САЙРЕ БА ТАЪРИХИ СОЛИ НАВ ВА МОҲИЯТИ ИН ҶАШНИ КУҲАН
Ҷашни солинавӣ аз ҷумлаи қадимтарин ва маъмултарин анъанаҳои фарҳангӣ мебошад, ки таърихи пайдоиши он ҳамзамон бо пайдоиши анъанаҳои кайҳоншиносӣ, гоҳшиносию гоҳшуморӣ ва дарки қонуниятҳои умумии зуҳур ва инкишофи падидаву ҳодисаҳои олами табиӣ оғоз ёфтааст. Инсоният ҳамеша ва дар ҳар давру замон зимни мушоҳидаи падидаю ҳодисаҳои олами табиӣ барои дарки сабабҳо ва моҳияту хусусиятҳои зуҳури онҳо кӯшиш намудааст ва тасаввуроти донишҳои дар ин раванд ҳосил намудаашро аввал дар устураҳо, сипас ривоёту таълимоти динӣ ва ниҳоятан, дар назарияҳои илмӣ инъикос намудааст. Аз ин нуқтаи назар, зимни омӯзиш ва шарҳи мухтасари ҷашни солинавӣ ҳамчун падидаи фарҳангӣ, зимнан, дар назар доштан лозим аст, ки аслан, ин ҷашн – ҷашни як воқеият ё ҳодисаи қонунманду такрорёбандаи инкишофи ҳастӣ мебошад. Дар зарфи як соли пурра, яъне 365 шабонарӯз, Замин як маротиба дар гирди Офтоб ва дар зарфи як шабонарӯз як бор дар гирди меҳвари худ мечархад ва ин ҳодисаи такрорёбандаи кайҳонӣ худ як шарт ё омили зарурию ҳатмӣ барои пайдоиши ҳаёт ва мавҷудоти зинда дар Замин маҳсуб мешавад. Дар натиҷаи чархидани Замин дар гирди меҳвари худ шаб ва рӯз якдигарро иваз мекунанд, дар натиҷаи чархидани Замин дар гирди Офтоб чаҳор фаслҳои сол (баҳор, тобистон, тирамоҳ ва зимистон) пайваста такрор мешаванд. Албатта, ҳар кадоми ин ҳодисаҳои қонунманду такрорёбанда шабу рӯз, баҳору тобистон ва тирамоҳу зимистон, таносуб ва робитаи муайяни сабабӣ-натиҷавӣ вуҷуд дорад, ки тибқи он шабу рӯз ва фаслҳои сол доимо такрор меёбанд ва якдигарро иваз мекунанд. Ҳамаи ин ҳодисаҳо, ки дар давоми як соли пурра, яъне як маротиба давр задани Замин дар гирди Офтоб пайваста ба вуқӯъ меоянд, барои ҳаёти мавҷудоти зиндаи заминӣ, аз ҷумла инсоният зарурӣ маҳсуб мешаванд. Аз ин рӯ, ҷашнгирии Соли нав – рамзи арҷгузорӣ ва қадршиносии инсон нисбат ба ҳодисаву падидаҳои куллии тавлидкунандаи ҳаёт мебошад. Чунки, агар ин ҳодисаву падидаҳо намебуданд, ҳаёт дар рӯйи Замин пайдо намешуд. Дар ин пешгуфтор, мо кӯшидем моҳият ва арзиши ҳаётии солро ҳамчун ҳодисаи қонунманду такрорёбандаи кайҳонӣ ва омили тавлидкунандаи олами зиндаи объективӣ (табиати зинда – наботот, хайвонот ва инсоният) барои хонандагон шарҳ диҳем. Чӣ тавре ки тифли ширхора, бо вуҷуди ҳанӯз хом ва ноқис будани нерӯҳои ақлонии худ, ба модари худ меҳру муҳаббат зоҳир мекунад, ҷомеи инсонӣ низ ҳанӯз то пайдоиши тамаддун, дар ҳамон даврони ибтидоии «туфулият», ки таҳти «қонунҳои ҷангалӣ» мезист, вобастагии таърих ва сарнавишти худро аз ҳодисаҳои қонқунманди низоми табиӣ ва кайҳонӣ, азҷумла ивазшавии силсилавии сол дарк карда буд. Чунин тарзи ибтидоии дарки ҳодисаҳои қонунманди табиӣ ва кайҳонӣ дар ҷаҳонбинии хоси давраи қадим дар мафҳуми «Гардиши фалак» ифода ёфтааст. Таҳти ин мафҳум дарки баръаксу иштибоҳии ҳаракти ҷирмҳои низоми низоми кайҳонӣ ва таносуби байни онҳо дар назар дошта шудааст, ки хоси ҷаҳонбинии устуравӣ ва баъзе таълимотҳои динӣ – фалсафии асримиёнагӣ мебошад. Тибқи чунин тарзи соддалавҳонаи маърифати олам, Замин маркази коинот аст ва фалак (коинот, «гунбади даввор») атрофи он чарх мезанад. Дар ҳар сурат, инсоният ҳанӯз дар ҳамон давраи қадим ба ҳаракати замон ва ивазшавии он тавассути «гардиши фалак» боварӣ ҳосил карда, нуқтаи оғози онро тибқи дарку фаҳмиши худ муқаррар карда, ин ҳодисаро мавриди эътиқоду парастиш қарор додааст. Дар натиҷа яке аз ҷашнҳои бошукӯҳу маъмултарин дар ҷаҳон – ҷашни солинавӣ ба вуҷуд омадааст. Вале, ҷашни солинавӣ ҳамчун падидаи фарҳангии ҳамсафари ҳаёти башарият, ҳамчун як меъёри иҷтимоӣ, дар ҳеҷ давру замон дар як ҳолати шахшуда боқӣ намондааст, балки доимо бо ин ё он замони мушаххаси таърихӣ мутобиқ шуда омадаанд. Дар ҳар замони мушаххас ҷанбаҳои ба шароит ва мафкураи дар ҷомеа ҳукмрон мувофиқи ин ҷашн ташаккул ёфтаанд ва ин хусусияти рушди ҷашни солинавӣ дар замони мо низ ба мушоҳида мерасад. Акнун, бо такя ба маълумоти маъхазҳо, сарчашмаҳои хаттӣ ва иттилооти адабиёти илмӣ таърихи ҷашни солинавиро мухтасар таҳлил мекунем. Таърихи таҷлили ҷашни Соли нав ҳадди ақал панҷ ҳазор сол пеш оғоз гардидааст ва яке аз қадимтарин идҳост. Ҳангоми ҳафриёт дар аҳроми Миср бостоншиносон зарферо пайдо карданд, ки дар он ибораи «Оғози соли нав» ҳаккокӣ шуда буд. Дар Миср вобаста ба давраи серобшавии дарёи Нил, тахминан аз охирҳои моҳи сентябр соли нав оғоз меёфт. Дар ҳазорсолаи сеюми пеш аз мелод дар Байнаннаҳрайн ин анъана, яъне ҷашн гирифтани оғози соли нав дар аввали баҳор ба вуҷуд омад, зеро маҳз дар ин давра дарёҳои Даҷла ва Фурот сероб мешуданд ва ин серобӣ барои ҳосили фаровон дар соли пешомад аҳамияти хосса дошт. Бо ҷашнгирии вуруди Соли нав сокинони Байнаннаҳрайн бахту саодат барои наздикон ва ҳосили фаровон барои киштзору боғоташон орзу мекарданд. Ин анъанаро яҳудиён, ки дар асорати бобулиён буданд, қабул карданд ва сипас он дар Юнони Қадим ва Рим густариш ёфт. Маҳз дар Рим Гай Юлий Сезар таҷлили онро ба 1 январ (аз ҳамин рӯз тақвими юлианӣ огоз мешавад), ки онро ба ҷашнгирии Януси дуваҷҳа (дар асотири римӣ – худои дуваҷҳаи дару даромадгоҳҳо, гузаргоҳҳо ва ҳамчунин ибтидо ва интиҳо) бахшида буд, гузаронид. Оғози соли нав (Наврӯзи хуҷастапай) дар байни аҷдодони мо – мардумони тоҷику форс низ бо шукӯҳу азамати хосса, аз рӯйи тақвими дақиқи шамсӣ, ҳангоми баробаршавии баҳорӣ (баробаршавии шабу рӯз), оғози зиндашавии табиат ҷашн гирифта мешуд. Дар Россия пеш аз қабули тақвими юлианӣ ва григорианӣ сол аз 1-уми март ибтидо мегирифт. Дар давраи ҳукмронии Ивани сеюм бошад, бо фармони ӯ аз соли 1492 оғози соли нав ба 1 сентябр гузаронида шуд. Ин рӯзро ҳам калисо ва ҳам мардуми оддӣ ҷашн мегирифтанд. Дар ин рӯз дар майдони марказии пойтахт маросими ибодатӣ баргузор мегардид, ки дар он шоҳ низ иштирок мекард. Маҳз дар ҳамин рӯз ҳар кас аз сарватмандон то мардуми оддӣ метавонист назди шоҳ ояд ва бо ӯ мулоқот кунад ё аз мушкили худ бигӯяд, талабе намояд. Солшумории Рус дар ин ҳангом аз оғози офариниши олам оғоз меёфт. Чунин ҳолат то ислоҳоту дигаргуниҳои бузурги Пётри I идома дошт. Пётри I оғози соли навро аз 1 сентябр ба 1 январ овард ва мисли Олмон, Ҳолланд ва дигар кишварҳои Аврупо солшумории юлианиро қабул кард. Ҳамин тавр, соли 1699 дар Россия 1 сентябр оғоз ёфта, ҳамагӣ чанд моҳ давом кард ва аз 1 январи соли 1700 аллакай соли нав оғоз гардид. Ҷашни Соли навро на бо баргузории ибодатҳои пуршукӯҳ, балки бо карнавалҳо, шодию сурур ва оташбозӣ пешвоз мегирифтанд, зеро император ҷонибдори ҷудоии калисо аз давлат буд. Қобили зикр аст, ки аз рӯйи маҳбубият Соли нав
