Аз «Бихон» – нидои нахустини ваҳй то масъулияти маърифатии инсон дар ҷаҳони муосир.
Дар таърихи тамаддуни башарӣ кам арзишеро метавон ёфт, ки мисли илм тавониста бошад марзҳои замон, ҷуғрофиё, миллат ва фарҳангро убур намояд.
Қасрҳо фурӯ рехтанд, тахтҳо дигар шуданд, давлатҳо ба вуҷуд омаданду аз байн рафтанд, аммо дониш ҳамчун мероси маънавии инсон аз насл ба насл гузашта, чароғи роҳи башарро фурӯзон нигоҳ дошт. Илм на танҳо воситаи шинохти ҷаҳон, балки яке аз муҳимтарин неруи пешбарандаи ҷомеаи инсонӣ ба шумор меравад. Агар қудрати моддӣ тавонад шаҳр бисозад, пас дониш метавонад инсони созандаи шаҳрро тарбия намояд. Агар сарват барои инсон имконият фароҳам оварад, пас маърифат ба ӯ меомӯзонад, ки ин имкониятро чӣ гуна ба таври дуруст ва созанда истифода кунад. Агар технология қудрати тағйир додани муҳити зистро ба инсон диҳад, пас ахлоқи ҳамида ва маърифат бояд ба ӯ ҳадду масъулияти истифодаи ин қудратро омӯзонад. Аз ҳамин ҷост, ки ҷомеаи босавод танҳо ҷомеаи дорои маълумоти зиёд нест. Ҷомеаи босавод ҷомеаест, ки меандешад, таҳлил мекунад, ҳақиқатро меҷӯяд, ба далел такя мекунад, аз таҷрибаи гузашта сабақ мегирад ва барои интихоби дурусти имрӯз ва фардо масъулият мепазирад.
Дини мубини Ислом аз ибтидои зуҳури худ ба илм, дониш ва маърифат мақоми хос бахшидааст. Нуктаи шигифтангез ва пурмаъно он аст, ки оғози ваҳй бо як амри кӯтоҳ, вале таърихсоз сурат гирифт, калимае, ки дари ҷаҳони маърифатро ба рӯйи инсон боз кард: «Бихон!» Худованди мутаъол дар нахустин оятҳои нозилшуда мефармояд: «Бихон ба номи Парвардигори худ, ки офарид! Одамиро аз хуни баста офарид. Бихон! Ва Парвардигори ту бузургвор аст! Он, ки бо қалам илм омӯхт; одамиро он чӣ намедонист, омӯхт.
(Сураи «Алақ», оятҳои 1–5).
Ин чанд оят дар худ фалсафаи амиқи муносибати Исломро ба дониш таҷассум менамоянд. Дар оғоз – офариниш; баъд – хондан; сипас – қалам ва омӯзиш. Гӯё инсон аз ҳамон нахустин лаҳза меомӯзад, ки барои шинохти олами офаридашуда бояд бихонад, биомӯзад, биандешад ва дониши худро тавассути қалам ба дигарон расонад. «Бихон», танҳо амри хондани як китоб нест. Ин даъват ба хондани китоби ҳастӣ низ ҳаст: хондани таърих, табиат, инсон, ҷомеа ва пеш аз ҳама хондани худ. Инсон бояд на танҳо ҳарфҳоро бихонад, балки маънои воқеаҳо, дарсҳои таърих, қонунҳои табиат ва масъулияти худро дар назди ҷомеа низ дарк кунад. Хондан бояд инсонро аз ҷаҳолат ба маърифат, аз гумроҳӣ ба ҳидоят ва аз беандешагӣ ба тафаккур расонад. Инсон ҳар қадар бештар ҷаҳонро бишносад, ҳамон қадар бузургии он ва ҷойгоҳи хешро дар ин олами бекарон амиқтар дарк мекунад. Вале ҳар қадар ба умқи дониш фурӯ равад, ҳамон қадар равшантар эҳсос менамояд, ки дар паси ҳар ҷавоб боз саволи дигаре нуҳуфтааст. Шояд бузургии дониш дар он бошад, ки инсонро на ба гумони ҳама чизро донистан, балки ба фурӯтанӣ дар баробари нодонистаҳои беохир мерасонад.
Қуръони карим мақоми донишро бо як саволи кӯтоҳ, вале фарогир баён мекунад: «Бигӯ: Оё касоне, ки медонанд ва касоне, ки намедонанд, баробаранд?» (Сураи «Зумар», ояти 9).
Дар ин савол посух ниҳон аст: донишманду нодон баробар нестанд. Аммо чаро? Зеро инсон метавонад бо чашм бинад, вале маънои дидаашро нафаҳмад. Метавонад садо бишнавад, вале ҳақиқати онро дарк накунад. Метавонад иттилооти зиёде дошта бошад, вале аз таҳлили дурусти он оҷиз монад. Илм ба инсон танҳо маълумот намедиҳад, қобилияти фаҳмидан медиҳад. Илм чашми ақл аст. Чунонки чашми ҷисм ба нур ниёз дорад, ақл низ ба нури дониш муҳтоҷ аст. Агар ҷаҳолат торикӣ бошад, маърифат субҳест, ки марзҳои торикиро пас мезанад. Аммо нури илм танҳо вақте ба камоли инсон мусоидат мекунад, ки бо ахлоқи наку ва масъулият ҳамроҳ бошад. Донише, ки аз ахлоқи ҳамида ҷудо мешавад, метавонад ба василаи қудрат табдил ёбад, вале донишеро, ки маърифат ва инсоф роҳнамоӣ мекунанд, метавон неруи созанда номид. Дар Каломи ҷовидонаи Худованд ҷойгоҳи баланду арзишманди имон ва дониш баён гардидааст: «Худованд касонеро, ки аз миёни шумо имон овардаанд ва касонеро, ки ба онҳо илму дониш дода шудааст, ба мартабаҳо баланд мекунад» (Сураи «Муҷодала», ояти 11). Дар ин оят пайванди илм ва имон ба таври равшан баён мешавад. Яъне камоли инсон танҳо дар доштани маълумот нест. Камоли инсон дар ҳамоҳангии ақл ва қалб, дониш ва ахлоқи наку, маърифат ва масъулият таҷассум меёбад.
Таърихи тамаддуни исломӣ намунаҳои фаровони муносибати созанда ба илмро пеши назари мо мегузорад. Дар давраҳое, ки ҷаҳони ислом ба маркази муҳими илм, фарҳанг ва тарҷума табдил ёфта буд, донишмандон аз соҳаҳои гуногун ба рушди донишҳои башарӣ саҳми бузург гузоштанд. Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Муҳаммад ибни Мӯсо ал–Хоразмӣ ва даҳҳо донишманди дигар на танҳо дар таърихи тамаддуни исломӣ, балки дар таърихи илми ҷаҳонӣ ҷойгоҳи баланд доранд. Абӯалӣ ибни Сино дар тиб ва фалсафа осори мондагор ба вуҷуд овард. Абурайҳони Берунӣ дар илмҳои табиӣ, ҷуғрофиё, астрономия ва таҳқиқоти фарҳангӣ саҳми бузург гузошт. Ал–Хоразмӣ дар рушди риёзиёт ва алгебра нақши таърихӣ бозид. Аммо муҳимтар аз худи номҳо руҳияи илмии онҳо аст, савол додан, мушоҳида кардан, муқоиса намудан, андеша кардан, таҷриба гузаронидан ва ҷустуҷӯйи далел мебошанд. Маҳз ҳамин руҳия аст, ки имрӯз низ барои ҷомеаи мо аҳаммияти бузург дорад. Мо бояд ба насли ҷавон танҳо ҷавобҳои тайёр надиҳем, бояд ба онҳо савол доданро омӯзонем. Зеро ҷомеае, ки савол доданро меомӯзад, роҳи кашфи ҷавобҳои навро пайдо мекунад.
Дар роҳи рушди илм ва маърифат нақши омӯзгорро наметавон нодида гирифт. Муаллим яке аз муҳимтарин пояҳои рушди ҷомеа мебошад. Зеро ӯ на танҳо дониш ва маълумотро ба хонанда интиқол медиҳад, балки дар ташаккули шахсият, ҷаҳонбинӣ, тафаккури мустақил ва арзишҳои ахлоқии насли нав нақши бузург мебозад. Ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа аз илму маориф то тиб, муҳандисӣ, иқтисод, технология, фарҳанг ва идоракунии давлат ба мутахассисони соҳибмаърифат ниёз доранд. Омодасозии чунин мутахассисон бошад, аз фаъолияти омӯзгор оғоз меёбад. Мақоми омӯзгор дар таълимоти исломӣ низ ҷойгоҳи баланд дорад. Аз Паёмбари акрам (с) ривоят шудааст: «Ҳамоно ман ҳамчун омӯзгор фиристода шудаам», (Сунани ибни Моҷа, ҷ.1, с.155. ҳадиси 229). Ин сухан аҳамияти донишомӯзӣ ва рисолати омӯзгорро таъкид намуда, нишон медиҳад, ки таълим танҳо интиқоли дониш нест, балки воситаи тарбия ва камолоти инсон низ мебошад. Омӯзгори ҳақиқӣ танҳо донишро ба хонанда намеомӯзонад, балки дар зеҳни ӯ чароғи андешаро фурӯзон мекунад. Ӯ хонандаро ба азёд кардани маълумот маҳдуд намесозад, баръакс, ӯро ба савол додан, ҷустуҷӯ кардан, муқоиса намудан ва бо чашми андешаи худ дидани ҳақиқат роҳнамоӣ мекунад. Зеро ҳадафи аслии таълим танҳо пур кардани хотира аз маълумот нест, балки бедор кардани қобилияти фикр кардан ва мустақилона ба хулоса расидан аст. Аз ин рӯ, эҳтиром ба омӯзгор эҳтиром ба ояндаи ҷомеа аст. Дастгирии омӯзгор сармоягузорӣ ба насли фардост. Китобе, ки омӯзгор ба дасти шогирд медиҳад, метавонад ҷаҳонбинии ӯро дигар кунад, як сухани дурусти омӯзгор метавонад роҳи зиндагии як инсонро муайян созад.
Илм танҳо масъалаи фардӣ нест. Он масъалаи давлат, миллат ва ояндаи Ватан аст. Ҷаҳони муосир бо суръати бесобиқа тағйир меёбад. Технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, тибби муосир, энергетика, муҳандисӣ, иқтисоди донишбунёд ва дигар соҳаҳои нав мутахассисони донишманд ва эҷодкорро талаб мекунанд. Дар чунин шароит давлате метавонад мавқеи устувор дошта бошад, ки ба дониш, маориф, таҳқиқот ва рушди сармояи инсонӣ аҳаммияти аввалиндараҷа медиҳад. Кишваре, ки барои илм сармоягузорӣ мекунад, дар асл ба ояндаи худ сармоягузорӣ менамояд. Китобхона танҳо маҷмуи китобҳо нест. Мактаб танҳо бинои таълимӣ нест. Донишгоҳ танҳо муассисаи додани диплом нест. Озмоишгоҳ танҳо як утоқи таҷрибавӣ нест. Ҳамаи онҳо метавонанд коргоҳи сохтани фардо бошанд. Аз ин рӯ, муҳити илмӣ бояд муҳити савол, ҷустуҷӯ, озодандешӣ, масъулият ва эҷодкорӣ бошад.
Ҷавонон бояд эҳсос кунанд, ки дониш на танҳо барои гирифтани баҳои хуб ё диплом, балки барои тағйир додани зиндагии худ, ҷомеа ва Ватан зарур аст. Инсон метавонад бисёр чизро донад, аммо худро нашиносад. Метавонад дар бораи ситораҳо маълумоти зиёд дошта бошад, вале аз ҳадафи зиндагии худ бехабар бошад. Метавонад технологияҳои муосирро истифода барад, вале муносибати дуруст бо инсонро надонад. Метавонад маълумоти фаровон ҷамъ кунад, вале ҳақиқатро аз ботил ҷудо карда натавонад. Аз ҳамин ҷо фарқи муҳимми илм ва маърифат равшан мегардад. Илм ба инсон қудрати донистан медиҳад, маърифат ба ӯ ҳикмати дуруст истифода бурдани он қудратро меомӯзонад. Илм метавонад ба мо нишон диҳад, ки ҷаҳон чӣ гуна кор мекунад, маърифат моро водор месозад, ки аз худ бипурсем: мо ин донишро барои чӣ ва ба манфиати кӣ истифода мебарем? Илм ба инсон қудрати сохтани абзор медиҳад, ахлоқ бояд ба ӯ омӯзонад, ки ин абзорро барои обод кардан истифода барад, на барои хароб кардан. Аз ин рӯ, ҷомеаи солим ба ҳар ду ниёз дорад: ба донишманди соҳибкасб ва ба инсони соҳибмаърифат.
Имрӯз масъулияти маърифатии инсон аз ҳар давраи дигар бештар шудааст. Мо дар замоне зиндагӣ мекунем, ки иттилоот дар як лаҳза ба миллионҳо нафар мерасад. Аммо дастрасии зиёд ба иттилоот ҳамеша маънои зиёд шудани донишро надорад. Мо бояд ба фарзандон ва ҷавонони худ на танҳо истифодаи технология, балки истифодаи дурусти онро омӯзонем. На танҳо хондани иттилоот, балки санҷидани онро, на танҳо шунидани андешаҳо, балки таҳлили онҳоро, на танҳо сухан гуфтан, балки масъулияти дарк кардани суханро низ омӯзонем. Дар асри иттилоот саводи хондан кофӣ нест, инсон бояд саводи андешидан дошта бошад. Ҷомеаи маърифатнок ҷомеаест, ки дар он китоб қадр карда мешавад, омӯзгор эҳтиром дорад, донишманд шунида мешавад, таҳқиқот дастгирӣ меёбад, саволи илмӣ бо таҳқир не, балки бо далел ҷавоб мегирад ва ҷавонон ба ҷои тақлиди кӯркӯрона ба эҷодкорӣ рӯ меоранд.
Мо бояд фарҳанги донишомӯзиро ба як одати зиндагӣ табдил диҳем. Омӯзиш набояд танҳо ба солҳои мактаб ва донишгоҳ маҳдуд шавад. Инсон бояд то охири умр омӯзад, таҷриба кунад, хатоҳои худро ислоҳ намояд ва доираи ҷаҳонбинии худро васеъ созад. Зеро инсон то замоне, ки меомӯзад, дар маънои ҳақиқӣ рушд мекунад. Илм чароғ аст, аммо танҳо доштани чароғ кофӣ нест, онро бояд фурӯзон нигоҳ дошт. Маърифат роҳ аст, аммо танҳо донистани роҳ кофӣ нест, бояд дар он қадам гузошт. Тамаддун мерос аст, аммо танҳо фахр кардан бо мероси гузашта кофӣ нест, бояд ба он идома бахшид. Имрӯз мо бо номи бузургон ифтихор мекунем: бо Ибни Сино, Берунӣ, Хоразмӣ ва дигар фарзандони донишпарвари тамаддуни худ. Аммо бузургтарин эҳтиром ба онҳо на танҳо зикри номи онҳост. Эҳтироми воқеӣ ба онҳо он аст, ки руҳияи ҷустуҷӯ, андеша, донишомӯзӣ ва ҳақиқатҷӯии онҳоро дар зиндагии худ идома диҳем. Зеро миллатро танҳо бо гузаштаи пурифтихор бузург намекунанд, миллатро бо насли донишманд, андешаманд ва соҳибмаърифат бузург месозанд.
Бигзор ҳар мактаб чароғи маърифат бошад, ҳар донишгоҳ коргоҳи андеша, ҳар омӯзгор роҳнамои як насли нав ва ҳар ҷавон соҳиби орзуи бузурги дониш гардад. Бигзор қалам бар ҷаҳолат пирӯз шавад, дониш бар хурофот, далел бар гумон, андеша бар таассуб ва маърифат бар торикии нодонӣ. Зеро ояндаи ҷомеа аз имрӯз сохта мешавад ва имрӯзро касоне месозанд, ки мехонанд, меомӯзанд, меандешанд ва масъулияти дониши худро дар назди инсон ва Ватан эҳсос мекунанд. Ва шояд беҳтарин посух ба нидои нахустини ваҳй – «Бихон!» ҳамин бошад. Бихон то бидонӣ, бидон то биандешӣ, биандеш то дуруст интихоб кунӣ, дуруст интихоб кун то созанда бошӣ, ва созанда бош то ҷаҳони ту аз нури дониш равшантар гардад. Илм чароғи ақл аст, маърифат чароғи дил ва инсони комил он касест, ки ин ду чароғро дар роҳи зиндагӣ ҳамеша фурӯзон нигоҳ медорад.
Наҷотзода М., н.и.ф, – сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ