Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ҳаёти ҷомеа низ тағйир меёбад. Ин тағйирот ба фарҳанг, ҷаҳонбинӣ ва муносибатҳои байни одамон таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, ташаккули тафаккури муосири миллӣ яке аз масъалаҳои муҳими ҷомеаи имрӯза мебошад. Ҷомеа бояд аз дастовардҳои илму техника ва технологияҳои нав истифода барад ва дар баробари ин, забон, фарҳанг, таърих ва анъанаҳои миллии худро ҳифз намояд.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои таърихи куҳан ва фарҳанги бой аст, ин масъала аҳаммияти махсус дорад. Ташаккули тафаккури муосири миллӣ танҳо донистани таърих ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ нест. Он ҳамчунин фаҳмидани воқеаҳои замони муосир, эҳтиром ба қонун, баланд бардоштани худшиносии миллӣ ва масъулияти шаҳрвандиро дар бар мегирад.
Дар баробари ин, ҳамзистии арзишҳои миллӣ, динӣ ва умумибашарӣ барои рушди устувори ҷомеа муҳим аст. Ҳамзистии арзишҳо маънои онро надорад, ки ҳамаи одамон бояд як хел фикр кунанд ё эътиқоди яксон дошта бошанд. Муҳим он аст, ки ҳар як шахс дар доираи қонун зиндагӣ кунад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром намояд ва бо одамони дорои ақидаву эътиқоди гуногун муносибати хуб дошта бошад.
Аз нигоҳи Маркази исломшиносӣ, муносибати арзишҳои миллӣ ва динӣ бояд дар асоси омӯзиши таърих, қонунгузорӣ, дин ва ахлоқи инсонӣ баррасӣ гардад. Ин роҳ имкон медиҳад, ки мероси маънавии миллат дуруст омӯхта шуда, масъалаҳои ҷомеаи имрӯза дар асоси дониш ва далелҳои илмӣ таҳлил карда шаванд.
Тафаккури миллӣ дар давоми таърих ташаккул ёфтааст. Забон, фарҳанг, анъанаҳо, хотираи таърихӣ ва таҷрибаи давлатдорӣ дар пайдоиш ва рушди он нақши муҳим доранд. Тафаккури миллӣ ба инсон ёрӣ медиҳад, ки таърихи миллати худро бишиносад ва ҷойгоҳи худро дар ҷомеа дарк намояд.
Таърихи халқи тоҷик аз намунаҳои рушди давлатдорӣ, илму адаб ва фарҳанг бой аст. Забони тоҷикӣ, мероси тамаддунҳои гузашта ва фаъолияти донишмандону адибони бузург дар ташаккули ҳувияти миллии тоҷикон саҳми муҳим гузоштаанд.
Дар ин раванд осори Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосими Фирдавсӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯрайҳони Берунӣ, Носири Хусрав ва дигар намояндагони илму адабиёти классикӣ аҳаммияти калон доранд. Дар осори онҳо масъалаҳои хирад, донишомӯзӣ, адолат, ахлоқи нек ва масъулияти инсон баррасӣ шудаанд. Ин андешаҳо имрӯз низ барои тарбияи маънавии ҷомеа муҳим мебошанд.
Масалан, дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ муҳаббат ба Ватан, адолат ва хирад мавқеи муҳим доранд. Осори Ибни Сино ва Берунӣ бошад, аҳаммияти дониш, таҳқиқ ва андешаи мустақилро нишон медиҳад. Ин мерос собит месозад, ки фарҳанги миллӣ барои рушди маърифат ва ташаккули ҷаҳонбинии муосир имкониятҳои зиёд дорад.
Паҳншавии ислом дар минтақа низ ба ҳаёти фарҳангӣ ва маънавии мардум таъсири назаррас расонидааст. Дар тӯли асрҳо Мовароуннаҳру Хуросон ба яке аз марказҳои муҳими илму фарҳанг табдил ёфта буд. Дар ин сарзамин илми исломӣ, фалсафа, тиб, нуҷум, забоншиносӣ ва адабиёт рушд карданд. Ин таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки омӯзиши робитаи фарҳанги миллӣ ва мероси исломӣ аҳаммияти калон дорад.
Дар баробари ин, таърихро бояд бо назари илмӣ омӯхт. Гузаштаро танҳо ситоиш кардан ё арзишҳои миллӣ ва дастовардҳои муосирро ба ҳам муқобил гузоштан дуруст нест. Муҳим он аст, ки аз таҷрибаи гузашта сабақ гирифта, арзишҳои хуби онро ба талаботи замони имрӯза мутобиқ созем.
Ҳамин тавр, барои ташаккули тафаккури муосири миллӣ се масъала муҳим аст: ҳифзи хотираи таърихӣ, омӯзиши дурусти гузашта ва истифодаи таҷрибаи таърихӣ барои ҳалли масъалаҳои имрӯза.
Ташаккули тафаккури муосири миллӣ ба эҳтироми қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон вобаста аст. Қонун муносибатҳои ҷамъиятиро танзим намуда, барои баробарии шаҳрвандон ва пешгирии табъиз замина фароҳам меорад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва асосҳои сохтори давлатро муайян мекунад. Ин меъёрҳо дар танзими муносибатҳои байни давлат, ҷомеа, шаҳрвандон ва ниҳодҳои динӣ аҳаммияти муҳим доранд.
Моҳияти дунявият дар он аст, ки давлат фаъолияти худро дар асоси Конститутсия ва қонунҳо ба роҳ мемонад. Ҳар як шаҳрванд, новобаста аз эътиқод ва ҷаҳонбинии худ, аз ҳуқуқҳои баробар бархӯрдор мебошад.
Озодии виҷдон ва эътиқод низ яке аз ҳуқуқҳои муҳими инсон аст. Ҳар шахс ҳуқуқ дорад ба эътиқоди худ пайравӣ кунад, аммо ҳангоми истифодаи ҳуқуқҳои худ бояд қонун ва ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром намояд.
Барои таъмини ҳамзистии арзишҳо донистани қонунҳо зарур аст. Шахсе, ки ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро медонад, метавонад ҳуқуқи дигаронро низ эҳтиром кунад. Ҳамчунин, чунин шахс ба паҳн кардани маълумоти бардурӯғ ва даъватҳои ғайриқонунӣ бо назари танқидӣ муносибат менамояд.
Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, махсусан ҷавонон, яке аз шартҳои муҳими ташаккули тафаккури муосири миллӣ мебошад.
Тафаккури муосири миллӣ ба муносибати шаҳрвандон ба давлат ва ҷомеа низ вобаста аст. Донистани манфиатҳои умумимиллӣ, эҳтиром ба қонун ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷамъиятӣ аз ҷузъҳои муҳими ин тафаккур мебошанд.
Тафаккури муосири миллӣ бояд ба шаҳрвандон ёрӣ диҳад, ки робитаи байни ҳуқуқҳои шахсӣ ва манфиатҳои ҷомеаро дарк кунанд. Муҳаббат ба Ватан на танҳо бо сухан, балки бо амал низ ифода меёбад. Риояи қонун, саҳмгузорӣ дар рушди кишвар, ҳифзи муҳити зист ва эҳтиром ба забону фарҳанги миллӣ аз ҷумлаи чунин амалҳо мебошанд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҷомеа бо таъсири гуногуни иттилоотӣ ва фарҳангӣ рӯ ба рӯ мешавад. Технологияҳои рақамӣ дастрасӣ ба донишро осон кардаанд, аммо ҳамзамон барои паҳн шудани маълумоти бардурӯғ ва таҳрифи воқеаҳои таърихӣ низ шароит фароҳам овардаанд. Аз ин рӯ, рушди тафаккури интиқодӣ ва саводи расонаӣ аҳаммияти калон дорад.
Шахси дорои тафаккури интиқодӣ ҳар маълумотро бе санҷиш қабул намекунад. Ӯ манбаи иттилоотро месанҷад, далелҳоро аз андешаҳои шахсӣ фарқ мекунад ва пеш аз хулоса баровардан масъалаҳоро меомӯзад. Ин малакаҳо махсусан ҳангоми баррасии масъалаҳои миллӣ, динӣ ва сиёсӣ муҳиманд.
Аз нигоҳи исломшиносӣ, масъалаҳои муносибати дин ва сиёсат бояд дар асоси донишҳои илмӣ ва меъёрҳои ҳуқуқӣ омӯхта шаванд. Таҳқиқи таърихи муносибатҳои байни дин ва давлат ва омӯзиши таҷрибаи кишварҳои гуногун барои фаҳмиши дурусти ин масъалаҳо мусоидат мекунад.
Дар маҷмуъ, таҳкими ваҳдати миллӣ ба эҳтироми гуногунандешӣ, баланд бардоштани маърифати шаҳрвандӣ ва рушди фарҳанги муколама вобаста мебошад.
Ахлоқ дар танзими муносибатҳои байни одамон нақши муҳим дорад. Қонун ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандонро муайян мекунад, ахлоқ бошад, ба ташаккули виҷдон, инсондӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми дигарон мусоидат менамояд.
Дар фарҳанги тоҷикон эҳтироми калонсолон, ғамхорӣ нисбат ба кӯдакон, меҳмоннавозӣ, дастгирии ниёзмандон, ростқавлӣ ва эҳтиром ба аҳли илму маърифат ҷойгоҳи муҳим доранд. Ин арзишҳо дар таҳкими оила ва муносибатҳои солими ҷамъиятӣ саҳм гузоштаанд.
Арзишҳои ахлоқии миллӣ ва таълимоти ахлоқии исломӣ дар бисёр масъалаҳо ба ҳам наздиканд. Ҳар ду ба адолат, ростгӯӣ, некукорӣ ва эҳтироми инсон аҳаммият медиҳанд. Омӯзиши ин арзишҳо метавонад дар тарбияи маънавии ҷавонон нақши муҳим дошта бошад.
Бо вуҷуди ин, арзишҳои ахлоқӣ набояд танҳо дар сухан боқӣ монанд. Онҳо бояд дар рафтори ҳаррӯзаи инсон, муносибат ба оила, меҳнат, ҷомеа ва муҳити зист зоҳир шаванд.
Масалан, эҳтиром ба дигарон маънои онро дорад, ки мо андешаи онҳоро мешунавем, аз таҳқир худдорӣ мекунем ва ҳуқуқи онҳоро риоя менамоем.
Дар замони муосир таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ба ахлоқи ҷамъиятӣ низ масъалаи муҳим аст. Паҳн кардани овоза, таҳқири дигарон ва истифодаи маълумоти носанҷида метавонад ба муносибатҳои байни одамон зарар расонад. Аз ин рӯ, ҳар як шахс бояд ҳангоми истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ масъулиятшинос бошад ва шаъну шарафи дигаронро эҳтиром намояд.
Ҳамзамон, ахлоқ набояд барои таҳқир ё маҳдуд кардани ҳуқуқҳои қонунии дигарон истифода шавад. Муносибати ахлоқӣ бояд бар адолат, эҳтироми инсон ва масъулияти мутақобила асос ёбад.
Фарҳанг яке аз асосҳои муҳими ҳувияти миллӣ мебошад. Забон, адабиёт, мусиқӣ, ҳунарҳои мардумӣ, меъморӣ, расму оинҳо ва анъанаҳои оилавӣ таъриху фарҳанги миллатро инъикос мекунанд. Ин арзишҳо аз насл ба насл гузашта, дар ташаккули ҷаҳонбинии мардум саҳм мегузоранд.
Барои Тоҷикистон ҳифз ва рушди забони тоҷикӣ, омӯзиши осори классикӣ, нигоҳдории ёдгориҳои таърихӣ ва рушди ҳунарҳои мардумӣ аҳаммияти калон дорад. Ҳамзамон, зарур аст, ки на танҳо шакли зоҳирии анъанаҳо, балки мазмун ва арзишҳои онҳо низ дуруст фаҳмида шаванд.
Фарҳанги миллӣ дар алоҳидагӣ аз фарҳангҳои дигар рушд намекунад. Таърихи тоҷикон аз намунаҳои ҳамкории фарҳангҳо ва мубодилаи донишҳо бой аст. Аз ин рӯ, шиносоӣ бо фарҳангҳои дигар набояд ҳамеша ҳамчун таҳдид қабул карда шавад. Ин раванд метавонад ҷаҳонбинии мардумро васеъ намуда, ба рушди фарҳанги миллӣ низ мусоидат кунад.
Масъалаи асосӣ дарёфти муносибати дуруст байни ҳифзи ҳувияти миллӣ ва қабули арзишҳои умумибашарӣ мебошад. Эҳтиром ба инсон, адолат, сулҳ, донишомӯзӣ ва масъулиятшиносӣ аз арзишҳое мебошанд, ки метавонанд одамони дорои фарҳангу ҷаҳонбинии гуногунро ба ҳам наздик созанд.
Ҳамзистии арзишҳо маънои онро надорад, ки ҳамаи анъанаҳо ва ақидаҳо бояд бетағйир қабул карда шаванд. Ҳар як анъанаро метавон аз нигоҳи илмӣ ва бо назардошти шароити имрӯза омӯхт. Анъанаҳое, ки ба таҳкими ҳамбастагӣ ва рушди ҷомеа мусоидат мекунанд, бояд ҳифз шаванд. Дар баробари ин, расму одатҳое, ки ба ҳуқуқу озодиҳои инсон мухолифат доранд, бояд дар асоси қонун ва меъёрҳои ҷомеаи муосир баррасӣ гарданд.
Дар ин раванд оила, муассисаҳои таълимӣ, марказҳои илмӣ ва ниҳодҳои фарҳангӣ нақши муҳим доранд. Онҳо метавонанд тавассути корҳои маърифатӣ, чорабиниҳои фарҳангӣ ва муколамаи байни наслҳо эҳтироми мутақобила ва ҷаҳонбинии солимро ташаккул диҳанд.
Ташаккули тафаккури муосири миллӣ раванди бисёрҷанба буда, таърих, ҳуқуқ, эътиқод, сиёсат, ахлоқ ва фарҳангро дар бар мегирад. Ҳар яке аз ин соҳаҳо дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва масъулияти шаҳрвандон нақши муҳим дорад. Аз ин рӯ, масъалаи мазкур бояд ҳамаҷониба ва дар асоси таҳқиқоти илмӣ омӯхта шавад.
Омӯзиши таърих ба шинохти решаҳои миллӣ мусоидат мекунад. Эҳтиром ба қонун ва ҳуқуқи инсон барои ҳамзистии осоишта замина фароҳам меорад. Маърифати дурусти динӣ метавонад ба рушди ахлоқ ва масъулиятшиносӣ мусоидат намояд. Ҳамзамон, ваҳдати миллӣ, фарҳанги муколама ва ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ барои рушди устувори ҷомеа аҳаммияти калон доранд.
Ҳамзистии арзишҳои миллӣ, динӣ ва умумибашарӣ маънои яксон кардани андешаҳои мардумро надорад. Он пеш аз ҳама эҳтироми мутақобила, риояи қонун, қабули гуногунандешӣ ва масъулият дар назди ҷомеаро талаб мекунад. Вақте шаҳрвандон ҳуқуқ ва эътиқоди якдигарро эҳтиром мекунанд, барои таҳкими ҳамбастагӣ ва рушди ҷомеа шароити мусоид фароҳам меояд.
Абдурҳмон Ваҳобзода –
муовини директори Маркази исломшиносӣ.