Дар таърихи ҳар миллат рӯзҳое ҳастанд, ки сарнавишти давлат ва ҷомеаро муайян мекунанд. Барои Тоҷикистон яке аз чунин рӯзҳо 16 ноябр аст. Ин сана бо ду воқеаи муҳим пайванд дорад: 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор шуд, ва 16 ноябри соли 1994 Эмомалӣ Раҳмон бори нахуст ба ҳайси Президент савганд ёд кард [5].
Барои дарки моҳияти Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон зарур аст, ки ба рӯйдодҳои солҳои аввали Истиқлоли давлатӣ назар андозем. Тоҷикистон истиқлолияти худро дар соли 1991 ба даст овард, аммо солҳои нахустини соҳибистиқлолӣ бо буҳрони шадиди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ҳамроҳ гардиданд. Ҷанги шаҳрвандӣ, заиф гардидани сохторҳои давлатӣ ва хатари парокандашавии ҷомеа зарурати қабули қарорҳои тақдирсозро ба миён оварда буданд.
Дар чунин шароити мураккаб, 16 ноябри соли 1992 Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид. Ин иҷлосия дар таърихи навини давлатдории тоҷикон мақоми махсус дошта, ба раванди барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, оғози музокироти сулҳ ва таҳкими заминаҳои ваҳдати миллӣ такони муҳим бахшид. Дар ин иҷлосия Эмомалӣ Раҳмон ба вазифаи Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид. Ин рӯйдод оғози марҳалаи нави сиёсӣ ва давлатсозӣ дар кишвар маҳсуб мешавад [6, с. 218–219]. Таърихнигории расмии тоҷик ин Иҷлосро «тақдирсоз» меномад, зеро он заминаи барқарор шудани мақомоти давлатӣ ва раванди сулҳро фароҳам овард [3].
Қадами дигари муҳим дар ташаккули низоми конститутсионии давлатдории Тоҷикистон қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 буд. Мувофиқи моддаи 1-и Конститутсия, «Шакли идораи Ҷумҳурии Тоҷикистон президентӣ мебошад» [1, моддаи 1]. 16 ноябри соли 1994 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бори нахуст дар назди халқу Ватан савганд ёд карда, расман ба иҷрои вазифа шурӯъ намуд [4].
Бо мақсади таъкид намудани аҳаммияти таърихӣ ва сиёсиву ҳуқуқии ин сана, соли 2016 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» тағйиру илова ворид карда шуд. Мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, №1320, 16 ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардид [2]. Ҳамин тавр, ин сана ба тақвими расмии давлатдорӣ ворид шуда, мақоми махсуси таърихӣ ва ҷамъиятӣ пайдо кард.
Яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои Рӯзи Президент аҳаммияти сиёсию давлатдории он мебошад. Дар шароити муосир давлатдорӣ танҳо маҷмуи мақомоти давлатӣ нест, балки низоми мураккаби муносибатҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки барои таъмини субот, ҳифзи истиқлол ва рушди ҷомеа хизмат мекунад.
Институтҳои давлатӣ вақте самаранок амал мекунанд, ки дар асоси Конститутсия, қонунҳо ва принсипҳои масъулият, ҳамоҳангӣ ва волоияти ҳуқуқ фаъолият намоянд. Дар ин раванд институти президентӣ ҳамчун яке аз ниҳодҳои муҳимми низоми конститутсионии Тоҷикистон нақши муайянкунанда дорад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифа ва ваколатҳои Президенти кишварро муқаррар намуда, дар моддаи 64 ӯро Сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия муайян мекунад. Ҳамзамон, моддаи 67 савгандёдкунии Президентро пеш аз шурӯи иҷрои вазифа пешбинӣ менамояд. Мазмуни савганд, аз ҷумла, ҳифзи Конститутсия, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, тамомияти арзӣ ва истиқлолияти давлатро фаро мегирад [1, моддаҳои 64 ва 67].
Аз ин нуқтаи назар, Рӯзи Президент ҳамчун фурсат барои таҳкими маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, шинохти вазифаҳои мақомоти давлатӣ ва дарки масъулияти роҳбарият дар назди ҷомеа хизмат менамояд. Он инчунин аҳаммияти риояи қонун, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандонро дар ҳаёти сиёсиву ҷамъиятӣ таъкид мекунад.
Аҳаммияти дигари ин сана дар таъсири он ба худшиносии миллӣ ва фарҳанги давлатдорӣ ифода меёбад. Хотираи таърихӣ яке аз омилҳои муҳимми ташаккули ҳувияти миллӣ мебошад. Ҷомеае, ки таърихи худро мешиносад, арзиши истиқлолият, сулҳ ва ваҳдатро беҳтар дарк мекунад ва ба ояндаи худ муносибати масъулиятноктар дорад.
Рӯзи Президент имконият медиҳад, ки наслҳои ҷавон бо рӯйдодҳои муҳимми таърихи навини Тоҷикистон, мушкилоти солҳои аввали истиқлол ва раванди барқарорсозии давлатдорӣ шинос шаванд. Ин гуна маърифат барои пешгирии фаромӯшшавии сабақҳои таърихӣ ва ташаккули ҳисси эҳтиром ба Ватан аҳаммияти калон дорад.
Дар ин замина, қадршиносии шахсиятҳои таърихӣ ва арҷгузорӣ ба хизматҳои онҳо ба рушди худшиносии миллӣ ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат менамояд. Дар таҳқиқоти марбут ба давлатдорӣ таъкид мешавад, ки «эътироф ва қадршиносии бунёдгузорони давлат барои рушди худшиносӣ ва боло бурдани ҳувияти миллӣ, бедор намудани ҳиссиёти ватандӯстӣ шарт ва зарур аст» [7, с. 107].
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷиҳати иҷтимоӣ ва тарбиявӣ низ аҳаммияти назаррас дорад. Таҷлили он ба таҳкими арзишҳои сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ, ваҳдати миллӣ, эҳтироми давлат ва масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат менамояд.
Дар ҷомеаи муосир, ки бо тағйироти босуръати сиёсӣ, иқтисодӣ ва технологӣ рӯ ба рӯ мебошад, нигоҳ доштани ҳамбастагии иҷтимоӣ ва тарбияи насли ҷавон дар рӯҳияи эҳтиром ба арзишҳои миллӣ аҳаммияти махсус дорад. Аз ин лиҳоз, Рӯзи Президент метавонад ҳамчун воситаи муҳими тарбияи ватандӯстӣ, маърифати сиёсӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ истифода шавад.
Махсусан, баргузории вохӯриҳо дар муассисаҳои таълимӣ, донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ ва фарҳангӣ, конференсияҳо, мизҳои мудаввар ва суҳбатҳои маърифатӣ имконият фароҳам меорад, ки ҷавонон масъалаҳои давлатдорӣ, истиқлолият, сулҳу субот ва рушди ҷомеаро амиқтар омӯзанд.
Ҳамзамон, чунин чорабиниҳо бояд на танҳо хусусияти тантанавӣ, балки мазмуни маърифатӣ ва таҳлилӣ дошта бошанд. Муҳим он аст, ки ҷомеа дар баробари қадршиносии дастовардҳо ба масъалаҳои рушди минбаъда, баланд бардоштани сифати зиндагӣ, таҳкими қонуният, рушди маорифу илм ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандон низ таваҷҷуҳ намояд.
Яке аз паҳлуҳои муҳимми Рӯзи Президент дар он аст, ки ин сана метавонад барои тақвияти масъулияти шаҳрвандӣ ва дарки саҳми ҳар як инсон дар рушди давлат хизмат кунад. Давлатдорӣ танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ нест. Он раванди муштаракест, ки дар он давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва ҳар як шаҳрванд нақши худро доранд.
Сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушди устувор танҳо дар натиҷаи ҳамкории давлат ва ҷомеа, риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва масъулиятшиносии шаҳрвандон таъмин мегарданд. Аз ин рӯ, Рӯзи Президент бояд моро ба андешаи амиқ дар бораи вазифаҳои шахсӣ ва ҷамъиятӣ дар назди Ватан водор созад.
Ин сана инчунин имконият медиҳад, ки дастовардҳои кишвар дар соҳаҳои иқтисодиёт, маориф, илм, фарҳанг, тандурустӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ мавриди арзёбӣ қарор гиранд. Дар баробари ин, муайян намудани мушкилоти мавҷуда ва ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли онҳо низ бояд қисми муҳими муҳокимаҳои ҷамъиятӣ бошад.
Дар ниҳоят, мазмун ва арзиши воқеии Рӯзи Президент бояд дар эҳтироми Конститутсия ва қонунҳо, ҳифзи сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ, рушди илм ва маориф, беҳтар намудани сифати зиндагии мардум ва саҳми созандаи ҳар як шаҳрванд дар пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол таҷассум ёбад. Маҳз чунин муносибат метавонад ин санаи муҳимро ба омили муассири маърифат, ҳамбастагӣ ва рушди устувори ҷомеа табдил диҳад.
Рӯйхати адабиёт:
- Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 бо тағйиру иловаҳо аз 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 (бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ). – 126 с.
- Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, №1320 «Дар бораи ворид намудани илова ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи рӯзҳои ид”» [манбаи электронӣ] URL: https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=127013 (Санаи истифодабарӣ: 12.11.2026).
- АМИТ «Ховар». Исломиддин Раҳмон: «Иҷлосияи тақдирсоз ва Рӯзи Президент саҳифаи тиллоӣ дар таърихи давлатдории тоҷикон мебошанд» [манбаи электронӣ] URL: https://khovar.tj/2026/11/islomiddin-ra-mon-i-losiyai-ta-dirsoz-va-r-zi-prezident-sa-ifai-tillo-dar-tarihi-davlatdorii-to-ikon-meboshand/ (Санаи истифодабарӣ: 12.11.2026).
- Рӯзи Президент дар Вазорати корҳои хориҷӣ [манбаи электронӣ] URL: https://www.mfa.tj/tg/main/view/1809/ruzi-prezident-dar-vazorati-korhoi-khoriji (Санаи истифодабарӣ: 12.11.2026).
- Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [манбаи электронӣ] URL: https://tg.wikipedia.org/wiki/Рӯзи_Президенти_Ҷумҳурии_Тоҷикистон (Санаи истифодабарӣ: 12.11.2026).
- Холиқзода А. Ғ., Зоир Ҷ. М., Холиқзода А. Ғ. Конститутсия ва масъалаҳои мубрами илми ҳуқуқ. – Душанбе: «ЭР-граф», 2024. – 432 с.
- Холиқзода А. Ғ., Шарифзода М. М., Шосаидзода Ш. Ш. Пешво ва мактаби давлатдорӣ. – Душанбе, 2022. – 543 с.
ФАЙЗУЛЛОЗОДА Х. Ҳ. – сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши исломи муосири Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон