Таърих гувоҳ аст, ки яке аз аслитарин ҳадафи низомҳои сиёсӣ саъю кӯшиш барои муттаҳид гардонидани мардум ва гурӯҳҳо будааст. Имрӯз низ мо шоҳид ҳастем, ки давлатҳо, хусусан давлатҳои миллӣ, роҳи устуворӣ ва пешрафти ҷомеаро дар иттиҳоду ҳамбастагӣ мебинанд ва ба ин хотир, мекӯшанд, то дар байни қавмҳо, табақаҳо ва қишрҳои гуногун риштаҳои иртиботии муайянеро падид оварда, ҷомеаро ҳамчун низоми тому яклухт ҳифз кунанд. Ин торҳои равобитро дар давраҳои гуногун, дар сохтаҳои мухталифи зеҳнӣ ва иҷтимоӣ, ҳар хел номгузорӣ мекунанд. Яке аз номгузориҳои падидаи мазкур дар байни ҷомеашиносон ин «ҳамбастагии иҷтимоӣ» (social solidarity) аст. Ҳамбастагии иҷтимоӣ падидаест анъанавӣ, фарогир ва дорои маънои мусбати ахлоқӣ, ки бар пояи он аъзои гурӯҳ ё ҷомеа бо ҳам робитаи мутақобила дошта, ба якдигар вобаста ва ниёзманди ҳамдигар мебошанд. Зиндагии ҷамъии онҳо бар асоси арзишҳо ва манфиатҳои муштарак, ҳамдигарфаҳмӣ ва пайвандҳои иҷтимоӣ шакл мегирад. [1, с. 646–649]
Масъалаи ҳамбастагии иҷтимоӣ ба таври куллӣ дар саросари ҷаҳон ва ба таври хос дар илми сотсиология, ҷузъи масоили муҳим ва асосӣ маҳсуб мешавад. Зеро ангезаи гирдиҳам омадан ё овардани афрод, гурӯҳҳо ва ҷомеаҳо ва сарҷамъу муттаҳид намудани онҳо бисёр муҳимтар аз ҳар чизи дигар аст ва «ягонагиву иттиҳод аз шартҳои асосии бақои умри ҳар миллат, аз ҷумла миллати тоҷик аст» [10, с. 132]. Дар ин бора Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон қайд кардаанд, ки: «Мову шуморо зарур аст, ки тамоми азму талоши худро ба таҳкими ваҳдати миллӣ ва сарҷамъии миллат равона кунем» [6, с. 78].
Имрӯз дар ҷомеаи Тоҷикистон, дар давраи соҳибистиқлолӣ, мафҳуму мазмуни ҳамбастагии иҷтимоиро «ваҳдати миллӣ» ифода менамояд. «Ваҳдати миллӣ» ҳамчун андеша ё худ консепсия, яке аз асоситарин қисми таркибиву тавонбахши андешаи миллӣ ва маркази тамоми дигар консепсияҳои сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, дар масъалаи ташхиси самти асосии инкишофи давлатдории навини кишвар ҳамчун роҳнамо хизмат мекунад. Зеро «ҳама гуна ҷомеа ба ҳадафу қутбнамое ниёз дорад, ки роҳи рушди устувори худро мутобиқи он муайян созад. Чунин андеша ва ҳадафи муттаҳидкунанда барои мо, бешубҳа, ғояи ваҳдати миллӣ ба шумор меравад» [8, с. 410].
Ташаккул ва инкишофи ҳамбастагии иҷтимоӣ ва тақвият ёфтани он дар навбати худ вобаста ба омилҳои гуногуни таърихӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ вобаста аст. Яъне ҳамбастагии иҷтимоӣ ва низ «ваҳдати миллӣ дар заминаи омилҳои гуногун ташаккул меёбад» [3, с. 139] ва «сабабҳои гуногуни ногузирии ваҳдати миллӣ ҷой доранд» [5, с. 14]. Омилҳои гуногуни макросотсиологӣ ва микросотсиологӣ сабаб шудаанд, ки кишвари Тоҷикистон дар роҳи расидан ба истиқлолият, табдил шудан ба як давлати миллӣ ва ҳифзу тақвияти ҳамбастагии иҷтимоӣ масири басо тӯлонӣ ва пурфарозу нишеберо тай намояд. Шинохт ва татбиқи ин омилҳо, махсусан барои кишваре, ки марҳилаҳои мураккаби гузаришро аз сар гузаронида, дар ибтидои раванди демократикунонӣ қарор дорад, бисёр муҳим аст. Аз ин рӯ, таҳқиқи ҳамбастагии иҷтимоӣ ва омилҳои он дар Тоҷикистон як зарурати таърихӣ ва ҳаётӣ ба шумор меравад.
Дар байни омилҳои гуногуни ташаккул ва таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ «Конститутсия» ҷойгоҳи махсус дорад. Агар арзишҳои фарҳангӣ, анъанаҳои миллӣ, забон, таърихи муштарак ва муносибатҳои байнишахсӣ барои наздик намудани одамон заминаи маънавию иҷтимоӣ фароҳам оваранд, пас Конститутсия ин равобитро дар доираи принсипҳо ва меъёрҳои умумии ҳуқуқӣ ба низом медарорад. Он барои шаҳрвандони дорои ҷаҳонбинӣ, эътиқод, манфиат ва мавқеи иҷтимоии гуногун заминаи ягонаи ҳуқуқии ҳамзистиро муайян мекунад [1, с. 646–649].
Дар ҳар ҷомеае бистари нахустин ва заминаҳои тазминкунандаи ҳамбастагии иҷтимоиро бояд дар партави қонуни асосии давлат, яъне конститутсия ҷустуҷӯ кард. Зеро конститутсия ин ифодагари манфиатҳои олии миллату ватан, муайянсозандаи низоми устувори давлатдорӣ ва сохтори идораи ҷомеа, кафолатдиҳандаи истиқлоли сиёсиву иҷтисодӣ, тамомияти арзӣ, волоияти қонун, фаъолияти муназзами мақомоти ҳокимияти давлатӣ, …унсури марказии низоми ҳуқуқии кишвар, заминаи эҷоду такмили қонунгузорӣ, муайян созандаи дурнамои пешрафти ҷомеа ва давлат мебошад [7, с. 150]. Конститутсия, ин риштаи пайванди ҳуқуқии муносибатҳо буда, ҳамчун санади тааҳҳудоти миллии мардум ҳамаи қавмҳо, гуруӯҳҳо ва ҳизбҳоро дар ҳифзи маслиҳату манофеъи миллӣ ба ҳам пайванд зада, ҳамбастагии иҷтимоиро таҳким ва давом мебахшад. Ҳамчунин, конститутсия ҳамчун «шартномаи ҷамъиятӣ» хидмат карда, қоидаҳо ва меъёрҳоро муқаррар менамояд, рафтори шахсони алоҳида, гурӯҳҳо ва муассисаҳоро танзим мекунад ва ба бaртapaф кaрдaни ихтилoфoт дaр ҷoмea кафолат медиҳад.
Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки заминаи умумии ҳуқуқии ҳамзистии осоишта ва ҳамкории шаҳрвандон низ мебошад. Албатта, ҳамбастагии иҷтимоӣ танҳо тавассути қабули санади ҳуқуқӣ ба вуҷуд намеояд. Барои ташаккул ва пойдории он омилҳои зиёде, аз ҷумла адолати иҷтимоӣ, эътимоди байни шаҳрвандон, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳо, масъулияти мутақобила ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷамъиятӣ заруранд. Аммо Конститутсия барои рушди ин арзишҳо заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварда, муносибатҳои байни шахс, ҷомеа ва давлатро ба принсипҳои муайян асоснок мекунад [1, с. 646–649].
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба он бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд [4, с. 2]. Ин санад дар давраи соҳибистиқлолӣ асосҳои сохтори конститутсионӣ, принсипҳои ташкили давлат, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин муносибатҳои асосии байни давлат ва ҷомеаро муайян мекунад.
Баррасии Конститутсия аз дидгоҳи ҳамбастагии иҷтимоӣ имкон медиҳад, ки на танҳо аҳаммияти ҳуқуқии он, балки нақши иҷтимоии меъёрҳои конститутсионӣ низ ошкор карда шавад. Дар ин замина чанд ҷанбаи муҳимро метавон ҷудо намуд:
Якум: Конститутсия барои муттаҳид сохтани шаҳрвандон дар атрофи арзишҳо ва ҳадафҳои умумӣ замина мегузорад.
Дар муқаддимаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сухан аз номи «Мо, халқи Тоҷикистон» [4, с. 3] оғоз мешавад. Ин ибора аз ҷиҳати маъноӣ муҳим аст, зеро субъекти қабули Конститутсияро на як гурӯҳи алоҳида, на табақаи муайяни иҷтимоӣ ва на қишри мушаххаси аҳолӣ, балки халқи Тоҷикистон муаррифӣ мекунад. Дар идомаи муқаддима, масъулият дар назди наслҳои гузашта, ҳозира ва оянда, таъмини соҳибихтиёрии давлат, эҳтиром ба озодӣ ва ҳуқуқи шахс, эътирофи баробарҳуқуқӣ ва дӯстии миллату халқиятҳо ва бунёди ҷомеаи адолатпарвар таъкид мегардад [4, с. 3].
Аз нуқтаи назари сотсиологӣ, чунин муаррифӣ ба ташаккули тасаввуроти умумӣ дар бораи мансубият ба ҷомеаи сиёсӣ мусоидат мекунад. Шаҳрвандон, новобаста аз фарқиятҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва эътиқодӣ, дар доираи як фазои умумии шаҳрвандӣ зиндагӣ мекунанд ва нисбат ба ояндаи давлату ҷомеа масъулияти муштарак доранд. Маҳз чунин дарки мансубияти умумӣ яке аз заминаҳои муҳимми ҳамбастагии иҷтимоӣ ба шумор меравад.
Аҳаммияти иҷтимоии зикри ин арзишҳо дар муқаддима дар он зоҳир мегардад, ки онҳо барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, институтҳои ҷамъиятӣ ва рафтори шаҳрвандон меъёри умумии арзёбӣ ва самти муайяни амалро пешниҳод мекунанд.
Дуюм: принсипи баробарҳуқуқӣ барои таҳкими эътимоди иҷтимоӣ ва пешгирии бегонашавии гурӯҳҳои ҷомеа аҳаммияти калон дорад.
Яке аз шартҳои асосии ҳамбастагии иҷтимоӣ он аст, ки одамон худро узви баробарҳуқуқи ҷомеа эҳсос кунанд. Агар гурӯҳҳои алоҳида худро аз имкониятҳои ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ маҳрумшуда донанд, эҳтимоли дуршавии онҳо аз дигар қишрҳои ҷомеа ва коҳиш ёфтани эътимоди мутақобила зиёд мешавад. Баръакс, эътирофи баробарии шаҳрвандон дар назди қонун барои ташаккули муносибати одилона ва эҳтироми ҳамдигар замина фароҳам меорад [2].
Моддаи 17-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарии ҳамаро дар назди қонун ва суд муқаррар намуда, кафолати ҳуқуқу озодиҳоро сарфи назар аз миллат, нажод, ҷинс, забон, эътиқоди динӣ, мавқеи сиёсӣ, вазъи иҷтимоӣ, таҳсил ва молу мулк эълон мекунад. Ҳамчунин, дар ин модда баробарҳуқуқии мардону занон таъкид шудааст [4, с. 9].
Ин меъёри конститутсионӣ аз дидгоҳи ҳамбастагии иҷтимоӣ аҳаммияти махсус дорад. Он нишон медиҳад, ки мансубият ба гурӯҳи муайяни миллӣ, динӣ ё иҷтимоӣ набояд сабаби маҳрум шудан аз ҳуқуқу озодиҳои кафолатдодашуда гардад. Баробарҳуқуқӣ барои шаҳрвандон имконият фароҳам меорад, ки худро дар доираи як ҷомеаи ҳуқуқӣ эҳсос намуда, муносибатҳои худро бо дигарон бар асоси эҳтиром ва эътирофи ҳуқуқҳои мутақобила ба роҳ монанд.
Дар баробари ин, бояд таъкид кард, ки баробарии ҳуқуқӣ ва баробарии воқеии имкониятҳо мафҳумҳои ба ҳам наздик, вале яксон нестанд. Конститутсия заминаи ҳуқуқии баробарҳуқуқиро муайян мекунад, аммо татбиқи самараноки ин принсип аз фаъолияти мақомоти давлатӣ, сифати қонунгузорӣ, дастрасии воқеӣ ба адолати судӣ ва муносибати ҳаррӯзаи шаҳрвандон низ вобаста мебошад.
Сеюм: ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон барои ташаккули ҳисси амният ва эътимод ба ҷомеа мусоидат мекунад.
Ҳамбастагии иҷтимоӣ танҳо дар ҳолате устувор буда метавонад, ки шахс дар ҷомеа худро ҳифзшуда эҳсос намояд ва бовар дошта бошад, ки ҳуқуқу озодиҳои ӯ эътироф мешаванд. Агар инсон аз имконияти озодона баён намудани андеша, интихоби эътиқод, иштирок дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва истифодаи ҳимояи ҳуқуқӣ бархӯрдор бошад, барои иштироки фаъолтар дар муносибатҳои иҷтимоӣ заминаи мусоид фароҳам меояд.
Дар ин замина, моддаи 5-и Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад. Моддаи 18 ҳуқуқ ба ҳаёт ва дахлнопазирии шахсро кафолат медиҳад, моддаи 19 бошад, ҳимояи судии ҳуқуқу озодиҳоро пешбинӣ менамояд [4, с. 4 ва 9]. Ин меъёрҳо дар маҷмуъ барои ташаккули муносибатҳое аҳаммият доранд, ки дар онҳо шахс на танҳо узви ҷомеа, балки соҳиби ҳуқуқ ва иштирокчии муносибатҳои ҳуқуқӣ мебошад.
Аз нуқтаи назари иҷтимоӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо эътимоди шаҳрвандонро ба институтҳои давлатӣ тақвият мебахшад. Ин эътимод яке аз заминаҳои ҳамкории иҷтимоӣ, иштироки шаҳрвандон дар корҳои ҷамъиятӣ ва қабули масъулияти муштарак мебошад [1, с. 646–649]. Бо вуҷуди ин, эътимоди иҷтимоӣ танҳо аз кафолатҳои ҳуқуқӣ вобаста нест; он ҳамчунин аз таҷрибаи воқеии муносибати шаҳрвандон бо мақомоти давлатӣ ва риояи пайвастаи меъёрҳои қонунгузорӣ сарчашма мегирад.
Чорум: эътирофи гуногунрангии миллӣ, забонӣ ва эътиқодӣ ба ҳамзистии гурӯҳҳои мухталифи ҷомеа замина мегузорад.
Ҳар ҷомеа аз гурӯҳҳои дорои хусусиятҳои гуногуни миллӣ, забонӣ, фарҳангӣ, эътиқодӣ ва иҷтимоӣ иборат аст. Ин гуногунрангӣ худ ба худ монеаи ҳамбастагӣ нест. Баръакс, дар сурати мавҷуд будани муносибатҳои баробарҳуқуқона, эҳтироми мутақобила ва қоидаҳои умумии ҳамзистӣ он метавонад ба ғанӣ гардидани ҳаёти иҷтимоӣ мусоидат кунад. Мушкилот асосан дар ҳолате ба вуҷуд меояд, ки фарқиятҳо ба воситаи ҷудоиандозӣ, маҳрумсозӣ ё муқобилгузории гурӯҳҳо истифода шаванд [2].
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳамзистии шаҳрвандони дорои хусусиятҳои гуногун як қатор заминаҳои ҳуқуқӣ муқаррар менамояд. Аз ҷумла, моддаи 2 забони тоҷикиро забони давлатӣ эътироф карда, ҳуқуқи ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳои сокини ҷумҳуриро барои истифода аз забони модарӣ таъмин мекунад. Моддаи 8 бошад, гуногунандешии сиёсӣ ва мафкуравиро эътироф менамояд ва фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсиро дар доираи талаботи конститутсионӣ ба танзим медарорад. Моддаи 26 ҳуқуқи ҳар касро ба мустақилона муайян намудани муносибати худ ба дин ва ба таври инфиродӣ ё якҷоя бо дигарон пайравӣ кардан ба дин ё пайравӣ накардан ба ягон дин эътироф мекунад [4, с. 4, 5 ва 11].
Мазмуни иҷтимоии ин меъёрҳо дар он аст, ки ҷомеа метавонад дар атрофи қоидаҳои умумии ҳуқуқӣ муттаҳид бошад, бе он ки ҳамаи шаҳрвандон дар масъалаҳои забон, фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ё эътиқод яксон бошанд. Ба ибораи дигар, ҳамбастагии иҷтимоӣ маънои аз байн рафтани фарқиятҳоро надорад; он пеш аз ҳама қобилияти ҳамзистӣ, ҳамкорӣ ва ҳалли масъалаҳои умумиро дар шароити мавҷудияти ин фарқиятҳо ифода мекунад.
Аз ин рӯ, ҳифзи гуногунрангӣ ва ҳамзамон таҳкими ҳисси мансубият ба ҷомеаи ягона яке аз вазифаҳои муҳими муносибатҳои иҷтимоии муосир мебошад. Конститутсия барои ба таври ҳуқуқӣ танзим шудани ин муносибатҳо замина мегузорад.
Панҷум: Конститутсия барои ташаккули фазои ягонаи ҳуқуқӣ ва ҳалли ихтилофҳо бо роҳҳои қонунӣ мусоидат мекунад.
Дар ҳар ҷомеа ихтилофи манфиатҳо ва назари гуногун вуҷуд дорад. Ин ҳолат хусусияти табиии ҳаёти иҷтимоӣ мебошад. Аз ин рӯ, ҳамбастагии иҷтимоиро набояд ҳамчун набудани ҳар гуна ихтилоф ё яксон будани мавқеи ҳамаи шаҳрвандон фаҳмид. Ҷомеаи ҳамбаста ҷомеаест, ки дар он ихтилофҳо ба муқобилияти вайронкунанда ё зиддияти таҳаммулнопазир табдил намеёбанд, балки имконияти ҳалли худро дар доираи меъёрҳои қабулшудаи ҳуқуқӣ ва роҳҳои осоишта пайдо мекунанд [1, с. 646–649].
Конститутсия дар ин самт нақши бунёдӣ дорад, зеро асосҳои сохтори давлат, тартиби ташкили мақомоти ҳокимият, принсипҳои фаъолияти онҳо ва заминаҳои ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандонро муайян менамояд. Эътирофи волоияти Конститутсия ва қонун, инчунин дастрасӣ ба ҳимояи судӣ барои он муҳим аст, ки ҳалли баҳсҳо на танҳо ба қудрати гурӯҳҳо ё имкониятҳои шахсӣ, балки ба қоидаҳои умумии ҳуқуқӣ такя кунад [4, моддаҳои 10, 19].
Вақте шаҳрвандон медонанд, ки муносибатҳои ҷамъиятӣ дар доираи меъёрҳои муайян ба танзим дароварда мешаванд ва барои ҳимояи ҳуқуқ роҳҳои қонунӣ мавҷуданд, заминаи мусоид барои коҳиши номуайянӣ ва пешгирии низоъҳои харобиовар фароҳам меояд. Албатта, натиҷаи воқеии ин раванд ба риояи қонун, мустақилият ва самаранокии мақомоти дахлдор ва омодагии шаҳрвандон барои ҳалли ихтилофҳо бо роҳҳои осоишта вобаста мебошад.
Шашум: Конститутсия барои таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ ва муносибати мутақобилаи шахс, ҷомеа ва давлат замина фароҳам меорад.
Ҳамбастагии иҷтимоӣ танҳо аз ҳуқуқу имкониятҳои шахс иборат нест. Он масъулиятшиносӣ, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, риояи қонун ва омодагӣ ба саҳмгузорӣ дар ҳалли масъалаҳои умумиро низ дар бар мегирад. Агар шаҳрвандон танҳо ба манфиатҳои шахсии худ таваҷҷуҳ намуда, масъулияти худро дар назди ҷомеа нодида гиранд, робитаҳои иҷтимоӣ метавонанд заиф гарданд. Баръакс, дарки масъулияти муштарак барои ҳифзи тартибот, амният ва манфиатҳои умумӣ ба устувории муносибатҳои ҷамъиятӣ мусоидат мекунад [1, с. 646–649].
Конститутсия ҳам ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандонро муайян мекунад ва ҳам уҳдадориҳои онҳоро дар назди давлат ва ҷомеа муқаррар менамояд. Аз ин ҷиҳат, он муносибатҳои байни шахс ва ҷомеаро танҳо ба доираи талабу интизориҳо маҳдуд намекунад, балки зарурати риояи ҳуқуқи дигарон ва иҷрои уҳдадориҳои конститутсиониро низ таъкид мекунад [4, моддаҳои 42-45].
Дарки чунин муносибати мутақобила барои ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ мусоидати назаррас менамояд. Шаҳрванди масъул на танҳо аз ҳуқуқҳои худ огоҳ аст, балки ҳуқуқи дигаронро низ эҳтиром мекунад, ба ҳалли масъалаҳои умумӣ таваҷҷуҳ зоҳир менамояд ва дар доираи қонун амал мекунад. Ҳамин гуна рафтор дар сатҳи муносибатҳои ҳаррӯза ба мустаҳкам гардидани эътимод ва ҳамкории иҷтимоӣ мусоидат мекунад.
Бо вуҷуди ин, бояд дар назар дошт, ки фарҳанги ҳуқуқӣ танҳо тавассути муқаррар намудани уҳдадориҳо ташаккул намеёбад. Барои он зарур аст, ки меъёрҳои ҳуқуқӣ тавассути таълим, тарбияи шаҳрвандӣ, фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, расонаҳо ва таҷрибаи амалии риояи қонун пайваста шарҳу тавзеҳ дода шаванд.
Ҳафтум: Конститутсия барои таҳкими ваҳдати миллӣ ҳамчун шакли муҳими ҳамбастагии иҷтимоӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.
Дар шароити Тоҷикистон ваҳдати миллӣ яке аз мафҳумҳои калидии ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Аммо ваҳдати миллӣ набояд танҳо ҳамчун шиор ё эҳсоси умумии ҳамдигарфаҳмӣ фаҳмида шавад. Барои пойдории он ҳамчунин заминаҳои воқеии ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва институтсионалӣ заруранд. Яке аз чунин заминаҳо Конститутсия мебошад, зеро он қоидаҳои умумии ташкили давлат ва ҳамзистии шаҳрвандонро муайян мекунад.
Дар ин замина, Конститутсия ваҳдати миллиро на ба воситаи яксон кардани ҷаҳонбинӣ ва манфиатҳои шаҳрвандон, балки тавассути муқаррар намудани принсипҳои умумии ҳуқуқӣ, эътирофи баробарҳуқуқӣ ва фароҳам овардани роҳҳои қонунии ҳамкорӣ ва ҳалли ихтилофҳо дастгирӣ мекунад. Зеро «дар Конститутсия фаъолияти озоди иқтисодӣ, гуногунии сиёсиву мафкуравӣ, бисёрҳизбӣ, озодии эътиқод, сухан, матбуот, гуногуншаклии моликият ва дигар арзишҳо, ки далели равшани мавҷуд будани низоми демократӣ дар мамлакат мебошанд, ифода ёфтаанд» [9]. Ваҳдати пойдор он вақт мазмуни воқеӣ пайдо мекунад, ки шаҳрвандон дар баробари эҳсоси мансубият ба миллату давлат, аз ҳуқуқу озодиҳои худ огоҳ бошанд ва дар ҳаёти ҷомеа имконияти иштироки фаъол дошта бошанд.
Аз ин рӯ, Конститутсия яке аз омилҳои муҳими институтсионалии таҳкими ваҳдати миллӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ арзёбӣ мегардад. Нақши он дар муқаррар намудани асосҳои умумии ҳуқуқии ҳамзистӣ, эътирофи ҳуқуқи шахс, ҳифзи баробарҳуқуқӣ ва танзими муносибатҳои байни давлату ҷомеа зоҳир мегардад. Дар айни замон, самаранокии ин нақш аз он вобаста аст, ки меъёрҳои конститутсионӣ то чӣ андоза дар ҳаёти воқеӣ амалӣ мешаванд.
Дар маҷмуъ, таҳлили Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз дидгоҳи ҳамбастагии иҷтимоӣ нишон медиҳад, ки ин санад дорои аҳаммияти на танҳо ҳуқуқӣ, балки иҷтимоӣ низ мебошад. Он барои муттаҳид сохтани шаҳрвандон дар атрофи принсипҳои умумии давлатдорӣ, эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини баробарҳуқуқӣ, ҳифзи гуногунрангии ҷомеа ва танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Ҳамаи ин ҷанбаҳо, дар тӯли даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистон, заминаи устувори эътимоди иҷтимоӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва ҳамбастагии миллӣ гардидаанд ва дар оянда низ ин вазифа ва мақсадро иҷро хоҳанд кард.
Бо вуҷуди ин, Конститутсияро набояд омили ягона ё худкоронаи ташаккули ҳамбастагии иҷтимоӣ донист. Ҳамбастагии устувор дар натиҷаи таъсири мутақобилаи омилҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ ташаккул меёбад [1, с. 646–649]. Барои он ки имкониятҳои ҳамбастасозандаи Конститутсия ба натиҷаҳои воқеӣ табдил ёбанд, зарур аст, ки меъёрҳои он пайваста риоя шаванд, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ҳифз гарданд, фарҳанги ҳуқуқӣ густариш ёбад ва ҳар як шахс дар ҳаёти ҷамъиятӣ масъулияти худро дарк намояд.
Ҳамин тариқ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон яке аз пояҳои ҳуқуқии ташаккул ва таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ арзёбӣ кард. Он барои шаҳрвандони дорои фарқиятҳои гуногуни иҷтимоӣ, миллӣ, забонӣ ва эътиқодӣ фазои умумии ҳуқуқии ҳамзистиро муайян намуда, заминаҳои зарурии ҳамкорӣ ва ҳамдигарфаҳмиро фароҳам меорад. Аммо пойдории ҳамбастагии иҷтимоӣ дар ниҳоят на танҳо аз мазмуни Конститутсия, балки аз муносибати ҷомеа ба арзишҳои дар он таҷассумёфта ва аз татбиқи пайвастаи онҳо дар ҳаёти воқеӣ вобаста мебошад.
АДАБИЁТ:
1) Johnson, P., Brookes, M., Wood, G., Brewster, C. Legal Origin and Social Solidarity: The Continued Relevance of Durkheim to Comparative Institutional Analysis // Sociology. – 2017. – Vol. 51, No. 3. – P. 646–665 [Манбаи электронӣ] URL: https://journals.sagepub.com/…/10.1177/0038038515611049 (санаи истифодабарӣ: 19.10.2026).
2) Riazi, A. M., Cochrane, L., Moloney, K. et al. Social cohesion: a multi-dimensional and multi-faceted framework // SN Social Sciences. – 2026. – Vol. 6. – Article 80 [Манбаи электронӣ]. URL: https://link.springer.com/article/10.1007/s43545-026-01363-2 (санаи истифодабарӣ: 19.10.2026).
3) Катаев, А. Ваҳдат бунёдгузори рушди иқтисодии Тоҷикистон / А. Катаев, А. Рауфӣ // Ваҳдат, Давлат, Президент. – Душанбе: Деваштич, 2007. – Ҷ. 6. – 138-142 с.
4) Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 бо тағйиру иловаҳо аз 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 (бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ). – 126 с. [Манбаи электронӣ]. URL: https://ijro.tj/documents/Konstitutciya.pdf (Санаи истифодабарӣ: 19.10.2026).
5) Рауфӣ, А. Омилҳои иқтисодии таҳкими ваҳдати миллӣ / А. Рауфӣ // Раванди ваҳдат ва назарияи он. – Душанбе: Илм, 2013. Ҷ. – 20. –13-29 с.
6) Раҳмон, Э. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат (маҷмуаи суханрониҳо)[Матн] / Э. Раҳмон. – Душанбе: Ирфон, 2011. – Ҷ. 10. – 576 с.
7) Раҳмон, Э. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат (маҷмуаи суханрониҳо)[Матн] / Э. Раҳмон. – Душанбе: Ирфон, 2012. – Ҷ. 11. – 576 с.
8) Раҳмон, Э. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат (маҷмуаи суханрониҳо)[Матн] / Э. Раҳмон. – Душанбе: Ирфон, 2016. – Ҷ. 12. – 560 с.
9) Раҳмон. Э. Суханронӣ дар маҷлиси тантанавӣ ба ифтихори 30-солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон: 06.11.2024 [Манбаи электронӣ]. URL: https://www.president.tj/…/internal…/constitution/48653 (Санаи истифодабарӣ: 19.10.2026).
10) Шакурӣ, М. Истиқлол ва худшиносии иҷтимоъиву маънавӣ [Матн] / М. Шакурӣ. – Душанбе: Бунёди Оли Сомон, 1999. – 160 с.
ФАЙЗУЛЛОЗОДА Х. Ҳ. – сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши исломи муосири Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон