Имя автора: pressa

  Дар ҳамаи давру замон, вақте  мавзуе мавриди баррасӣ ва таҳлил қарор мегирад пеш аз ҳама зарурат ва мубрамияти онро дар ҳаёти ҳамонвақта бояд дар назар гирифт, нақш ва таъсири онро дар пешрафти ҷомеа ва дастовардҳои онро равшан сохт. Низоми молӣ ва иқтисодии ҳар як сохти ҷаъмиятӣ аз якдигар фарқ дошта, дар асоси он сохти ҷаъмиятӣ ба танзим дароварда мешавад. Масалан, низомии қтисодии сотсиалистӣ аз низоми иқтисоди ҷаҳони сармоядорӣ (капиталистӣ) фарқ дорад. Пас низоми молӣ ва иқтисодии ҳар сохти ҷаъмиятӣ аз дидгоҳи ҳамон сохтор нисбат ба молу сарват, муайян намудани арзишу ҷойгоҳи пулу сарват дар ҳаёти фардӣ ва иҷтимоӣ, усули танзим ва нигоҳ доштани гардиши мол дар иқтисодиёти кишвар иборат мебошад. Ислом бо назардошти тамоми паҳлуҳои зиндагии инсон низоми пардохтҳои молиеро ба роҳ андохтааст, ки ҷомеаро аз паёмадҳои ногувори иҷтимоӣ ва буҳрони иқтисодӣ нигоҳ медорад. Дар баробари он, бо асос гузоштани низоми пардохти молии худ барномаҳои дигареро низ тарҳрезӣ кардааст, ки ҳуқуқи қишрҳои камбизоати ҷомеаро таъмин менамояд, ки он аз байнбарандаи фақру тангдастӣ  ва ноумедӣ аз ояндаи онҳо мебошад. Ва яке аз он барномаҳо дар моҳи Рамазон анҷом додани садақаи фитр аз ҷониби шахсони сарватманд барои муҳтоҷон ва мустамандон мебошад. Воқеан, ин барномаи тарҳрезишуда, дар тинати худ ҳикматҳоеро доро мебошад, ки баъзеи онҳоро руйи коғаз меорем: 1.Тарбияи руҳии инсон ҷиҳати накукорӣ, саховатмандӣ ва дурӣ ҷустан аз ҳирс ва ангезаҳои бухл, як тарафагӣ, дар худ печидагӣ. 2.Муҳимтарин ҳикмати он, шакли иҷтимоипазирӣ ва дар ҷамъият амалӣ гаштани дастгирии молӣ аст, ки ин эҳсоси масъулият дар мавриди мустамандон, бенавоён  мебошад. 3.Эҷоди ҳад ва ҳудуд барои сарватҳое, ки дар ихтиёри сарватмандҳо ва бозаргонон ва санъатгарон, то  амвол ва сармоя танҳо дар ихтиёри гуруҳи хосе набошад ва дар миёни сарватмандон даст ба даст нагардад. Ин амали хайр шахсиятҳои такомулёфтаи иҷтимоиро ба бор меоварад, ки фидокорию эҳсонро барои пешрафти ҷомеа ҷомаи амал мепушонанд. Заҳмати ин рўзаро бошад натоиҷ беадад.   Меҳнати ин рўзаро бошад фавоид бешумор, Бохабар гардад ғанӣ аз меҳнату ранҷи фақир, Мутталеъ гардад саҳеҳ аз ҳолати шахси низор, Фитру ифтору иноятро ба по дорад ғанӣ, Раҳму инсофу мурувватро кунад ин маҳ шиор. Хуррами Шерозӣ Аз ин ҷост, ки ислом  дар баробари ҷонибдорӣ ва эҳтиром  гузоштан ба моликияти хусусӣ боз асосҳои амалеро бино гузоштааст, ки муҳити солимии ҷомеаро ҳамаҷониба ҳифз менамояд. Аммо дар ҳолатҳои буҳрони иқтисодии ҷомеа, ки ногузир ба фурў рехтани пояи шахсияти қишри бенавои он меанҷомад, ҳар гуна мактабҳои гумроҳкунандаи фикри ва ҷараёнҳои бегонаи фарҳангӣ андешаҳои қишри азими ҷомеаро мавриди тохту тозҳои фарҳангии худ қарор медиҳанд. Онҳо бо ба шубҳа афкандани афкори мардум нисбат ба тамадуни дурахшони динӣ ва фарҳанги азими миллии худ заминаҳои бегонагии фарҳангӣ ва шикасти маънавиро дар зеҳни онҳо омода месозанд ва бо ҳамин асос ваҳдати миллиро халалдор месозад ва аз ҳолати фақру тангдастӣ ва маъюсии қишри бенавои ҷомеа суиистифода намуда, заминаи ҳаргуна гароиши фикрӣ ва эътиқодии нодурустро фароҳам месозанд. Садақаи фитр: ҳукм, навъ, миқдор, ҷойи сарф ва далелҳои садақаи фитр тибқи мазҳаби ҳанафӣ. Дар мазҳаби ҳанафӣ садақаи фитр бар шахсе воҷиб мешавад, ки мусулмон бошад, озод бошад ва соҳиби нисоб бошад, яъне дорои моле бошад, ки аз эҳтиёҷи асосӣ (хона, либос, асбобҳои зиндагӣ) зиёдатӣ бошад. Ин нисоб як шабу рӯзи иди Фитр вуҷуд дошта бошад.[1] Инчунин дар китоби Рад-ул- Муҳтор омадааст: Садақаи фитр бар ҳар мусулмони озоде воҷиб аст, ки нисобе зиёда аз эҳтиёҷи асосии худ дошта бошад.[2] Шахсе, ки садақаи фитр бар ў воҷиб аст,  ҳаққи киҳоро бояд бипардозад? Дар мазҳаби ҳанафӣ сарвари хона (падар ё мард) садақаи фитрро аз ҷониби шахсҳои зерин бояд бипардозад: аз ҷониби худаш, аз ҷониби  фарзандони ноболиғ, аз ҷониби фарзандони девона ё нотавон, агар онҳо мол надошта бошанд, аз моли худаш мепардозад. [3] Миқдори садақаи фитр (дар мазҳаби  ҳанафӣ) Миқдори садақаи фитр дар мазҳаби ҳанафӣ  дар асоси соъ (صاع) муайян шудааст.[4] Яъне нисфи соъ аз гандум ё як соъ аз хурмо ё ҷав дода мешавад. Ҳуқуқшиносони мактаби ҳанафӣ як соъро тақрибан 3.5 кг ҳисоб кардаанд.[5] Яъне гандум 1, 75 кг, ҷав 3, 5 кг, хурмо 3,5 кг, мавиз 3,5 кг. Дар мазҳаби ҳанафӣ додани қимат (пул) ҳам ҷоиз аст.[6] Чӣ тавр бо сомонӣ ҳисоб карда мешавад? Масалан, садақаи фитр аз ҳисоби гандум 1.75 кг  мебошад ва  нархи 1 кг гандум 4 сомонӣ аст. Дар ин сурат тақрибан 1,75 = 7 сомонӣ мебошад ва шахсе, ки садақаи фитр бар ў воҷиб аст 7 сомон барои як шахс мепардозад,  ин вобаста ба нархи бозор тағйир ёбанда аст. Садақаи фитрро ба кадом шахс додан лозим аст, ё кадом гурўҳҳо садақаи фитрро гирифта метавонанд? Садақаи фитрро ба шахсоне дода мешавад, ки закоти молро барои онҳо додан ҷоиз аст, яъне  фақирон, мискинҳо, қарздорон, ҷамъкунандагони закот, муаллафатул-қулуб, озод кардани ғулом, дар роҳи Аллоҳ, мусофири дармонда.[7] Далелҳои садақаи фитр тибқи мазҳаби ҳанафӣ: «Албатта покон наҷот ёфтанд, Онон, ки номи Парвардигори худро бар забон оварданд ва намоз гузориданд». Покон ба садақаи фитр ишора мекунад.[8] Пайёмбари ислом Муҳаммад (с) садақаи фитрро як соъ хурмо ё як соъ ҷав амр фармуданд.[9] Чи тавре мушоҳида менамоем ин навъи системаи пардохти молӣ бо суръати ҳакимона ва миёнаравонае падидаи бенавоиро аз байн бурда, то андозае садди роҳи мактабҳои фикрӣ ва ҷараёнҳои бегона гашта, ҷомеаи солимеро роҳандозӣ мекунад. Эҷоди ваҳдату якпорчагӣ дар миёни мардум яке аз муҳимтарин амал ва  масъулиятҳои  иҷтимоӣ ба шумор меравад. Вақте шахси сарватманд ҳиссае аз молашро ҷудо намуда, дар ихтиёри қишри ниёзманд ва мустаҳиқи ҷомеа мегузорад ва онҳоро аз он фақру тангдастӣ, маҳрумияту маъюсӣ мераҳонад, ҳамаи онҳо нисбат бо сарватмандони ҷомеаи худ хушбин мегарданд. Бо ҳамин заминаи ҳамкориву дастгирӣ дар миёни қишрҳои гуногуни ҷомеа ба вуҷуд меояд. Адабиёт 1.Қуръони Карим сураи Аъло, ояти 14-15. Саҳеҳ- ул- Бухорӣ, ҳадиси №1503 Саҳеҳ-ул-Муслим, ҳадиси №984 Алоуддин ал-Косонӣ (587ҳ), Бадоеъ-ус- Саноеъ фӣ тартиби -ш-шароиъ, Дор-ул-кутуб -ал-арабия 1982, Бейрут Лубнон. Бурҳонуддин Абулҳасан, ибни Алӣ, ибни Абўбукр ал-Фарғонӣ ал-Марғинонӣ (593ҳ) ал-Ҳидоя шарҳ Бидоят-ул- Мубтадӣ, Бейрут, Дор-ул-Эҳё ат-Турос ал-Арабӣ . Муҳаммад Амин ибни Умари Обидин, Раддул-Муҳтор ало дуррил–Мухтор (дор -ул- улум-ул- кутуб Риёз, 1423ҳ -2003м.   Наботов М. Сармутахассиси  шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ

Охири қарни ХХ таваҷҷуҳи миллатҳо ба фарҳанги маънавӣ зиёд гардид. Одамон кӯшиш мекунанд, ки таърихи халқи худро амиқтар омӯзанд, ба моҳияти арзишҳо ва манфиатҳои миллӣ ворид шаванд. Фарҳанг маҷмуи натиҷаҳои фаъолияти инсон, воситаи интиқоли иттилоот ба наслҳои баъдӣ мебошад. Омузиши ҷомеа тавассути фарҳангу анъанаи он бениҳоят муҳим аст, зеро барои фаҳмидани падидаи иҷтимоӣ хусусиятҳои иқтисодӣ ва сиёсии он калидӣ буда наметавонанд. Муайян кардани маҷмуи падидаҳои фарҳангии ба ҳам алоқаманд дар ҷомеа имкон медиҳад, ки шаклҳои гуногуни фаъолияти инсонӣ ба низом дароварда шаванд. Аз худ кардани фарҳанг, аз ҷумла фарҳанги этникӣ (нажодӣ) барои таҳлилу шарҳ додани бисёр равандҳои ҳаёти динӣ ва иҷтимоӣ кӯмак хоҳад кард. Интиқоли фарҳанги этникӣ ва асосноккунии назариявӣ ва методии онро педагогикаи этникӣ иҷро мекунад. Ҳар як халқ дорои фикрҳои арзишманди педагогӣ, бозёфтҳо, усулҳо ва воситаҳои тарбияи насли наврас мебошад, ки ба арзишҳои умумиинсонӣ нигаронида шудаанд. Ин маънои онро дорад, ки таҳлил ва ҷамъбасти ҳама чизҳои арзишманде, ки аз ҷониби халқ офарида шудаанд, метавонанд ба хазинаи мактаби муосир бисёр чизҳои муфидро ворид кунанд. Педагогикаи этникӣ дар амал тамоми паҳлӯ ва унсурҳои таркибии фарҳанги маънавӣ ва моддии этноси муайянро дарбар мегирад. Аз ҷумла, расму ойин, урфу одат, анъана, эътиқод, бозӣ, тарзи меҳнат, тарзи зиндагӣ, эҷодиёти даҳонакӣ ва дигарҳоро. Истилоҳи «Этнопедагогика» бори аввал дар собиқ Иттиҳоди Шуравӣ соли 1972 аз ҷониби академик Г.Н. Волков (1927-2010) истифода шудааст. Барномаҳои педагогикаи этникӣ дар замони шуравӣ дар шаҳрҳои Чебоксар, Москва, дар донишгоҳҳои олии педагогии Қафқози Шимолӣ (Махачқала, Грозний, Майкон) таҳия карда шуданд [1]. Академик Г. Н.Волков дар китоби худ «Этнопедагогика» на танҳо ин мафҳуми илмиро муайян мекунад, балки тавсифи назариявии педагогикаи этникиро ҳамчун соҳаи мустақили илми педагогӣ баён мекунад. Ҳамин тавр, педагогикаи этникӣ ҳамчун соҳаи тадқиқоти назариявӣ муайян карда мешавад ва педагогикаи халқӣ ба таҷрибаи тарбияи халқ, ғояҳо ва воситаҳои он дахл дорад. Г. Н. Волков педагогикаи этникиро ҳамчун илм дар бораи таҷрибаи эмпирикии гурӯҳҳои этникӣ дар тарбия ва таълими кӯдакон, дар бораи ақидаҳои ахлоқӣ ва эстетикӣ ба арзишҳои аслии оила, авлод, қабила, миллату халқҳо муайян мекунад. Дар хориҷа анъанаҳои тарбиявии халқиро ҳанӯз дар ибтидои асри XVII педагоги чехӣ А. Я. Коменский (1592-1670) дар асари худ «Дидактикаи бузург» пешниҳод карда буд. Ҳангоми омузиши педагогикаи халқӣ танҳо таҷрибаи таърихии миллӣ ҳамчун асос қабул карда шуд. Таваҷҷуҳи педагогикаи халқӣ тасодуфӣ нест, зеро он қисми фарҳанги маънавии халқ мебошад, ки асосҳои ахлоқро ташаккул медиҳад. Равияҳои педагогикаи халқӣ дар тамоми қитъаҳо ва ҳамаи нажодҳо ва халқҳо умумияти зиёд доранд, зеро онҳо аз самтҳои арзишҳои умумиинсонӣ сарчашма мегиранд. Ин барои ҳар яки мо дар асри низоъҳои байналмилалӣ, пастшавии ахлоқ ва аз нав дида баромадани арзишҳои маънавӣ хеле муҳим аст. Мавзуи педагогикаи этникӣ фарогири масъалаҳои зерин мебошад: педагогикаи рӯзгори оилавӣ, масалҳои халқҳои ҷаҳон ва аҳамияти онҳо ва интиқоли таҷрибаи ахлоқӣ ба наслҳои наврас, муаммоҳо ҳамчун воситаи тарбияи ақлӣ, сурудҳои халқӣ ва нақши онҳо дар тарбияи эстетикии кӯдакон ва ҷавонон, бозичаҳои худсохт ва эҷодиёти кӯдакон, муҳити кӯдакон ва ҷавонон, вазифаҳои педагогии он, сурудҳои гаҳворавии халқҳои ҷаҳон ҳамчун дастовардҳои барҷастаи шеъри модарӣ, мактаби модарӣ ва педагогикаи модарӣ, фарҳанги халқҳои гуногун ва ҳувияти миллии онҳо ва ғайра [2]. Педагогикаи этникӣ мавзуи байнисоҳавӣ мебошад. Азбаски сухан дар бораи таъсири некбинонаи тарбиявӣ нисбати кӯдак меравад, он бешубҳа бо педагогика робита дорад. Ба андешаи доктори илмҳои педагогӣ О.Хухлаева (1952-2019) педагогикаи этникӣ бояд дар атрофи се илм баррасӣ карда шавад: педагогика, психология ва этнография, зеро ин се илм барои рушди инсон ва ворид шудани он ба ҷараёни зиндагии воқеӣ равона гардидааст [3]. Моҳияти педагогикаи этникӣ буд, ки давлат ва Ҳукумати Тоҷикистон низ оид ба фарҳанги этникӣ таваҷҷуҳи хоса зоҳир намуд. Ҳамин аст, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 18 феврали соли 1998, №50 Консепсияи маълумоти этнофарҳангӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ва барномаи татбиқи он қабул гардид. Дар асоси талаботи Барномаи иҷрои консепсияи омузиши этнофарҳангӣ Вазорати маориф ва илм уҳдадор гардид, ки барои муаллимони донишгоҳҳову омузишгоҳҳои омузгорӣ дар заминаи Донишгоҳи давлатии омузгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ китоби дарсии «Этнопедагогика» ба чоп расонад [4]. Бо қарори мушовараи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 январи соли 2008, №2/23 ба сифати китоби дарсӣ барои донишҷӯёни Донишгоҳҳо ва коллеҷҳои омузгорӣ китоби олимони шинохтаи соҳаи педагогика, профессорон Баён Раҳимов ва Абдулбоқӣ Нуров зери унвони «Педагогикаи этникӣ ва халқии мардуми тоҷик» рӯйи чоп омад. Консепсия, инчунин омухтани афкори педагогии халқи тоҷикро ҳам (яъне афкори педагогии мутафаккирони халқи тоҷикро) дар назар дорад. Чунки ояндаи ҷомеа аз бисёр ҷиҳат ба сатҳи таълиму тарбияи насли наврас ва ҷавонон вобаста аст. Бинобар ин, низоми таълиму тарбия дар мамлакат бояд ба илм, фарҳанг ва таърихи ниёгонамон сахт вобаста бошад ва асоси онро бояд худшиносии миллӣ ташкил диҳад. Асоси педагогикаи этникӣ ва халқиро таҷриба ва анъанаҳои этноси халқҳо, урфу одат, расму таомул, ойин ва маросимҳои онҳо ва эҷодиёти даҳонакии халқ ташкил мекунад [5]. Моҳияти илмӣ ва амалии педагогикаи этникӣ аз он иборат аст, ки онҳо эҳёгари арзишҳои миллии ниёгон доир ба таълиму тарбия ба шумор рафта, ба тарбия руҳи миллӣ мебахшанд. Ба қавли академик М.Лутфуллоев худшиносию ифтихори миллӣ модарзод нест, онро тарбия бояд кард ва ҳар қадар аз синну соли хурдӣ сурат бигирад, ҳамон қадар муассир аст [6]. Волидайн хуб медонанд, ки тарбияи фарзанд кори ниҳоят душвор буда, диққати хеле зиёд, донишу таҷрибаи амиқ ва маҳорати муайянро талаб менамояд. Бинобар ин, онҳоро зарур аст, ки дар тарбияи кӯдакону наврасон аз расму ойин ва таомулҳои ба тарбияи бачагон вобаста самараноку мақсаднок истифода баранд, зеро ин раванд ба манфиати кор хоҳад буд. (Идома дорад) О.Вализода, Ш.Одинаева, кормандони Маркази исломшиносӣ Адабиёт: 1. Кукушин В.С. Этнопедагогика, Москва, 2013, с.112 2. Волков Г.Н. Этнопедагогика. Москва, 1999, с.5 3. Хухлаева О.В. Этнопедагогика: социализация детей и подростков в традиционной культуре. Москва, 2008, с.6 4. Сомонаи интернетии Маркази қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (www.mmk.tj) 5. Раҳимов Б., Нуров А. Педагогикаи этникӣ ва халқии мардуми тоҷик, Душанбе, 2008, с.14 6. Лутфуллоев М. Тоҷикистони соҳибистиқлол ва масъалаҳои тарбия. Душанбе, 2001, с.38

Таҳқиқи системавии таърихи ислом дар оғози пайдоиши худ аз он гувоҳӣ медиҳад, ки ислоҳу таъмини пешрафти ҷомеа аз ҷумлаи ҳадафҳои марказии Паёмбари ислом Муҳаммад (с) маҳсуб меёфтанд ва бояд дар оянда ба қутбнамои фаъолияти илмӣ-таълимии донишмандони ислом ё ворисони Паёмбар (с) табдил меёфтанд. Мутаассифона, донишмандони исломӣ аксаран ба сабаби дур будан аз равиши системавии таҳқиқ бо масоили соф динӣ маҳдуд гардида, ҷавҳарро дар таълимоти Паёмбар пайхас накарданд. Ба қавли дигар, онҳо масоили диниро ба шоҳроҳи таълимоти хеш қарор дода, масъалаи ҳаётан муҳим ва хеле нозуку муфид – таъмини таҳаввули иҷтимоиро ба гӯшаи фаромушӣ супориданд. Ҳамин ноогоҳӣ аз таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар (с) ва маҳдудшавӣ бо масоили динӣ, чуноне ки аз таърихи рушди илм дар аксари кишварҳои исломӣ бармеояд, донишмандони исломиро тадриҷан ба фишангҳои боздорандаи рушди ҷомеа мубаддал сохтанд. Дар натиҷа мардуми мусулмон ба пешвоёни динии худ ҳамчун ворисони Паёмбар (с) ва роҳбалади зиндагӣ гӯш дода, аз дарки асрори ҳастӣ қафо монданд. Чизе, ки дар самти пешгирифтаи пешвоёни дин “болои сӯхта – намакоб” маҳсуб меёбад, хосияти яхбастагӣ ва таҳаввулнопазир доштани роҳи пешгирифтаи пешвоёни дини ҷомеаҳои мусулмоннишин мебошад, ки албатта, бесабаб нест. Сабаби асосии ин карахтию яхбастагӣ ва таҳаввулнопазирии роҳи пешгирифтаи қишри мазкур, ки бешак муғризона ҳамчун маҳсули интихоби бошуурона амалӣ мегардад, ин ҳавасмандии моддии қишри номбурда аз ин роҳ аст. Дар давоми солиёни дароз, ҳатто қарнҳо ин ҷониб, бо сӯиистифода аз дин қишри мазкур бидуни меҳнати чашмрас мақоми иҷтимоии хуберо пайдо намуда, аз зиндагии хубе баҳравар буданд. Таҳлилҳо аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки агар, аз як тараф, ҷаҳолат ва ноогоҳии аҳли ҷомеа ба боло рафтани мавқеъ ва нуфузи иҷтимоии онҳо мусоидат карда бошад, аз тарафи дигар, худи онҳо ҳама гуна навовариро ҳам дар ҳаёти амалӣ ва ҳам дар андеша бидъат маҳсуб дониста, бо тамоми ҳастӣ аз ҳолати қолабгирифта дифоъ мекарданд, зеро қонуни нонавиштаи “халқ сарчашмаи зиндагию худи дин василаи пешбурди ҳаёт” барои онҳо хеле мувофиқ буд. Мантиқан ҳар чӣ бештар ҷоҳилу эътиқодманд гардидани мардуму ба сарчашмаи зиндагии пурнишоту пурфараҳи қишри номбурда табдил ёфтани аҳли ҷомеа онҳоро бо муҳофизони қавии низомҳои шахшудамонда мубаддал гардонда буд. Аз ин рӯ, хурдтарин огоҳӣ ё тағйирот дар мафкураи аҳли ҷомеа боиси нигаронии эшон мегардиду онро бидъат, ширк ё куфр арзёбӣ намуда, вокуниш нишон медоданд. Ҷойи шубҳае нест, ки ҳамин ҳавасмандии моддӣ ва манфиати дунявии пешвоёни дин аз таълимоти динии яхбаста ва ғайриқобили пешрафт тадриҷан олами исломро ба мустамликаи кишварҳои рушднамуда табдил додааст. Агарчанде дар ду садсолаи охир улуми воқеӣ ва натиҷаҳои он барои тамоми ҷомеаи башарӣ дастрас гардиданду зарурати таҳсили онро барои тамоми олами қафомондаи ислом амалан нишон доданд, бо вуҷуди ин, мутаассифона, ҳанӯз ҳам пешвоёни дини ҷомеаи мо ба хотири канда нашудан аз сарчашмаи таъминоти моддии худ пофишории худро бар зарур будану аҳамиятнокии маълумоти динӣ идома дода истодаанд. Яъне, барои қишри номбурда на дарки таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар (с) ва на рушди улуми воқеию таъмини пешрафти ҷомеа, балки ҳифзи нуфузи иҷтимоии худи эшон муҳимтару заруртар мебошад. Ҳамин тариқ, бидуни тардид на тарс аз Худою азоби қиёмат, балки маҳз ҳифзи манфиатҳои дунявии моддии худу дифоъ аз мақому нуфузи иҷтимоии қишри худ бо сӯиистифода аз дин, сабаб гардидааст, ки “уламо”-и ҷомеа пайваста дар ҳифзи дин бошанду ҳама гуна афкору ақоиди воқеан илмиро зиддидинӣ маънидод намуда, пешрафти ҷомеаро боздоранд ва дар ниёзманд гардонидани ҷомеаи мусулмоннишин ба ҷомеаи ғайримусулмоннишин саҳмгузор бошанд. Қобили зикр аст, ки Аллома Муҳаммад Иқболи Лоҳурӣ (1877-1938) аз ҳолати ногувори олами ислом тақрибан 100 сол пеш нороҳатӣ изҳор намуда, бо як ҷаҳон дард навишта буд: “Сарнавишти ағлаби кишварҳои исломӣ имрӯз чунин аст: Ба сурате мошинӣ арзишҳои куҳнаро такрор мекунад, дар сурате ки миллати турк дар хати он афтодааст, ки арзишҳои нав эҷод кунад…Суоле, ки имрӯз Туркия бо он рӯ ба рӯ аст ва муҳтамалан кишварҳои мусулмонии дигар низ дар ояндаи наздик ба он рӯ ба рӯ хоҳанд шуд, ин аст, ки оё фиқҳи исломӣ қобили таҳаввул ҳаст ё на ва албатта, посух гуфтан ба чунин суоле мусталзими кӯшиши ақлии азим аст ва бидуни шак ба он ҷавоби мусбат дода хоҳад шуд” (Муҳаммад Иқбол. Эҳёи фикри динӣ дар ислом, Душанбе 2010, саҳ. 211). Донишманди шаҳир дар кишварҳои ғарбӣ пешрафти ҷомеаро бо чашмони худ мушоҳида намуда, аз куҳнапарастии мусулмонон дар хиҷил афтодааст ва барҳақ қайд намудааст, ки дигар кишварҳои исломӣ низ ҳатман чун миллати турк зарурати офаридани арзишҳои навро дарк менамоянд ва дар пайи навоварӣ хоҳанд шуд. Аллома Муҳаммад Иқбол ин ҷо соҳаи хеле муҳим ва муассири ҷомеаи исломӣ, маҳз фиқҳи исломиро ба хотири он махсус таъкид намудааст, ки фиқҳ батанзимдарорандаи на танҳо муносибатҳои байниҳамдигарии мусулмонон, балки банизомдарорандаи муносибатҳои онҳо ҳам ба воқеияти моддӣ ва ҳам воқеияти маънавӣ маҳсуб меёбад. Пешрафти олами мутамаддин ва ҳамқадами замон набудани меъёрҳои танзимдарорандаи исломӣ барои муҳаққиқ омили асосии қафомонӣ арзёбӣ гардидаанд. Ба қавли дигар, фиқҳи шахшудамонда барои ӯ нақши фишанги боздорандаи рушдро бозидааст. Аз ин рӯ, ӯ дар хусуси зарурати таҳаввулот дар чунин соҳаи ҳаётан муҳим сухан ронда аст. Қобили зикр аст, ки Аллома Муҳаммад Иқбол ҳамчун шахси ҳам соҳибилму ҳам ғамхори дин ҳамин нороҳатии худро аз ҳолати ногувори таълимоти мазҳабӣ низ баён намудааст. Ӯ бо таассуф ибрози ақида намудааст, ки “… ҳанафиёни ҷадид бар хилофи рӯҳи ин мазҳаб тафсиру таъбирҳои муассиси ин мазҳаб ва пайравони билофасли ӯро ҷанбаи абадият бахшида ва ҳамон рангу суботу абадиятеро, ки мухолифони Абӯҳанифа ба фатовии баёншудаи дар ҳолоти айнии хос медоданд, инон низ ба фатовии Абӯҳанифа ва пайравони вай додаанд”( Ҳамон ҷо, саҳ. 228-229). Андешаи мураккаб ва пурмаънои донишманди шаҳир тақозо менамояд, ки ба ибораҳои “ҳанафиёни ҷадид”, “рӯҳи ин мазҳаб”, “ҷанбаи абадият”, “ҳолоти айнии хос” таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир карда шавад. Ибораи “ҳанафии ҷадид” мантиқан зидди мафҳуми “ҳанафии пешина, қадим, кӯҳан” буда, бо он айният надоштани худро лафзан баён намудааст. Яъне, ҳанафии ҷадид аз ҳанафии пешина аз лиҳози замону шароити зиндагӣ куллан фарқ менамояд. Ибораи “рӯҳи ин мазҳаб” дар ҷумлаи мутафаккири шаҳир чунин маъноро ифода менамояд, ки ба мазҳаби ҳанафия қолабпарастию шахшудамондагӣ хос нест. Яъне, мазҳаб мазҳаби ақлгарою таҳаввулгарост. Ибораҳои “ҷанбаи абадият” ва “рангу суботу абадият” ба он маъно ишора менамояд, ки таълимоти муассиси мазҳаб дар шароити нав ҳам мувофиқи фаҳмиши асримиёнагӣ шарҳ дода мешавад, ки мантиқан нодуруст ва мушкилзо мебошад, зеро шароити нав вижагиҳои замонии худро дорад, ки бидуни баинобатгирии онҳо андеша ноқис хоҳад буд.

Масъалаи робитаи инсон ва ҷомеа яке аз мавзуъҳои меҳварии фалсафаи иҷтимоӣ ба шумор меравад. Файласуфи барҷастаи асрҳои миёна, Абунасри Форобӣ, дар осори худ бо такя ба ақлгароӣ ва таҷрибаи иҷтимоӣ масъалаи табиати иҷтимоии инсон, зарурати ҳамкорӣ ва сохтори ҷомеаи комилро мавриди таҳлил қарор додааст. Ба андешаи ӯ, «Инсон аз ҷумлаи мавҷудотест, ки барои расидан ба камолоти худ ниёз ба љомеа ва ҳамкорӣ бо дигарон дорад, зеро ҳар фард ба танҳоӣ қодир ба таъмини ҳамаи ниёзҳои худ нест».[1] Ба назари Форобӣ, ҳар як инсон тибқи фитрати табиии худ ниёзманд офарида шудааст. Ӯ барои бақои вуҷуд ва расидан ба саодат ва камолоти олӣ ба чизҳои гуногун эҳтиёҷ дорад. Аммо таъмини ҳамаи ин ниёзҳо аз тавоноии як шахс берун аст. Аз ҳамин ҷост, ки инсон ба ҳамкорӣ ва зиндагии дастаҷамъӣ рӯ меоварад. Форобӣ таъкид мекунад, ки инсон бидуни муҷтамаъ наметавонад ба ҳадафи аслии офариниши худ, яъне камолоти маънавӣ ва ақлонӣ даст ёбад. Яке аз муҳимтарин ташбеҳҳои Форобӣ қиёси ҷомеа ба бадани инсон аст. Ӯ шаҳри фозиларо ба бадани солим монанд мекунад, ки ҳамаи аъзояш барои ҳифзи ҳаёт ва камоли он ҳамоҳангона фаъолият мекунанд.[2] Дил дар бадан ҳамчун узви роҳбар амал мекунад ва дигар аъзо мутобиқи вазифаи худ барои таъмини ҳадафи умумӣ фаъолият менамоянд. Ҳамин тавр, дар ҷомеа низ шахси роҳбар мавқеи марказӣ дорад ва дигар табақаҳо мутобиқи қобилият ва малакаҳои худ дар такмили ҷомеа саҳм мегузоранд. Аммо Форобӣ фарқи муҳимро миёни бадан ва ҷомеа чунин таъкид мекунад: “Аъзои бадан табиатан дорои қувваҳои муайянанд, дар ҳоле ки ҷойгоҳ ва вазифаи инсон дар ҷомеа на танҳо аз фитрати табиӣ, балки аз малакаҳои ихтиёрӣ ва касбии ӯ вобаста аст. Яъне инсон бо омӯзиш, таҷриба ва интихоби озодонаи худ соҳиби пеша ва мақоми иҷтимоӣ мегардад. Пас, сохтори ҷомеа бар пояи ҳам фитрат ва ҳам иродаи инсон бунёд мешавад”. Дар тафаккури Форобӣ ҷомеа натиҷаи зарурати табиии инсон аст. Азбаски ҳар фард ниёзманд мебошад, пас ҳамаи инсонҳо ба якдигар вобастаанд. Ин вобастагӣ боиси ташаккули иҷтимоъҳои гуногун мегардад. Форобӣ ҷомеаҳоро ба комил ва нокомил ҷудо мекунад. Ҷомеаҳои комил се дараҷа доранд: Кубро (бузург) – маҷмуи тамоми инсоният дар рӯи замин; Вусто (миёна) – ҷомеаи як миллат; Суғро (хурд) – ҷомеаи як шаҳр. Ҷомеаҳои нокомил бошанд, деҳа, маҳалла ва хонадонро дар бар мегиранд, ки худ ҷузъҳои таркибии ҷомеаи комилтар мебошанд.[3] Аз ин рӯ, дар фалсафаи Форобӣ «Мадинаи фозила» он ҷомеаест, ки дар он ҳамоҳангӣ, адолат ва ҳамкорӣ миёни афрод вуҷуд дорад ва роҳбар бо хирад ва фазилат ҷомеаро ба сӯи саодат раҳнамоӣ мекунад. Бар асоси таҳлили андешаҳои Форобӣ метавон хулоса кард, ки инсон аз нигоҳи ӯ мавҷуди иҷтимоӣ ва ниёзманд аст, ки танҳо дар муҳити ҷомеа ба камол мерасад. Ҷомеа барои инсон на ҳамчун як падидаи тасодуфӣ, балки зарурати фитрӣ мебошад. Ташбеҳи ҷомеа ба бадани солим нишон медиҳад, ки ҳамоҳангӣ, тақсими вазифаҳо ва роҳбарии оқилона асоси пойдории муљтамаъ аст. Ҳамзамон, фарқи миёни табиӣ будани аъзои бадан ва ихтиёрӣ будани сохтори иҷтимоӣ аҳамияти ирода, омӯзиш ва масъулияти инсонро дар ташаккули ҷомеа равшан месозад. Ҳамин тариқ, таълимоти Форобӣ дар бораи инсон ва ҷомеа на танҳо арзиши таърихӣ, балки аҳамияти назариявӣ ва амалӣ низ дорад, зеро он зарурати ҳамкорӣ, адолат ва роҳбарии оқилонаро дар бунёди ҷомеаи солим таъкид менамояд. АДАБИЁТ Алберт Насрӣ Нодир, Орои аҳли «Мадинаи фозила», Қоҳира, Дор-ул- машриқ. Walzer, Richard (ed. & trans.), Al‑Farabi on the Perfect State: Abū Naṣr al‑Fārābī’s Mabādiʾ Ārāʾ Ahl al‑Madīna al‑Fāḍila: A Revised Text with Introduction, Translation, and Commentary, Oxford: Clarendon Press / Oxford University Press, 1985, Абунаср – ал-Форобӣ, Орои аҳли «Мадинаи фозила», тарҷумаи Ҳумайд Иноят, Теҳрон, интишороти Хаворазмӣ, 1357 ҳ.   Наботов М.А. Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломї