Дониш ва маърифат аз бузургтарин арзишҳои ҳаёти инсонӣ ба шумор мераванд. Ҳар як ҷомеае, ки ба илму маориф таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекунад, барои ояндаи худ заминаи устувор мегузорад. Зеро пешрафти давлат, ободии ҷомеа ва зиндагии шоистаи мардум пеш аз ҳама ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ ва маърифати шаҳрвандон вобастагӣ дорад. Аз ин рӯ, оғози соли нави таҳсил барои ҳар як хонанда, донишҷӯ, омӯзгор ва падару модар воқеаи муҳим ва хотирмон мебошад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамасола 1 сентябр ҳамчун Рӯзи дониш ва дарси сулҳ таҷлил мегардад. Ин рӯз барои аҳли маориф ва тамоми ҷомеа аҳамияти бузург дорад. Дар ин рӯз муассисаҳои таълимӣ пас аз таътили тобистона дарҳои худро ба рӯи хонандагону донишҷӯён боз мекунанд. Кӯдакони синфи якум бори аввал ба мактаб қадам мегузоранд, хонандагони синфҳои болоӣ ба идомаи таҳсил оғоз мекунанд ва донишҷӯён барои аз худ намудани донишҳои нав ба муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бармегарданд.
Дар зимни суханронии худ доир ба рӯзи дониш ва сулҳ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намуданд: “Мо дар оғози соли таҳсил ҳамчун анъана рӯзи донишро бо дарси сулҳ оғоз мекунем, зеро ин ду мафҳум, яъне дониш ва сулҳ мафҳумҳое мебошанд, ки бо ҳамдигар пайванди ногусастанӣ доранд”. Албатта маҳз арзиши сулҳ аст, ки мо ҳамватанон зиндагии орому осоишта умр ба сар мебарем.
Бояд қайд намуд, ки рӯзи дониш танҳо оғози соли таҳсил нест. Он рамзи эҳтиром ба илму маърифат, омӯзгор, мактаб ва китоб мебошад. Ин рӯз ҳар як инсонро водор месозад, ки ба нақши дониш дар ҳаёти шахсӣ ва ҷомеа назар андозад ва барои баланд бардоштани сатҳи маърифати худ кӯшиш намояд.
Воқеан ҳам дониш чароғи зиндагии ҳар яки инсон мебошад. Аз замонҳои қадим инсон барои дарки олами атроф ва беҳтар намудани шароити зиндагии худ талош кардааст. Илм ва дониш маҳз дар натиҷаи ҳамин талошҳо ташаккул ёфтаанд. Имрӯз мо бе дастовардҳои илмӣ зиндагии худро тасаввур карда наметавонем. Технологияҳои муосир, тиб, нақлиёт, алоқа, энергетика, саноат ва дигар соҳаҳои ҳаёт маҳсули дониш ва меҳнати олимону мутахассисон мебошанд.
Дониш ба инсон имконият медиҳад, ки дуруст фикр кунад, воқеаҳоро таҳлил намояд, роҳи муносибро интихоб кунад ва барои ҳалли мушкилот роҳҳои нав пайдо намояд. Шахси донишманд на танҳо соҳиби маълумоти зиёд аст, балки қобилияти истифодаи дурусти донишро низ дорад.
Дар фарҳанги тоҷикон низ дониш ва омӯзиш ҳамеша мақоми баланд доштааст. Осори бузургони адабиёти классикии тоҷик, аз ҷумла Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Носири Хусрав, Умари Хайём ва дигар донишмандону адибон далели он аст, ки миллати тоҷик аз қадим ба илму маърифат арҷ мегузоштааст.
Ҳар як насли нав вазифадор аст, ки ин анъанаи неки гузаштагонро идома диҳад. Ҷаҳони имрӯз босуръат тағйир меёбад ва барои дар ин ҷаҳони мураккаб мавқеи сазовор пайдо кардан танҳо доштани истеъдод кофӣ нест. Инсон бояд пайваста омӯзад, малакаҳои худро такмил диҳад ва ба талаботи замони нав мутобиқ гардад.
Аз ин ҷиҳат, мактаб ва муассисаҳои таълимӣ дар ташаккули шахсияти насли нав нақши муҳим доранд.
Мактаб — макони илму тарбия мебошад. Мактаб яке аз муҳимтарин муассисаҳои иҷтимоӣ ба шумор меравад. Кӯдак дар мактаб на танҳо хондану навиштан, ҳисоб кардан ва дигар донишҳои фанниро меомӯзад, балки одоби муошират, масъулиятшиносӣ, меҳнатдӯстӣ, ватандӯстӣ ва эҳтироми дигаронро низ аз худ мекунад.
Омӯзгор дар ин раванд нақши калидӣ дорад. Омӯзгор шахсест, ки донишро ба насли нав мерасонад ва барои ташаккули ҷаҳонбинии хонандагон саҳм мегузорад. Касби омӯзгор масъулияти бузургро талаб мекунад, зеро натиҷаи меҳнати ӯ метавонад ба тамоми ҳаёти шогирд таъсир расонад.
Муносибати хуби омӯзгор бо хонанда, истифодаи усулҳои муосири таълим ва муҳайё намудани муҳити солими маънавӣ метавонанд шавқи кӯдакро ба омӯзиш зиёд кунанд. Хонандае, ки дар мактаб худро эҳтиромшуда ва дастгиришуда эҳсос мекунад, бештар ба донишомӯзӣ майл пайдо мекунад.
Мактаб ҳамчунин бояд ҷойе бошад, ки дар он кӯдак қобилиятҳои худро кашф карда тавонад. Яке ба математика шавқ дорад, дигаре ба забон ва адабиёт, сеюмӣ ба технология, чорумӣ ба санъат ё варзиш. Вазифаи омӯзгорон ва падару модарон аз он иборат аст, ки истеъдоди кӯдакро муайян намуда, барои рушди он шароити мусоид фароҳам оваранд.
Нақши падару модар дар таълиму тарбия фарзанд аввалиндараҷа ба ҳисоб меравад. Дар роҳи донишомӯзии кӯдак нақши оила ниҳоят муҳим аст. Агар дар хона ба китобхонӣ, омӯзиш ва меҳнати фикрӣ муносибати мусбат вуҷуд дошта бошад, кӯдак низ ба донишомӯзӣ бештар таваҷҷуҳ мекунад.
Падару модар бояд фарзандони худро барои хондан ҳавасманд созанд, ба муваффақиятҳои онҳо таваҷҷуҳ зоҳир кунанд ва дар ҳолати душворӣ онҳоро дастгирӣ намоянд. Назорати таҳсил бояд бо муносибати дуруст ва меҳру муҳаббат ҳамроҳ бошад. Маҷбуркунӣ ё сарзаниши зиёд метавонад шавқи кӯдакро ба таҳсил коҳиш диҳад.
Муҳити оилавӣ дар ташаккули одатҳои хуб низ аҳамияти калон дорад. Агар кӯдак вақти худро дуруст тақсим кардан, китоб хондан, ба корҳои хона кӯмак расонидан ва масъулияти худро иҷро карданро омӯзад, ин одатҳо дар оянда ба ӯ ёрӣ мерасонанд.
Ҳамкории мактаб ва оила яке аз шартҳои муҳими таълиму тарбияи босифат мебошад. Вақте омӯзгорон ва падару модарон бо якдигар ҳамкорӣ мекунанд, имконияти бештар барои рушди ҳамаҷонибаи кӯдак ба вуҷуд меояд.
Рӯзи дониш ва аҳамияти он барои ҷавонон хело ҳам муҳим мебошад. Рӯзи дониш пеш аз ҳама ба ҷавонон хотиррасон мекунад, ки солҳои таҳсил яке аз муҳимтарин марҳилаҳои ҳаёти инсон мебошанд. Солҳои мактабӣ ва донишҷӯӣ замоне ҳастанд, ки инсон метавонад барои ояндаи худ заминаи устувор гузорад.
Ҷавонон имрӯз имкониятҳои зиёди омӯзиши илм доранд. Китобхонаҳо, интернет, курсҳои омӯзишӣ, барномаҳои таълимии электронӣ ва дигар воситаҳои муосир имконият медиҳанд, ки дониш дар доираи синф ва донишгоҳ маҳдуд намонад.
Аммо истифодаи технология низ бояд оқилона бошад. Интернет метавонад ҳам воситаи бузурги донишомӯзӣ ва ҳам сарчашмаи маълумоти нодуруст гардад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд қобилияти ҷустуҷӯ, муқоиса ва санҷиши маълумотро омӯзанд.
Дар замони муосир донистани забонҳои хориҷӣ низ аҳамияти махсус пайдо кардааст. Омӯзиши забонҳои дигар ба ҷавонон имконият медиҳад, ки бо фарҳангҳо ва донишҳои гуногун шинос шаванд, аз сарчашмаҳои илмии бештар истифода баранд ва барои таҳсилу фаъолияти касбӣ имкониятҳои нав пайдо кунанд.
Ҷавонони донишманду соҳибмаърифат метавонанд дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва илмии кишвар саҳми арзанда гузоранд. Ояндаи ҳар як давлат ба насли ҷавон вобаста аст. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи ҷавонон сармоягузорӣ ба ояндаи кишвар мебошад.
Мавриди таъкид аст, ки китоб дӯсти беҳтарини инсон мебошад. Яке аз роҳҳои муҳимтарини донишомӯзӣ китобхонӣ мебошад. Китоб инсонро бо андешаҳои нав шинос мекунад, ҷаҳонбинии ӯро васеъ менамояд ва қобилияти фикррониашро инкишоф медиҳад.
Хондани китобҳои бадеӣ ба инсон ёрӣ медиҳад, ки эҳсосоти дигаронро беҳтар дарк кунад, тасаввуроти худро васеъ намояд ва ба арзишҳои ахлоқӣ бештар таваҷҷуҳ кунад. Китобҳои илмӣ бошанд, ба хонанда имконият медиҳанд, ки дар бораи қонунҳои табиат, ҷомеа ва дастовардҳои илм маълумоти бештар ба даст орад.
Дар замони технологияҳои рақамӣ шакли дастрасӣ ба китоб тағйир ёфтааст. Имрӯз китобҳои электронӣ низ хеле маъмул шудаанд. Бо вуҷуди ин, муҳимтарин масъала на шакли китоб, балки одати мутолиа ва истифодаи дурусти дониш мебошад.
Ҷавонон бояд китобхониро ҳамчун як қисми ҳаёти ҳаррӯзаи худ қабул кунанд. Ҳатто мутолиаи чанд саҳифа дар як рӯз метавонад дар муддати тӯлонӣ ба рушди ҷаҳонбинӣ ва захираи луғавии инсон таъсири назаррас расонад.
Ҳамчунин рӯзи дониш дар Тоҷикистон бо Дарси сулҳ низ вобастагӣ дорад. Ин мавзӯъ барои ҷомеаи мо аҳамияти махсус дорад. Сулҳ ва субот шарти асосии рушди ҳар як кишвар мебошанд. Дар муҳити осоишта мактабҳо фаъолият мекунанд, донишҷӯён таҳсил менамоянд, илм рушд мекунад ва ҷомеа барои ояндаи беҳтар нақша месозад.
Насли ҷавон бояд қадри сулҳу оромиро донад. Ватандӯстӣ танҳо бо сухан ифода намеёбад. Ватандӯстӣ пеш аз ҳама дар муносибати масъулиятнок ба таҳсил, меҳнат, ҷомеа ва муҳити зист зоҳир мешавад.
Мо бояд ба ҷавонон фаҳмонем, ки сулҳ танҳо набудани ҷанг нест. Сулҳ инчунин маънои эҳтироми ҳамдигар, таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва имконияти озодона омӯхтану меҳнат карданро дорад.
Аз ин рӯ, системаи маориф бояд ба талаботи замон ҷавобгӯ бошад. Хонандагон бояд на танҳо донишҳои назариявӣ, балки малакаҳои амалӣ низ пайдо кунанд. Қобилияти ҳалли масъалаҳо, тафаккури интиқодӣ, кор бо маълумот, истифодаи технология ва ҳамкорӣ бо дигарон аз ҷумлаи малакаҳое мебошанд, ки дар ҷаҳони муосир аҳамияти калон доранд.
Дар баробари ин, пешрафти технологӣ набояд инсонро аз арзишҳои ахлоқӣ дур созад. Дониш ва технология вақте барои ҷомеа фоидаовар мешаванд, ки онҳо бо масъулият ва мақсади созанда истифода шаванд.
Аз ин рӯ, вазифаи маорифи муосир омода кардани мутахассис, шахсиятҳои соҳибмаърифат, мустақилфикр, масъулиятшинос ва дорои ҳисси баланди инсондӯстӣ мебошад.
Ҷаҳон тағйир меёбад, касбҳо нав мешаванд, технологияҳо пеш мераванд ва донишҳои нав ба вуҷуд меоянд. Аз ин рӯ, шахсе муваффақтар мешавад, ки қобилияти омӯзиши доимиро дар худ ташаккул додааст.
Мафҳуми «омӯзиши якумрӣ» имрӯз дар тамоми ҷаҳон аҳамияти бештар пайдо кардааст. Ин маънои онро дорад, ки инсон дар ҳар синну сол метавонад донишҳои нав омӯзад, касби худро такмил диҳад ё ба соҳаи дигар ворид шавад.
Рӯзи дониш метавонад барои ҳар як инсон як навъ оғози нав бошад. Хонанда метавонад мақсад гузорад, ки дар соли нави таҳсил ба натиҷаҳои беҳтар ноил шавад. Донишҷӯ метавонад барои аз худ кардани ихтисоси худ бештар кӯшиш намояд. Омӯзгор метавонад усулҳои нави таълимро омӯзад. Ҳар кас метавонад барои рушди шахсии худ қадами нав гузорад.
Дар хулоса ҳаминро қайд кардан мумкин, ки рӯзи дониш яке аз рӯзҳои муҳимми ҳаёти маънавии ҷомеа мебошад. Он оғози соли нави таҳсил буда, ҳамзамон рамзи эҳтиром ба дониш, илм, мактаб, омӯзгор ва насли наврас мебошад.
Дониш ба инсон қувваи фикр кардан, интихоб намудан ва эҷод кардан медиҳад. Ҷомеае, ки ҷавонони донишманд ва соҳибмаърифат дорад, метавонад бо итминон ба оянда назар кунад.
Дар ин рӯз мо бояд ба омӯзгорон барои меҳнати пурмасъулияташон эҳтиром гузорем, ба хонандагон ва донишҷӯён барои таҳсили хуб орзуҳои нек намоем ва аҳамияти донишомӯзиро ба насли ҷавон бештар талқин кунем.
Бигзор ҳар як хонанда бо шавқу рағбат ба мактаб қадам гузорад, ҳар як донишҷӯ бо мақсади равшан таҳсил намояд ва ҳар як омӯзгор бо муҳаббат ба касби худ фаъолият кунад. Зеро ояндаи миллат аз дониш ва маърифати насли имрӯз вобастагии калон дорад.
Исоев Н. Сармутахассиси шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ