буду” тадбил шудааст. Бархе низ ин вожаи чиниро аз “ba:tak”, шакли куҳани вожаи бода, медонанд. (巴旦杏) – hatankyou – бодом Аз вожаи форсии “бодом”. Талаффузи ин вожа дар чинӣ “badan xing” аст, ки “xing” ба маънои “дарахти мева” аст. Имрӯза “ҳотонкю” вожае куҳан дар ҷопонӣ ба шумор меояд ва ба ҷои он барои бодом аз вомвожаи “aamondo”, баргирифта аз “almond”-и инглисӣ истифода мекунанд. (バザー) – bazaa – бозор Бозор вожае форсӣ аст, ки дар паҳлавӣ “vacar” будааст ва дар бархе гӯишҳои Эрон, назири гелакӣ ва натанзӣ, ҳанӯз ба ҳамон шакли “вочор” талаффуз мешавад. Чуноне, ки дар боло зикр кардем, ин вожа имрӯза вориди бисёре аз забонҳои дунё шудааст. Дар туркии усмонӣ рӯзи якшанберо “pazar” мехонанд, аз он рӯй, ки ин рӯз рӯзи барпойии бозор будааст.

Дар бораи дастовардҳои кишвар дар давоми 35-соли Истиқлол ҳар чӣ қадар нависем ҳам, кам аст. Зиёиёни ватандӯсту меҳанпарасти кишвар пешрафтҳои кишварро бо забони зебою санъатҳои бадеии дилнишин ва бо ҳазор сабку услуби наву ҷозиб ба риштаи назму наср кашида истодаанд. Барои мардуми шаҳрнишин барои огоҳии равшан бо дастовардҳои кишвар танҳо ҳамин кофист, ки саҳар аз хоб хезаду ба чаҳор тарафи худ назар андозад, ва бо чашми равшан бубинад, ки дастоварди кишвар дар тӯли 35-соли Истиқлол дар муқоиса бо 70-соли замони шуравӣ ба маротиб афзунтар аст. Албатта, бояд боиси шукргузорӣ бошад, ки дар замони пеш вазъи зиндагии мардум ва аҳволи иҷтимоии онҳо ба таври бояду шояд таъмин набуд. Имрӯз шукрона мекунем, ки қариб дар ҳар як хонадони халқи тоҷик мошину технологияи нав мавҷуд буда, шаҳрвандон аз ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ бархӯрдоранд. Албатта, мушкилиҳои иҷтимоӣ дар ҳар ҷомеаи иҷтимоӣ вуҷуд дорад, аз ҷумла дар ҷомеаи мо низ. Вале бо вуҷуди ин ҳама дастовардҳои замони Истиқлол беназиранд. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки шукри ин неъматҳо кунем, шукри озодиҳо намоем. Аммо ин ҷо мо тасмим гирифтем, ки чанд андешаи худро дар самти шинохти воқеии ислом пешкаш намоем. Бешак яке аз дастовардҳои миллат дар самти мазкур бо ибтикори бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 таъсис додани муассисаи давлатии “Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон” аст. Агарчанде аз замони таъсиси муассиса вақти тулоние нагузаштаасту ниҳод дар омода намудани мутахассисони исломшинос бо баъзе мушкилот рӯбарӯ аст, бо вуҷуди ин, Марказ дар ҳамбастагӣ бо дигар муассисаҳои ба вазъи дину диндорӣ масъул, албатта, маҳз дар натиҷаи ба роҳбарӣ гирифтани дастуру нишондодҳои Пешвои муаззами миллат ва дар ҳаёт татбиқ намудани онҳо дар амалия дар самти шинохту муаррифӣ намудани исломи солим ба дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Аз ҷумла, дар заминаи омезиши фарҳанги дунявӣ ва динӣ дар кишвар пойдевори ҷомеае гузошта шуд, ки дар он ислом таҳаммулпазирӣ, созандагию ободкунандагӣ, илмҷӯию тамаддунофарӣ дошта, бар муқобили ҳар гуна андешаи динии ифротӣ, иртиҷоӣ, мутаассибона, хурофотӣ, бунёдгароёна, зиддилмию зиддимантиқӣ ва зиддиахлоқию зиддибашарӣ мубориза мебарад. Хусусияти таҳаммулпазирии исломи ҷомеаи мо дар он ифода меёбад, ки он ба ҳама гуна дину мазҳаб, ва ҳатто афроду гурӯҳҳои бедин эҳтиром қоил буда, ба ҳамаи онҳо аз дари дӯстӣ ва меҳру муҳаббат муносибат менамояд. Дар ин самт ҳукми оятҳои “Ва Мо туро нафиристодем, магар аз рӯйи меҳрубонӣ бар оламиён” (Сураи “Анбиё”, 21:107) ва “Ва бар он чи мегӯянд, сабр кун ва онҳоро – ба тарк кардани некӯ – тарк кун” (Сураи “Музаммил”, 73:10) –ро ба роҳбарӣ мегирад, яъне бо ҳама меҳрубон будану бар ҳама гуна фикру андеша босабру ботаҳаммул будан ҷавҳари таълимоти ислом буда, калиди ҳама гуна мушкилот маҳсуб меёбад. Исломи ҷомеаи мо исломи созанда аст, зеро вай дар самти мазкур фармудаи қуръонӣ “Ва аз он ки одамиро ҷуз он чи амал кардааст, [чизе] нарасад; ва аз он ки саъйи ӯ дида хоҳад шуд (Сураи “Наҷм”, 53:39,40) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ҳукми ояти мазкурро ба роҳбарӣ гирифтану онро дар амал татбиқ намудан маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи созандагии ҷомеаро бар дӯши ҳар фард гузошта, ӯро барои кӯшишу ғайрат баҳри ободии кишвар ҳидоят менамояд ва дар пешрафту мушкилоти кишвар маҳз ӯро масъул меҳисобад. Исломи ҷомеаи мо исломи ободкунанда аст, на харобкунанда. Дар самти мазкур вай ҳукми ояти “Ва бигӯ: Амал кунед, пас Худову расули ӯ ва муъминон амали шуморо хоҳанд дид”(Сураи “тавба”, 9:105) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ин маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи ободии диёру накуаҳволии ҳар фардро бар дӯши худи ӯ мегузорад. Исломи мо ҳеҷ гоҳ ба фард “Тақдири ту ҳамин аст, дар гӯшае зикр карда шин, Худо ба ту медиҳад” намегӯяд, баръакс таълим медиҳад, ки дар зиндагӣ фаъол бош, пайваста меҳнат кун ва ин меҳнати туро ҳам Худо ва ҳам муъминон мебинанду қадрдонӣ менамоянд. Яъне, Худо меҳнат ва кӯшишу талоши фардро дида, вобаста ба сатҳу сифати меҳнаташ ба ӯ ризқ ато менамояд. Исломи кишвари мо дар ин самт ҳамзамон ҳукми ҳадиси “Шахсе, ки дар ин дунё зиндагии шоиста надорад, зиндагии охираташ низ обод нест” (Ман ло маоша лаҳу, ло маода лаҳу)-ро низ ба роҳбарӣ мегирад, яъне ободии охирати мусулмон аз ободии зиндагии дунявияш вобаста аст. Пас, исломи мо таълим медиҳад, ки мусулмон бояд аввалан ҳамин дунёяшро обод намояд. Исломи ҷомеаи мо исломи илмҷӯю тамаддунофар аст. Илмҷӯию тамаддунофарии вай дар он ифода меёбад, ки вай дар заминаи аҳкоми ҳадисҳои “Илм бар ҳар зану марди мусулмон фарз аст” ва “Илм дар Чин бошад ҳам, онро талаб кун” муносибати худро ба илм муайян намуда, дар зери мафҳуми “илм” маҳз улуми дунявиро, на улуми диниро дар назар дорад, агар не, пас, улуми динӣ, ки манзур исломӣ аст, дар Чин чӣ гум кардааст? Дурустии андешаи мазкур ҳамчунин бо ҳукми ҳадиси “Илм зиёда аз он аст, ки баршуморӣ, ва аз ҳар як чиз беҳтарашро бигир!” низ собит мегардад, зеро рушди имрӯзаи ҷомеаи башарӣ беҳтару афзал будани улуми дунявиро чун офтоб равшан ва айён ба маъраз гузоштааст. Исломи ҷомеаи мо чун дар қуруни вусто бунёди тамаддунеро, аммо бидуни дингароҳои мутаассиб, мақсад қарор додааст, ки барои тамоми ҷомеаи башарӣ самарабахш мебошад. Дар ин самт исломи мо ҳукми ояти “Бигӯ: “Оё онон, ки медонанд ва онон, ки намедонанд, баробар мешавад?” (Сураи “Зумар”, 39:9) – ро ба роҳбарӣ гирифта, таълим медиҳад, ки дар оят манзур аз доно будан маҳз доногӣ ба улуми дунявист, зеро дар ҷомеаи имрӯза бартарият ва авло будани шахс, гурӯҳ, миллат ва давлат маҳз дар улуми дунявӣ эътибор дорад. Дар акси ҳол оят моҳият ва таъиноташро гум мекунад. Ҳамзамон исломи мо бар муқобили ҳар гуна андешаи ифротӣ мубориза мебарад. Дар самти пешгирифтааш вай ҳадиси “Осонгирӣ кунед, сахтгирӣ накунед. Башорат диҳед, мардумро гурезон накунед”(Саҳиҳ-ал-Бухорӣ, 69)-ро ба роҳбарӣ мегирад. Яъне, ҳадафи дини ислом мардуми ноогоҳро огоҳ сохтан аст, на ақидаҳои пурихтилофи зиддибашариро бар онҳо бор кардан. Ҳадиси дигар низ мефармояд, ки “Ман бо яккахудоии сабук(барои иҷро) фиристода шудаам. Қуръон низ мефармояд, ки “Худо барои шумо осониро мехоҳад ва барои шумо душвориро намехоҳад” (Сураи “Бақара”, 2:185). Аз ин рӯ, зимни омӯзиш ё таълими дин сатҳи душвор ва вазнини онро ба мардум маҷбурӣ ҳамл кардан боиси гурезонидани мардум мешавад, ки албатта, ба таълимоти ислом мухолиф аст. Исломе, ки имрӯз дар

Тӯли ҳафтод соли побарҷобудани ҳукумати Шӯравӣ таърихи 15 кишвари ин Иттиҳод, аз ҷумла таърихи халқи точик дар чорчӯбаи хосси илмӣ тарҳрезишуда, дар асоси принсипҳои илмии роиҷи он давру замон -методологии максистии таърих омӯхтаву таълим дода мешуд. Дар ин васила илми манбаъшиносии тоҷик низ зери таъсири ҳамин идеология омӯхтаву омӯзонида шуда, бештар ба методология ва нақди илмии манбаъшиносии Аврупо ва Русия диққат дода мешуд. Манбаъҳои таърихии ҳувиятсози мо, ки теъдодашон ба ҳазорону миллионҳо мерасид, ҳамчун манбаҳои идеологии куҳнаи ифротии феодалӣ натанҳо хонда намешуд, балки хондану тадриси онҳо ҷурм ҳисобида мешуд. Айни замон бо шарофати Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари тағйирот дар аксар самтҳои ҳаёти ҷомеа, навоварию навпардозиҳо дар самти илм, аз ҷумла дар самти илми таърих низ як қатор навгониҳову тағйиротҳо ба амал омаданд. Дар ин ҷараён, дар доираи илмҳои гуманитарии тоҷик ва дар фазои илмии омӯзишу таҳқиқи таърихи халқи тоҷик илми манбаъшиносӣ ҳам бо диди нав, бо тарҳи замонавӣ ва имконоти васеътар ба қадри тавон рӯ ба инкишоф ниҳода бошад ҳам, аз лиҳози интиқодӣ ба роҳ мондани таҳлили манбаъҳои таърихӣ мувофиқи матлаб нест. Албатта бо такя ба илми манбаъшиносии ҷаҳонӣ, бо назардошти хусусиятҳои хоси усулҳои омӯзиши манбаъҳои меросмондаи таърихи ватанӣ, бо тарҳрезии нави методология ва нақди хоссаи илмии манбаъҳо илми манбаъшиносӣ дар радифи дигар илмҳои таърих пеш меравад. Ҳамин аст, ки дар даҳсолаи охир, аз тарафи таърихнигорону манбаъшиносони тоҷик, ҳамчунин бо кӯшишу заҳамоти кулли донишмандону унвонҷӯён ва устодони доираи илмҳои гуманитарӣ даҳҳо манбаъҳои таърихии калонҳаҷм мавриди тадқиқоти арзишманди илмӣ қарор гирифта, дар ин самт дар маҷаллаву рӯзномаҳои илмӣ садҳо мақолот ба табъ расидаанд. Аз ин лиҳоз, дар шароити кунунӣ, бо дарки хусусиятҳои хосси ҳуввияти миллӣ, бо дарки баланди худогоҳиву хештаншиносӣ, бо тавони беш аз пеш, бо амри дилу раҳбурди ақл тақвият додану мустаҳкам намудани илми манбаъшиносии тоҷик ва ба ин васила дарёфтани падидаҳои нав ба нави фарҳангию таърихӣ кори хайру савоб дониста мешавад. Асрҳои VIII-X дар таърихи халқи тоҷик давраи муҳимтарини ташаккули он ҳамчун халқ ва давраи ренесанси Шарқ ба ҳисоб рафта, маҳз дастовардҳои илмии олимону мутафаккирони тоҷики ин давра имрӯзҳо ин миллатро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуд. Дар баробари ташаккул ёфтани донишҳои таърихӣ дар асрҳои VIII-IX шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ шакл гирифтанд, ки маъруфтарини онҳо “ҳолноманигорӣ”, номнигорӣ”, солноманигорӣ” ва “фатҳноманигорӣ” ба ҳисоб рафта, ҳар кадоми онҳо дар раванди иҷтимоишавии ҷомеаи мусалмонон нақши бориз бозидаанд. Осори таърихие, ки дар ду асри аввали зуҳури ислом то ниммаи аввали асри IX таълиф шудаанд, бештаран фарогири мавзуъҳои мушаххас ва дар асоси шеваҳои зикршуда офарида шудаанд. Ҳолноманигорӣ яке аз аввалин шаклҳои таърихнигорӣ буда, аз таҳқиқи мазмун ва мундариҷаи ҳолномаҳо маълум мегардад, ки онҳо низ дар навбати худ ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, дар баробари инкишофи шохаҳои ҳокимият ва ҷамъият бештаран дар бораи “қуззот” – қозиҳо, волиҳо – ҳокимон, “худамо” – ходимони давлатӣ ва “вузаро” – вазирон таълиф мегардиданд. Дар ин замина асарҳои муҳимму зиёди шарҳиҳолии хусусиёти таърихӣ дошта ба монанди “Ал-мунтазам”-и Ибни Ҷавзӣ ва “Табақот”-и Ибни Саъд дар идомаи асрҳои VII-VIII рӯи кор омаданд, ки дар ояндаи наздик сабабгори ба вуҷуд омадани шеваи нави таърихнигорӣ – номнигорӣ гардиданд. Номнигорӣ низ ҳамчун шеваҳои маълуму машҳури таърихнигории асрҳои VIII-IX шинохта шуда, бо номҳои дигари “ассомӣ”, “аълом”, “феҳрист”, “табақот” ва ғайра муаррифӣ мешаванд. Номнигорӣ шеваи таърихнигориест, ки ба муаррифии афроди шоиста, ба монанди дорандагони навъе аз дониши хос ба мисли; муҳаддисон, фақеҳон, мунаҷҷимон, табибон, ё дорандагони маҳоратҳои махсус ба монанди; қориён, ровиён, санъаткорон ва ё табақаҳои аъёни ҷомеа ба монанди; ашрофон, тоҷирон, ҳунармандон ва ғайра машғул аст. Машҳуртарин ва куҳантарин асари номнигории ин давра “Таърихи кабир”-и Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ буда, дар 18 солагии муаллиф баробар ба соли 828 мелодӣ таълиф гардидааст. Имом Бухорӣ дар ин асари таърихии номнигории хеш аз 40000 муаррихону ровиёну ноқилони ахбор маълумот дода , муҳимтарин шеваи таърихнигории номнигориро асос гузоштааст. Дар заминаи осори номнигорӣ шуъбаи дигари таърихнигорӣ, феҳристнигорӣ зуҳур карда, аввалан феҳристҳои маҳаллию минтақавӣ ва баъдан феҳристҳои комили фаннию, ҳунарӣ ба вуҷуд омаданд, ки куҳантарини онҳо “Ал-феҳрист”-и Абуисҳоқ ибни Надим ва бузургтарини онҳо “Таърихи Бағдод”-и Хатиби Бағдодӣ мебошад. Феҳристҳои таълиф гардидаи ин давра аслан дар шакли феҳристҳои маҳаллӣ, минтақавӣ ва ҳавзавӣ таълиф мешуданд. Олитарин шакли феҳристҳо, феҳристҳои шаҳрӣ – минтақавӣ буда, дар шакли феҳристҳои мисрӣ, суриёнӣ, ҳиҷозӣ, яманӣ, ҳиндӣ, хуросонӣ, мовароуннаҳрӣ, хутанӣ ва амсоли он таълиф мешуданд, ки машҳуртарин афрод ва ё шахсиятҳои сиёсию адабӣ ва ҳунарварони минтақаро барои наслҳои оянда муаррифӣ мекард . Дар баробари забткориҳои пайдарпай, арабҳо дар кутоҳтарин фурсат шаҳрҳои бузурги императории Византия ва шоҳаншоҳии Сосониёнро фатҳ намуда, густариши исломро дар ҳудудҳои паҳновари ду императории ҳамсояи худ таъмин намуданд. Ин ҷаҳонкушоӣ ва фатҳи шаҳрҳо боиси паҳншавӣ ва умумишавии фарҳангу тамаддун ва улуми исломӣ гардида, мусулмонон ниёзмандии худро нисбати илми таърих дарк карданд ва барои муаррифии шоҳкориҳои қаҳрамонон-ғосибони худ ба навиштани ҷангномаҳо ва фатҳномаҳо машғул гардиданд. Дар баробари забти Тайсафун, Шом, Наҳованд, Бағдод ва дигар шаҳрҳои бонуфузи Хуросону Мовароуннаҳр китобҳои бисёре дар бораи фатҳи ҳар шаҳре аз қабилӣ; “Футуҳу-ш-Шом ва футуҳу-л-Ироқ”-и Абумихнаф, китоби “Футуҳу-л-Миср ва Мағриб”-и Абдулҳаким, “Футуҳу-л- Байту-л-муқаддас ва “Футуҳу-л-Хуросон”-и Мадоинӣ таълиф гардиданд. Пас аз он ба тадриҷ фатҳноманависӣ низ ривоҷ ёфта, доманаи мазмун ва мундариҷаи онҳо бузургтар шуда, ба монанди “Ал-футуҳ”-и Ибни Аъсам ва “Футуҳу-л-булдон”-и Билозурӣ забти кулли мамолик ва кишварҳо дар як китоб ҷамъоварӣ гардид. Мубрамияти осори ин муаррихон дар он зоҳир мегардад, ки ин давра бо ба эътибор гирифтани вазъи иҷтимоӣ, ҳолатҳои эътиқодӣ, равонӣ-психологӣ, мантиқӣ, касбу кор ва доираи фаъолиятҳои шахсиятҳои таърихӣ дар чорчубаи талоботи бунёдшуда ба навовариҳо пардохтанд ва шаклҳои муътабари ҳодисаҳои воқеъии таърихиро дар асарҳои хеш ворид намуданд, ки бад-ин восита муҳимматарин асарҳои “таърихи умумӣ”-ро бо фарогирии ахбори сиққа пешниҳоди хонанда намуданд. Яке аз муаррихони асри аввал ва дуввуми ислом Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё ибни Ҷобир ибни Довуд маъруф ба Балозурӣ аз зумраи муаррихони аҳди аввал буда, дар Бағдод таваллуд ва ба воя расидааст. Санаи таваллуди ӯ дар манбаъҳо зикр нашудааст, аммо маълум аст, ки ӯ дар аҳди хилофати Муътаззид дар он замон, ки ҳудуди ҳаштод сол аз умраш мегузашт дар соли 892 милодӣ фавтидааст. Баъди касби илми таърих Балозурӣ ба таълифи асарҳои гаронбаҳое чун “Аҳди Ардашер”, “Ансобу-л-ашроф”, “Футуҳу-л-булдон” ва “Китобу-р-рад ъало шуъубия” машғул гарид, ки таълифи “Футуҳу-л-булдон” ба Балозурӣ шуҳрати ҷаҳонӣ бахшид. Балозурӣ дар таълифи “Футуҳу-л-булдон” аз муҳиммтарину бузургтарин ҳодисаҳои таърихӣ то кучактарину