Аннотатсия: Мақолаи мазкур таҳлили фалсафӣ ва илоҳии таълимоти Абӯмансур Мотуридиро ҳамчун заминаи асосӣ барои рушди фарҳанги таҳаммул ва муколамаи байнитамаддунӣ пешниҳод мекунад. Муаллиф баҳс мекунад, ки низоми каломии Мотуридӣ, ки бар ақл, виҷдон ва герменевтикаи ахлоқии шариат асос ёфтааст, як модели амиқи маърифатӣ ва ахлоқиро пешниҳод мекунад, ки қобили муқовимат бо ифротгароии мазҳабӣ буда, фаҳмиши мутақобили тамаддунҳо ва мазҳабҳои гуногунро тақвият медиҳад. Таҳқиқот ба китоби «Китоб ат-Тавҳид»-и Мотуридӣ ва тафсирҳои муосири илмӣ такя мекунад, то пояҳои метафизикӣ ва маърифатии ҳамзистии байнидинӣ шарҳ дода шаванд. Бо таъкиди бар ақлу масъулияти ахлоқии инсон, равиши Мотуридӣ ҳамчун як парадигмаи қобили қабул барои рушди муоширати байнифарҳангӣ ва гуногунандешии рӯҳонӣ дар ҷаҳони муосир муаррифӣ мегардад.
Калидвожаҳо: каломи мотуридӣ, таҳаммул, муколамаи байнидинӣ, фалсафаи исломӣ, ақл ва ваҳй, гуногунандешии динӣ, зидди ифротгароӣ, маърифатшиносии ахлоқӣ, герменевтикаи ахлоқӣ, ҳамзистии фарҳангӣ.
Дар ҷаҳони муосир, ки бо шиддати рӯзафзуни бархӯрди арзишҳо, эҳёи идеологияҳои истисноӣ ва афзоиши таҳдидҳои ифротгароии динӣ тавсиф мешавад, зарурати бознигарии мероси маърифатии башар, хусусан таълимоти каломии муътадил ва ақлонӣ, бештар эҳсос мешавад. Муқовимат бо ифротгароӣ ва таъсиси фазои муколамавии тамаддунҳо танҳо дар заминаи равишҳои таҳаммулгаро ва фаҳми маънавии арзишҳои динӣ ва фарҳангӣ имконпазир мебошад.
Яке аз чунин равишҳо, ки тавозуни устувори байни ваҳй ва ақл, шариат ва маърифат, мазҳаб ва виҷдонро пешниҳод мекунад, таълимоти Абӯмансур Мотуридӣ (в. 944 м.) мебошад. Ӯ яке аз мутафаккирони намоёни мактаби каломи суннатиест, ки бо поягузории равиши фалсафии ақлонӣ дар тафсири дини мубини Ислом, имкони фаҳми навини ахлоқӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоии арзишҳои исломиро ба вуҷуд овардааст. Мактаби ӯ, ки бо ном «Мотуридӣ» маъруф аст, дар таърихи фалсафаи исломӣ ҳамчун намунаи иттиҳоди ақл ва шаръ, ирода ва виҷдон, ва таҳаммул ва маърифат шинохта шудааст.
Аз дидгоҳи фалсафаи иҷтимоӣ ва маърифатшиносӣ, таълимоти Мотуридӣ на танҳо ба ислоҳи тафсири мазҳабӣ, балки ба бозсозии таносуби инсон ва ҳақиқат, ақлу шариат, ва виҷдону ҳукмҳои Илоҳӣ равона шудааст. Ин равиш барои замони мо, ки дар он, ба таъбири Ҳанс Йонас, инсоният ба як буҳрони маънавии ҷаҳонӣ гирифтор аст, аҳаммияти ҳаётӣ пайдо мекунад.
Дар ин замина, мақсади асосии мақолаи мазкур таҳлили фалсафии таълимоти Мотуридӣ ҳамчун манбаъи эҳёи фарҳанги таҳаммул ва муколамаи тамаддунҳо мебошад. Бо истифода аз методологияи герменевтикаи динӣ, фалсафаи калом ва усули маърифатшиносии фалсафаи исломӣ, мо мекӯшем нишон диҳем, ки чаро ва чигуна равиши Мотуридӣ метавонад ба ҷаҳони муосир, ки дар остонаи парокандагии арзишҳо қарор дорад, иртиботи муҳимме дошта бошад.
Таҳаммул дар андешаи Абӯмансур Мотуридӣ на ҳамчун хулқи инфиродӣ, балки ҳамчун як низоми назариявӣ ва фалсафии маърифати динӣ зуҳур мекунад. Аз дидгоҳи ӯ, ақл, ихтиёр, виҷдон, ва геременевтикаи (таъвили) шаръӣ чаҳор пояи асосии дарки динро ташкил медиҳанд, ки бе онҳо муносибати инсон бо Худо, ҷомеа ва худи матни динӣ носозгор бо ҳақиқат ва ахлоқ хоҳад буд.
Мотуридӣ таълим медиҳад, ки инсон дорои иқтидори дарки маънавӣ ва иродаи интихоб аст, ки ӯро на танҳо масъул, балки шарики маънавии Худо дар замини маърифати ахлоқӣ мекунад. Мафҳуми калидии “касб” дар ин равиш на танҳо амали воқеии инсонро ифода мекунад, балки рамзи озодии ахлоқӣ ва масъулияти маърифатии ӯст. Тибқи ин назар, инсон ҳамеша дар иртибот бо ҳақиқат қарор дорад ва ҳар амали ӯ дар заминаи имкони интихоби ахлоқӣ арзёбӣ мешавад.
Илова бар ин, ақл дар мактаби Мотуридӣ на воситаи ёрирасон, балки манбаи мустақили шинохти ҳақ ва ботил мебошад. Дар асари бузурги ӯ «Китоб ат-Тавҳид», ақл ҳамчун воситаи шинохти вуҷуди Худо, муайян кардани зебоӣ ва зиштии ахлоқӣ ва фаҳми ҳикматҳои шариат муаррифӣ мешавад. Аз ин рӯ, ӯ дарки динро бе ақл, маърифат ва таъвил номумкин медонад.
Муҳимтарин хусусияти ин мактаб дар он аст, ки тафсири шариат зери таъсири маънавиёти инсонӣ ва ақли солим қарор мегирад. Таъвили шариат, ба гуфтаи Мотуридӣ, бояд бо мақосиди дин ва эҳтиёҷи маънавии ҷомеа ҳамоҳанг бошад. Аз ин рӯ, равиши ӯ як асоси назариявии таҳаммул ва муколамаи фалсафӣ миёни адён ва мазоҳибро ташкил медиҳад.
«Иҷтиҳод ва таъвил на амали фикҳӣ, балки вазифаи маънавии инсон аст, ки бо истифода аз ақл бояд ба мақосиди Илоҳӣ наздик шавад»[1].
Аз дидгоҳи фалсафаи динӣ ва ҳермоневтикаи каломӣ, ин равиш ба пайдоиши як модели фаҳми маърифатгароёнаи шариат мусоидат мекунад, ки дар муқобили равишҳои зоҳирӣ ва суннатгароии таассубӣ қарор мегирад.
Асри мо, асри бархӯрди тамаддунҳо, поляризатсияи динию фарҳангӣ ва густариши ифротгароӣ ниёз ба бознигарии решаҳои фалсафии муколама ва таҳаммул дорад. Яке аз сабабҳои аслии нокомии муколамаҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ набуди навъи фалсафии муътадил ва маърифатмеҳвари дарки дин мебошад. Дар ин замина, мактаби Мотуридӣ ҳамчун каломии умумӣ метавонад посухи назариявӣ ва амалии ин буҳронро пешниҳод намояд.
Мотуридӣ дар иртибот бо фалсафаи дин ва ҷомеа таъкид мекунад, ки инсон ҳамчун мавҷуди озоду соҳибақл метавонад бо истифода аз шинохт ва маърифат, ба муҳити иҷтимоии муколамавӣ ва таҳаммулгароён мусоидат менамояд. Аз ин ҷост, ки ин мактаб арзишҳои зотии инсонро дар меҳвари дарки динӣ қарор медиҳад ва аз ифротгароии мазҳабӣ ва истиснои дигарон ҳазар мекунад.
Аз дидгоҳи герменевтикаи муосир, таълимоти Мотуридӣ на танҳо шариатро таъвил мекунад, балки мафҳумҳои ҳастишиносӣ ва ахлоқро ба дарки муосир наздик месозад. Ӯ бо пайвастани ваҳй ба ақл ва шариат ба виҷдон, навъи дарки “тафсири инсонмеҳвар”-ро асос мегузорад, ки дар он мазмун аз маънои таърихии худ ҷудо намешавад, балки дар иртибот бо воқеиятҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ақлонӣ фаҳмида мешавад.
Дар шароити муосир, ки фазои сиёсӣ ва фарҳангии ҷаҳонӣ аз тафриқа ва ихтилоф ранҷ мебарад, барномарезии сиёсати фарҳангӣ ва муколамаи тамаддунҳо бояд ба равишҳое такя кунад, ки имкони фаҳми байнифарҳангӣ ва байниадёнӣ доранд. Мактаби Мотуридӣ дар ҳамин замина на танҳо навъи каломӣ, балки ҳамзистӣ ва онтологияи маърифатгароёнаи инсонӣ мебошад.
Ба таъбири Наср Ҳомид Абу Зайд, “дине ки фақат дар маънии зоҳирӣ маҳдуд мешавад, ба идеология табдил меёбад; вале дине ки даркаш ба ақл ва виҷдон боз аст, ба фалсафа ва маърифат табдил меёбад”.
Аз ин рӯ, Мотуридӣ барои ҷаҳони муосир на як хотираи таърихӣ, балки манбаи зиндаи тарбияи маърифатӣ, ахлоқӣ ва фарҳангии инсон мебошад. Он метавонад хати равшан миёни дин ва ифрот, шариат ва ҷаҳолат, маърифат ва таассуб бикашад.
Ифротгароии мазҳабӣ, ки дар шакли такфир (кофир донистани дигарон), тафсири зоҳиргароёнаи шариат ва инҳисори ҳақиқат зуҳур мекунад, аз нишонаҳои равшани дарки беақлонӣ ва бемаърифатонаи дин мебошад. Маҳз набуди тавозун байни ваҳй ва ақл, шариат ва ахлоқ, ва таълим ва виҷдон боиси зӯру зулм, низоъ ва тафриқа дар фазои динӣ мегардад. Дар чунин шароит, таълимоти Мотуридӣ як нақшаи фалсафии муқовимат бо ифротгароӣ ба ҳисоб меравад.
Сутуни асосии ин муқовимат дар андешаи Мотуридӣ мафҳуми касб мебошад. Касб, яъне тавоноии ахлоқии инсон барои амали интихобшуда, яке аз калидҳои асосии дарки иродаи инсон ва ҷавобгарии маънавӣ мебошад. Ин назария, ки дар муқобили ҷабр ва тақдири қатъӣ қарор мегирад, масъулияти инсонро дар амал ва фаҳм таъйин мекунад ва ҳар навъ рафтори ифротиро ҳамчун нақзи маърифати Илоҳӣ арзёбӣ менамояд.
Ҳамчунин, Мотуридӣ бо такя ба адолати Илоҳӣ таъкид мекунад, ки Худо ҳеҷ гоҳ инсонро бе қобилияти фаҳми ҳақиқат ва интихоб ба муҳокима намегирад. Ин маънои онро дорад, ки ахлоқ ва маърифат шарти имон ва на танҳо зоҳири амаланд. Ифротгароӣ, аз ин дидгоҳ, на танҳо таҳрифи шариат, балки таҳқири ақл ва ифрот дар фаҳми худи инсон аст.
Ба гуфтаи Сайид Ҳусейн Наср, ҳар вақте ки “ақл ва маърифат аз дарки дин хориҷ шаванд, он ба шакли бераҳмонаи истисно ва зулм табдил меёбад” [5]. Таълимоти Мотуридӣ ин хатари таърихиро пешбинӣ намуда, як низоми ақлонӣ ва ахлоқии муқовимат бо чунин равандҳоро таҳия кардааст.
Илова бар ин, дар мактаби Мотуридӣ таъвил ва дарки маънавии шариат аз зеҳни мутафаккир ва масъулияти иҷтимоии ӯ талаб мекунад. Фақат чунин равиш, ки дар он ақл ва виҷдон дар марказ қарор доранд, метавонад онтологияи таҳаммул ва ахлоқи ҳамзистиро дар ҷомеа таҳким бахшад.
Ҳамин тариқ, таълимоти Абӯмансур Мотуридӣ дар заминаи дарки динӣ, иродаи инсон ва маърифат на танҳо ба ҳалли ихтилофоти каломӣ мусоидат кардааст, балки ҳамчун як низоми фалсафӣ ва ахлоқии муқовимат бо ифротгароӣ, даъвати таҳаммул ва тавсеаи муколамаи тамаддунҳо хидмат мекунад.
Мактаби ӯ, ки бар пояи тафаккури ақлонӣ, озодии маънавӣ, ва таъвили ахлоқии шариат бунёд ёфтааст, имкони як дарки умумибашарӣ ва инсонмеҳварро аз дин таъмин менамояд. Ӯ дини Исломро аз зиндони истисно ва зоҳирпарастӣ берун оварда, онро ба майдони маърифат ва ахлоқ ворид мекунад.
Аз дидгоҳи фалсафаи муосири дин, равиши Мотуридӣ намунаи каломи маърифатгаро ва шинохти ахлоқ мебошад, ки дар он инсон ҳамчун мавҷуди мустақил, маърифатталаб ва масъул дар назди ҳақ ва ҷомеа қарор дорад. Ин равиш метавонад дар барномаҳои фарҳангии ҷаҳонӣ, стратегияи диншиносӣ, сиёсатҳои давлатӣ ва низоми таълим ҳамчун навъи истиқлолият ва таҳаммул истифода шавад.
Муколамаи тамаддунҳо, ки имрӯз яке аз вазифаҳои стратегии созмонҳои байналмилалӣ ва низоми омӯзишии кишварҳо гардидааст, бояд ба чунин заминаи фалсафии таҳаммул такя кунад. Мактаби Мотуридӣ, дар ин раванд, ҳамчун манбаи таълимоти мутамарказ бар ақл, виҷдон ва ҳамзистии ахлоқӣ қобили таҳқиқ ва татбиқ аст.
Дар шароити ҷаҳони пуршиддат ва гоҳҳо хатарноки муосир, бозгашт ба Мотуридӣ на ба маънои анъанавӣ, балки бо таҳрири фалсафии муосир, метавонад роҳи нави сулҳ, дарки муштарак ва эҳёи ҳикмати динӣ бошад.
Тавзеҳоти фалсафӣ ва истилоҳӣ:
Фалсафаи иҷтимоӣ: ба ҷанбаҳои ҷамъиятӣ ва арзишшиносии таълимоти Мотуридӣ ишора мекунад.
Маърифатшиносӣ (эпистемология): заминаи дарки ақлонӣ ва усули тафсири шариатро асоснок мекунад.
Герменевтикаи динӣ: шарҳи маънавии матни ваҳй ва нақши виҷдонро дар тафсир таъкид менамояд.
Таносуби ақл ва ваҳй: яке аз масъалаҳои меҳварии фалсафаи исломӣ аст, ки дар ин матн бар асоси Мотуридӣ таҳлил мешавад.
Руйхати адабиёти истифодашуда:
- Сарчашмаҳои классикӣ (асарҳои Матурудӣ ва каломи суннатӣ):
- Абӯмансур ал-Мотурудӣ. Китоб ат-Тавҳид. Бейрут: Дорулмасира, 2007. С.432.
- Абӯмуҳаммад ал-Баздавӣ. Усули дин. Қоҳира: Дорулмаврид, 1998.
- Манбаъҳои муосири исломшиносӣ ва фалсафаи дин:
- Nasr Seyyed Hossein. The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity. New York: Harper One, 2002.
- Watt W. Montgomery. Islamic Philosophy and Theology. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1985.
- Leaman Oliver. An Introduction to Classical Islamic Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
- Murata Sachiko & Chittick William. The Vision of Islam. St. Paul: Paragon House, 1995.
- Böwering, Gerhard. The Theology of al-Maturidi. In: The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 2013.
- Zayd, Nasr Hamid Abu. Reformation of Islamic Thought: A Critical Historical Analysis. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006.
- Таълимот ва таҳлили муосири мактаби Мотуридӣ:
- Комилов Д.Р. Аз таърихи ҳикмати ахлоқ ва адолат. Душанбе: Мулквар:2024.
- Маҳмудзода Муҳаммадюсуф. Каломшиносӣ ва андешаҳои Мотурудӣ дар Осиёи Марказӣ. Тошканд: Маърифат, 2018.
- Адабиёт оид ба таҳаммул, муколама ва тамаддунҳо:
- Huntington Samuel P. The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon & Schuster, 1996.
- Appiah Kwame Anthony. Cosmopolitanism: Ethics in a World of Strangers. New York: Norton, 2006.
- Ramadan Tariq. Islam, the West and the Challenges of Modernity. Leicester: Islamic Foundation, 2001.
- Said Edward. Covering Islam: How the Media and the Experts Determine How We See the Rest of the World. New York: Pantheon, 1981.
- Манбаъҳои иловагӣ оид ба герменевтика ва ақлгароии динӣ:
- Rahman Fazlur. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of Chicago Press, 1982.
- Arkoun Mohammed. Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answers. Boulder: Westview Press, 1994.
- Khalil Mohammad Hassan. Islam and the Fate of Others: The Salvation Question. Oxford: Oxford University Press, 2012.
Маълумот дар бораи муаллифон:
Комилов Далер Рустамович, номзади илмҳои фалсафа, дотсент, мудири кафедраи таърих ва робитаҳои байнифарҳангии Донишгоҳи байналмилалии забонҳои хориҷии Тоҷикистон ба номи С.Улуғзода, ш. Душанбе, кучаи. Ф. Муҳамадиев 170/6.
Телефон: +992304404040. www.daler.komilzoda@gmail.com
Ваҳобзода Абдураҳмон, муовини директори Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ш. Душанбе.
Телефон: +992935817886
Информация о авторах:
Комилова Далера Рустамовича, кандидат философских наук, доцент, заведующий кафедрой история международной коммуникации Таджикского междунардного университет инностранных языков имени С.Улугзаде, г. Душанбе, ул. Мухамадиева Ф. 170/6.
тел: +992304404040. www.daler.komilzoda@gmail.com
Вахобзода Абдурахмон, заместитель директора Центра исламоведения при Президенте Республики Таджикистан, г. Душанбе.
Телефон: +992935817886
Information about the authors:
Komilov Daler Rustamovich, Candidate of Philosophical Sciences, Associate Professor, Head of the Department of History and Intercultural Relations of the International University of Foreign Languages of Tajikistan named after S. Ulughzoda, Sh. Dushanbe, street. F. Muhamadiev 170/6.
Tel: +992304404040. www.daler.komilzoda@gmail.com
Vahobzoda Abdurahmon, Deputy Director of the Center for Islamic Studies under the President of the Republic of Tajikistan, Dushanbe.
Phone: +992935817886