Дин дар таърихи ҷомеаи инсонӣ яке аз омилҳои муҳими ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, фарҳанг ва муносибатҳои иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Дар тӯли таърих дин ба рушди маънавии инсон, таҳкими арзишҳои ахлоқӣ, эҳтироми инсон ва ташаккули фарҳанги ҷомеа таъсири назаррас расонидааст. Тоҷикистон низ ҳамчун як кишвари дорои таърихи куҳан ва фарҳанги ғании миллӣ дорои мероси бузурги динӣ ва маънавӣ мебошад.
Дар шароити давлати соҳибистиқлол масъалаи муносибати давлат ва дин аҳамияти хос пайдо мекунад. Тоҷикистон роҳи ташаккули давлати дунявӣ ва ҳуқуқбунёдро интихоб намуда, сиёсати худро дар соҳаи дин бар асоси Конститутсия, қонунгузории миллӣ ва уҳдадориҳои байналмилалӣ ба роҳ мондааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон кишварро давлати дунявӣ эълон намуда, ҳамзамон ҳуқуқи шаҳрвандонро ба озодии виҷдон ва интихоби муносибати онҳо ба дин кафолат медиҳад.
Аз ин нуқтаи назар, сиёсати давлатӣ дар соҳаи динро метавон ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва маънавии давлат арзёбӣ намуд.
Яке аз принсипҳои муҳими сохтори конститутсионии Тоҷикистон дунявият мебошад. Моддаи 1-и Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян мекунад.
Дунявӣ будани давлат маънои онро дорад, ки ҳокимияти давлатӣ ба ягон дин ё мазҳаби муайян ҳамчун асоси ҳокимияти сиёсӣ такя намекунад. Дар баробари ин, дунявият ба маънои инкор ё маҳдуд намудани эътиқоди динии шаҳрвандон нест.
Баръакс, моддаи 26-и Конститутсия муқаррар мекунад, ки ҳар шахс ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, динеро пайравӣ кунад ё пайравӣ накунад ва дар маросиму расму оинҳои динӣ иштирок намояд.
Ҳамин тавр, дар заминаи конститутсионӣ ду принсипи муҳим паҳлу ба паҳлу қарор доранд: якум — дунявияти давлат, дуюм — кафолати озодии виҷдон ва эътиқоди шаҳрвандон.
Маҳз мувозинати ин ду принсип асоси сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи динро ташкил медиҳад.
Барои муайян намудани ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати давлат дар соҳаи дин Консепсияи сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи дин аҳамияти махсус дорад. Дар он таъкид мешавад, ки сиёсати давлатӣ дар ин самт бар асоси Конститутсия, санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон, Қонуни «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ташаккул меёбад.
Консепсия сиёсати давлатро дар пояи ғояҳои дунявӣ, озодии виҷдон, озодии пайравӣ ба дин, гуногунандешии динӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба тамоми динҳо муайян мекунад.
Ин нукта муҳим аст, зеро он нишон медиҳад, ки муносибати давлат ба дин бояд на танҳо аз нигоҳи ҳуқуқӣ, балки аз нуқтаи назари суботи ҷомеа, таҳаммулпазирӣ ва ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандон низ баррасӣ карда шавад.
Озодии виҷдон яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ба ҳисоб меравад. Ҳар шаҳрванд бояд имконият дошта бошад, ки ҷаҳонбинии динии худро мустақилона интихоб кунад. Аммо дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд озодӣ ҳамеша бо масъулият алоқаманд аст.
Истифодаи ҳуқуқу озодиҳои динӣ набояд ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон, тартиботи ҷамъиятӣ ва амнияти ҷомеа зарар расонад. Аз ин рӯ, давлат мекӯшад муносибатҳои динӣ дар доираи қонун ба роҳ монда шаванд.
Дар ин замина вазифаи давлат аз як тараф фароҳам овардани шароити ҳуқуқӣ барои озодии виҷдон ва аз ҷониби дигар пешгирии истифодаи дин ба мақсадҳое иборат аст, ки метавонанд ба суботи ҷомеа таҳдид намоянд.
Яке аз масъалаҳои муҳим дар сиёсати давлатии Тоҷикистон муносибати байни давлат ва ташкилотҳои динӣ мебошад.
Давлати дунявӣ ва ҷомеаи динӣ метавонанд дар як фазои ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ ҳамзистӣ намоянд. Давлат фаъолияти худро тибқи қонун анҷом медиҳад, ташкилотҳои динӣ бошанд, дар доираи қонун фаъолияти динии худро амалӣ мекунанд.
Ин ҷудо будани давлат ва дин ба маънои ҷудо будани ҷомеа аз арзишҳои маънавӣ нест. Баръакс, арзишҳои ахлоқӣ, аз қабили ростқавлӣ, меҳрубонӣ, эҳтироми падару модар, кумак ба ниёзмандон, таҳаммулпазирӣ ва дурӣ аз зӯроварӣ метавонанд дар таҳкими ҷомеаи солим нақши муҳим дошта бошанд.
Аз ин рӯ, дар ҷомеаи муосир масъалаи асосӣ на муқобилият гузоштани давлат ва дин, балки муайян намудани ҳудуди қонунии фаъолияти ҳар яке ва таъмини ҳамкории созанда дар масъалаҳои иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад.
Яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин масъалаи пешгирии ифротгароӣ ва истифодаи нодурусти ғояҳои динӣ мебошад.
Дар ҷаҳони муосир баъзан гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд, ки номи динро барои ҳадафҳои сиёсӣ ё зӯроварона истифода баранд. Ин раванд метавонад ба ҷавонон, махсусан ҷавононе, ки дониши кофии динӣ ва ҷаҳонбинии устувор надоранд, таъсири манфӣ расонад.
Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводи динӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ яке аз воситаҳои муҳими пешгирии чунин хатарҳо мебошад.
Ҷомеаи дорои сатҳи баланди маърифат метавонад байни таълимоти воқеии динӣ ва ғояҳои ифротӣ фарқ гузорад. Аз ин ҷиҳат, маърифатнокӣ ва таҳсилот на танҳо воситаи рушди инсон, балки воситаи муҳими ҳифзи амнияти ҷомеа низ ба ҳисоб мераванд.
Яке аз бахшҳои муҳимми сиёсати давлатӣ дар самти дин ва ҳаёти иҷтимоӣ танзими анъана ва ҷашну маросим мебошад.
Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» барои танзими баргузории ҷашну маросим, ҳифзи арзишҳои фарҳангии миллӣ, пешгирии исрофкорӣ ва хароҷоти зиёдатӣ равона шудааст. Қонун ҳамчунин ба ҳимояи манфиатҳои иҷтимоии шаҳрвандон ва таъмини тартиботи ҷамъиятӣ таваҷҷуҳ мекунад.
Қонун ба масъалаҳои маросими дафну азодорӣ, баргузории тӯю маъракаҳо ва дигар чорабиниҳои марбут ба анъанаҳои мардумӣ низ дахл мекунад. Масалан, дар он барои баъзе маросимҳои азодорӣ маҳдудиятҳои мушаххас пешбинӣ шудаанд ва маросими мавлудхонӣ низ бо шартҳои муайян ба танзим дароварда шудааст.
Ҳадафи чунин танзим, тибқи маводи расмӣ, пешгирии зоҳирпарастӣ, исрофкорӣ, хурофот ва хароҷоти зиёдатӣ мебошад.
Ин сиёсат аз он андеша сарчашма мегирад, ки анъанаҳо бояд ба зиндагии мардум мувофиқ бошанд ва ба вазъи иҷтимоию иқтисодии оилаҳо зарар нарасонанд.
Масъалаи дигаре, ки дар сиёсати давлатӣ аҳамияти муҳим дорад, мубориза бо хурофот мебошад.
Хурофот ва тасаввуроти нодуруст метавонанд дар ҷомеа боиси муносибатҳои ғайриилмӣ, истифодаи нодурусти эътиқоди мардум ва ҳатто мушкилоти иҷтимоӣ гарданд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи маърифати динӣ ва илмии аҳолӣ яке аз роҳҳои муҳими пешгирии чунин падидаҳо мебошад.
Маърифати динӣ бояд ба инсон имкон диҳад, ки таърихи дин, арзишҳои ахлоқии он ва муносибати дуруст ба дигаронро дарк кунад. Ҳамзамон, маърифати илмӣ ба инсон қобилияти таҳлил, андешаи интиқодӣ ва муқоисаи маълумоти гуногунро медиҳад.
Дар замони интернет ин масъала боз ҳам муҳимтар шудааст, зеро шаҳрвандон ҳар рӯз бо иттилооти гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти дурусту боэътимодро аз маводи бардурӯғ, иғвоангез ё ифротӣ фарқ кунанд.
Ҷавонон қисми асосии ҷомеаи оянда мебошанд. Аз ин рӯ, ҷаҳонбинӣ, саводи ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва динӣ ва мавқеи шаҳрвандии онҳо барои ояндаи кишвар аҳамияти калон дорад.
Ҷавон бояд ҳамзамон шахси босавод, ватандӯст, масъулиятшинос ва таҳаммулпазир бошад. Вай бояд ҳуқуқҳои худро донад, вале масъулияти шаҳрвандии худро низ дарк кунад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҷавонон бо фарҳангҳо, ақидаҳо ва равияҳои гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Ин раванд худ ба худ манфӣ нест. Баръакс, шиносоӣ бо фарҳангҳои гуногун метавонад ҷаҳонбиниро васеъ кунад. Аммо барои ин шахс бояд соҳиби ҷаҳонбинии устувор ва қобилияти таҳлили мустақилона бошад.
Аз ин рӯ, яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ бояд баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва динӣ, тарбияи таҳаммулпазирӣ ва рушди тафаккури интиқодии ҷавонон бошад.
Дар ҷомеаи муосир масъалаҳои иҷтимоӣ танҳо бо фаъолияти мақомоти давлатӣ ҳал намешаванд. Дар ин раванд институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва сохторҳои динӣ низ метавонанд саҳм гузоранд.
Ҳамкории созанда метавонад дар самтҳое чун тарбияи ахлоқӣ, дастгирии шахсони ниёзманд, таҳкими муносибатҳои оилавӣ, пешгирии зӯроварӣ, мубориза бо нашъамандӣ ва дигар мушкилоти иҷтимоӣ ба роҳ монда шавад.
Албатта, чунин ҳамкорӣ бояд дар доираи қонун ва бо эҳтироми принсипи дунявияти давлат сурат гирад.
Ташкилотҳои динӣ дар ҷомеа бояд тибқи талаботи қонун фаъолият намоянд. Қонунгузории кишвар барои бақайдгирӣ, фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ ва дигар масъалаҳои марбут ба ҳаёти динӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.
Ҳадафи танзими ҳуқуқӣ аз як тараф таъмини фаъолияти қонунии ташкилотҳои динӣ ва аз ҷониби дигар ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон ва тартиботи ҷамъиятӣ мебошад.
Яъне, муносибати ҳуқуқӣ ба фаъолияти динӣ бояд бар пояи қонуният, масъулият ва эҳтироми ҳуқуқҳои инсон бунёд ёбад.
Маориф яке аз воситаҳои муҳимтарини ташаккули ҷаҳонбинии шаҳрванд мебошад. Шахси босавод одатан имконияти бештари таҳлили иттилоот ва муайян намудани мавқеи мустақилонаи худро дорад.
Аз ин рӯ, баланд бардоштани сифати таълим, омӯзиши таърих ва фарҳанги миллӣ, тарбияи ҳуқуқӣ ва шаҳрвандӣ метавонад ба ташаккули ҷомеаи солим мусоидат намояд.
Дар ин замина омӯзгорон, оила ва муассисаҳои таълимӣ масъулияти бузург доранд. Тарбияи ҷавонон бояд онҳоро ба эҳтироми қонун, Ватан, инсон ва арзишҳои миллӣ ҳидоят намояд.
Тоҷикистон дорои таърихи ҳазорсолаи фарҳангӣ ва маънавӣ мебошад. Дар ташаккули фарҳанги тоҷикӣ ҳам анъанаҳои миллӣ ва ҳам мероси исломӣ нақши назаррас доранд.
Ҳифзи мероси маънавӣ маънои онро надорад, ки ҳамаи шаклҳои таърихии расму оинҳо бояд бетағйир нигоҳ дошта шаванд. Ҷомеа рушд мекунад ва анъанаҳо низ метавонанд мутобиқ ба шароити нав такмил ёбанд.
Муҳим он аст, ки дар раванди навсозии ҷомеа арзишҳои мусбати фарҳангӣ, ахлоқӣ ва маънавӣ ҳифз карда шаванд ва ҳамзамон аз хурофот, исрофкорӣ ва расму оинҳои ба манфиатҳои иҷтимоии мардум зараровар пешгирӣ карда шавад.
Яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин таҳкими таҳаммулпазирӣ мебошад.
Таҳаммулпазирӣ маънои эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон барои доштани ақида ва эътиқоди худро дорад. Дар ҷомеае, ки одамони дорои ҷаҳонбинӣ ва эътиқодҳои гуногун зиндагӣ мекунанд, эҳтироми ҳамдигар шарти муҳими сулҳу субот мебошад.
Аз ин рӯ, шаҳрвандон бояд омӯзанд, ки метавонанд дар баъзе масъалаҳо ақидаҳои гуногун дошта бошанд, вале ин фарқият набояд сабаби душманӣ ва ихтилоф гардад.
Сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи дин маҷмӯи тадбирҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, маърифатӣ ва сиёсиест, ки дар заминаи принсипи дунявияти давлат ва кафолати озодии виҷдон амалӣ карда мешавад.
Асоси ин сиёсатро Конститутсия, қонунгузории миллӣ ва Консепсияи сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин ташкил медиҳанд. Дар сатҳи ҳуқуқии конститутсионӣ ҳамзамон ду арзиши муҳим — дунявияти давлат ва озодии виҷдон — эътироф шудаанд.
Дар ин раванд масъалаҳои пешгирии ифротгароӣ, баланд бардоштани маърифати динӣ, мубориза бо хурофот, танзими ҷашну маросим, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва таҳкими таҳаммулпазирӣ ҷойгоҳи муҳим доранд.
Дар ниҳоят, самаранокии сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин на танҳо аз мавҷудияти қонунҳо, балки аз сатҳи маърифати шаҳрвандон, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, масъулияти ҷомеа ва риояи қонун вобаста мебошад.
Ҷомеаи солим ҷомеаест, ки дар он озодии виҷдон, волоияти қонун, таҳаммулпазирӣ, маърифат ва эҳтироми арзишҳои миллӣ дар ҳамбастагӣ қарор доранд. Барои Тоҷикистон, ки роҳи сулҳу ваҳдати миллиро тай кардааст, нигоҳ доштани чунин муҳити созанда яке аз шартҳои муҳими рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад.
Ваҳобзода Абдураҳмон
Муовини директори Маркази исломшиносӣ