Имя автора: pressa

Мутарҷим: Муҳаммади Таваккул. Баргардонкунанда аз хатти форсӣ ба кириллӣ Тоҷиддин Ғуломов (Аввалаш дар шумораи гузашта) 14. БАЛОЗУРӢ АЗ ЯК ХОНАДОНИ ФОРС АСТ Ин баҳсро бархе аз андешамандони ғарбӣ оғоз кардаанд, аз он ҷумла (ва шояд нахустини онон) Жан Соваже – ховаршиноси фаронсавӣ аст, ки Балозуриро аз як хонадони эронӣ медонад. “Доирату-л-маъорифи ислом” зимни мақолаи асосии худ дар бораи Балозурӣ ба вуҷуди ин эътиқод ишора карда, лекин онро ба таври ҷиддӣ таъкид накарда ва афзудааст, ки агар ҳам ин гуфта дуруст бошад, бояд гуфт ба ҳар тақдир, Балозурӣ комилан “арабиза” шуда будааст. “Доирату-л-маъорифи бузург”-и Иттиҳоди Шуравӣ ва низ “Доирату-л-маъорифи Амриконо” эронӣ будани Балозуриро ба вузуҳ таъйид кардаанд. Лекин “Доирату-л-маъорифи Бритонико” ва низ “Ларусси бузург” Балозуриро як араб муаррифӣ кардаанд. Вазъи манобеъи арабӣ дар даврони муъосир низ дар ин замина қобили зикр ва аз ҷиҳате қобили таваҷчуҳ аст. Аз ҷумла, доктор Салоҳуддини Мунаҷҷид зимни муқаддимае, ки бар яке аз чопҳои матни арабии “Футуҳу-л-булдон” нигошта, эрониуласл будани Балозуриро пазируфтааст (ҳарчанд ки дар айни пазируфтан аз неш задан ва ҳатто иҳонати ғайримустақим ба Балозурӣ, ба сабаби надоштани насаби арабӣ, худдорӣ накардааст). Бахши аъломи китоби “Маъруфу-л-Мунаҷҷид” зимни чопи соли 1960 ба ҳеҷ ваҷҳ суҳбат аз араб будани Балозурӣ ба миён наёварда, лекин дар чопи соли 1980 ҳамон китоб таъкид шудааст, ки вай араб будааст. Манзур аз зикри ин шавоҳид ишора ба ихтилофи назарест, ки дар бораи табор ва миллияти Балозурӣ вуҷуд дорад. Мутарҷими китоби ҳозир таҳлилу истидлоли зерро дар ин замина ироа медорад: а) Муаррихону зиндагиноманависон ҳамдостонанд, ки Балозурӣ аз гурӯҳи мутарҷимони осори форсӣ ба арабӣ будааст ва аз ҷумлаи корҳои вай дар ин замина китоби «Аҳди Ардашер» аст. Бино ба далоиле, ки зимни баҳс роҷеъ ба ин китоб зикр хоҳем кард, Балозурӣ тарҷумаи «Аҳди Ардашер»-ро дар ҷавонӣ анҷом додааст. Ин маънӣ ҷуз бо фарзи ин ки Балозурӣ дар як хонадони эронӣ рушд карда, қобили тасаввур нест. Иддиъои ин ки мумкин аст вай худ араб буда ва сипас забони форсиро омӯхта бошад, дар муҳити он замон ғайри қобили бовар аст. Барои он ки битавон наҳваи тафаккури ғолиб дар даврони султаи банӣ Умайя ва банӣ Аббосро ба дурустӣ истинбот намуд, кофист ба ду шоҳиди таърихӣ ишора кунем. Аз ҷумлаи равшанфикрону муаллифони бисёр маъруфи ҳамон аср, ки худ яке аз шуюхи Балозурӣ ба шумор мерафта ва ӯ порае аз нукоти таърихии китоби «Футуҳу-л-булдон»-и худро аз вай ривоят карда, Абуубайд Қосим ибни Салом будааст. Вай аҳли Ҳирот ва табъан форсизабон ва ба истилоҳи аъроб, худ як «аҷамӣ» будааст. Маъазолик, дар асари бисёр маъруфи худ ба номи «Ғарибу-л-ҳадис» дар баҳс роҷеъ ба вожаи “аҷам” менависад: «Ал-фасеҳу-л-инсон ва-л-аъҷаму-л-баҳима» шоҳиди дигар матлабест, ки Мубаррад дар боби 32-и китоби «ал-Комил»-и худ нигоштааст. Вай менависад, бархе мардумон ҳастанд, ки дар пайдо ва ошкор шудани назар ва бар ҳасби зоҳир бояд ҳукм ба бузургзодагии эшон кард, магар ин ки баъдан хилофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки ба арабӣ фасеҳ сухан гӯяд ва ё аз ӯ бӯи атр ба машом расад, ё савор бар асп гузар кунад. Дар муқобил касоне ҳастанд, ки дар назари аввал бояд ҳукм ба ҳақорат ва бесарупойии эшон кард, магар ин ки халофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки дар як шаҳри арабӣ ба забони форсӣ сухан гӯяд. Ёдовар мешавад, ки Мубаррад дуруст ҳамасри Балозурӣ буда ва таърихи фавти он ду фақат чаҳор сол ихтилоф доштааст. Чунин будааст тарзи тафаккури ҳоким бар муҳите, ки Балозурӣ дар он нашву намо ёфтааст. Дар чунон муҳите имкон ин ки як фарди араб ангезае барои фаро гирифтани забони форсӣ дошта бошад, фарзест, қариб ба муҳол. б) Балозурӣ илова бар соири фазоил, дар илми ансоб низ мақоми бас манеъ дошта ва нисобае бузург ба шумор мерафтааст. Вай дар ҳамин китоби «Футуҳу-л-булдон» борҳо насаби мардони беқадру қиматеро ба тафсил зикр кардааст, ҳол он ки дар мавриди хеш аз марзи падару ҷад фаротар нарафтааст (нигоҳ кунед ба нахустин иборати китоби “Футуҳу-л-булдон”). Қобили тасаввур аст, ки дар сурати фаротар рафтан ба номҳои эронӣ ва форсӣ мерасидааст ва ин дар он даврон мояи фахре ба шумор намерафтааст. в) Хонадони Балозурӣ уҳдадори умури девонӣ будаанд. Ба ривояти Ҷаҳшиёрӣ, ниёи вай котиби Хасиб – ҳокими Миср будааст ва ин ҳирфа ҳамон гуна ки медонем, дар асри Аббосӣ беш аз ҳама миёни хонадонҳои эронӣ ривоҷ доштааст. г) Ин ҳақиқат, ки Балозурӣ осори худро ба арабӣ нигошта, муғоирате бо эронӣ будани ӯ надорад ва чунонки медонем, эрониёни бисёри дигаре низ ба ҳамин тартиб амал кардаанд. “Доирату-л-маъорифи Амриконо” дар ҳамин замина менависад: «Дар садди азиме аз бузургтарин номҳо дар заминаи шеъру дониши араб, аз қабили Башшор ибни Бурд ва Абунуввос ва Себӯяи наҳвӣ ва Балозурии муаррих эрониёне будаанд, ки бархе аз эшон кӯшиши худро сарфи он карданд, ки масоилу мавзуъоти эрониро ба ҷаҳони араб интиқол диҳанд ва малоими табъи онон арза доранд». Ва билохира, ҳамон гуна ки гуфта шуд, ба назари муртарҷим, хонадони Балозурӣ мансуб ба шаҳр ё қарияи Балозур аз тавобеъи Дайлам будаанд. Бино ба ин далоил, мутарҷими китоби ҳозир муътақид аст, ки Балозурӣ аз хонадони эронӣ буда ва ба хилофи иддиъои мазкур, дар “Доирату-л-маъорифи ислом” «арабиза» нашуда ва балки забони модарии вай форсӣ будааст. АЪЗОИ ДИГАРИ ХОНАДОНИ БАЛОЗУРӢ Пештар гуфтем, ки номи падари Балозурӣ Яҳё ва номи падари ӯ Ҷобир ва номи падари Ҷобир Довуд будааст ва низ гуфтем, ки Ҷаҳшиёрӣ дар асари худ ба номи “Китобу-л-вузаро ва-л-куттоб” аз Ҷобир – ниёи Балозурӣ ном бурда ва ӯро низ Балозурӣ хондааст. Кунияи Ҷобир бино ба ҳамин ривоят, Абуабдулҳамид будааст ва аз ин рӯ, метавон ҳадс зад, ки Ҷобир илова бар Яҳё – падари Балозурӣ, фарзанди дигаре ба номи Абдулҳамид доштааст. Ҷобир худ дар замони Ҳорунаррашид котиби Хасиби ҳукмрони Миср будааст, чунонки аз навиштаҳои Ҷаҳшиёрӣ бармеояд, хасиби шуарову донишмандонро дар дастгоҳи худ гирд оварда ва силаҳо додааст. Мутаассифона, беш аз ин огоҳии дигаре дар боби аъзои хонадони Балозурӣ дар даст надорем. МАҚОМИ БАЛОЗУРӢ ДАР ДАСТГОҲИ ХИЛОФАТИ АББОСӢ Ҳамон гуна ки қаблан зикр шуд, манобеъи таърихии мавҷуд ҳокӣ аз ин аст, ки Балозурӣ Маъмунро мадҳ гуфта ва ин нишонаи он аст, ки вай дар оғози ҷавонӣ ба дарбори ин халифа роҳ доштааст. Аз замони марги Маъмун то хилофати Мутаваккили Аббосӣ, яъне тайи даврае қариб чаҳордаҳ сол номе аз ӯ ба унвони муқаррабони

Таърих нишон медиҳад, ки яке аз аломатҳои нуфуз ва қудрати империяҳо бо пайдо шудани имконият ба даст овардани заминҳои нав ва ҳифзи манфиатҳояшон дар шакли гуногун буд ва ҳаст. Чунин таҷрибаи таърихиро империяи Форс бо Рим аз сар гузаронида, мунтазам ҷангҳои харобиовар барои ба даст овардани манфиатҳо миёни онҳо ба вуқуъ пайвастанд. Баъзан, агар форсҳо ҳудуди Шарқи масеҳиро забт мекарданд, боз аз даст медоданд, ки дар ниҳоят ҳарду империя аз нигоҳи ҳарбӣ заиф ва хароб шуданд. Дар ин миёна, қабилаҳои бодиянишин араб низ бо ҳуҷумҳои худ сарзаминҳои мутамаддинро азият медоданд. Аз ин рӯ, ҳам Империяи Византия ва ҳам Форс дар ниҳоят усулҳои мубориза бо онҳоро таҳия карда, аввалинҳо сулолаи масеҳии араби ғассониёнро ба худ ҷалб карданд ва форсҳо бо ҳамодиҳо дӯстӣ барқарор карданд, то онҳо дар муқобили ҳуҷумҳои бодиянишинон истодагарӣ кунанд ва аз ин тариқ амнияташонро дар сарҳад таъмин намоянд.1. Аммо, дар асри 7 ҳамодиҳо фаҳмиданд, ки аз сарпарастони худ, форсҳо фоидаи зиёд намегиранд. Дар ин маврид, пешниҳоди хилофати арабҳоро, ки дар он манфиати зиёд ваъда дода шуда буд, аз ҷониби аксаряти қабилаҳо пазируфта шуд. Вақте, ки арабҳо минбаъд ба марзҳои Византия ва Сосониён ҳамла мекарданд, империяҳои бузург қудрати дифои сарҳадашонро аз арабҳо надоштанд, чун сарҳадбон надоштанд. Илова бар ин, зулму ситами низоми давлатӣ дар вилоятҳо бадбинии мардумро ба ҳокимияти маркази императорӣ дучанд карда буд ва чандин шӯришҳо ва низоҳои алайҳи империяи марказӣ ба вуқуъ пайвастанд. 2. Дар охир такя бар мардуми бегона дар сарҳад ва идомаи ҷангҳои дохилӣ ва берунӣ сабаби шикасти империяи Форс шуд. Вобаста ба муборизаи мардум дар муқобили араб дар сарзамини Мовароуннаҳр ва Хуросон муаллифони мусалмон ва ғайриммусулмон бо забонҳои арабӣ ва форсӣ ва дигар забонҳо бисёр навиштанд. Муаллифони ин таърихномаҳо гуногун буданд. Инҳо ходимону мансабдорони давлатӣ ва халифаҳо, котибони дарбори халифаҳои Аббосиён. олимон хизматгорони дарбори Сомониён, Ғазнавиён ва дигар подшоҳон буданд ва ҳамчун шоҳидон асарҳои худро ба маъракаҳои низомӣ, корҳои давлатӣ ва дигар корҳои онҳо бахшидаанд. Дар натиҷа, бисёре аз онҳо рӯйдодҳои таърихиро бо тарзи маҷбурӣ, ғайривоқеӣ тасвир карда, нақши мухолифони худро паст мезаданд.3 Аз ин рӯ, ҳангоми истифодаи манбаҳо усули муқоиса ва таҳлили интиқодӣ ба маврид аст. Дар баробари сиёсати миллатгароии хилофати Умавиён ва муносибат ба ғайриарабҳо (маволиён) ҳатто пас аз қабули ислом, ки онҳо шаҳрвандони дараҷаи дуюм ҳисобида мешуданд, идеяҳои зидди низоми сиёсии арабҳо шакл гирифтанд. Дар аввал таъмини баробарҳуқуқӣ барои ҳамаи мусалмонон новобаста аз миллат бо истинод ба Қуръон моҳияти асосии ин идея буд. Бо гузашти вақт, ин ҳаракат ба намоиши бартарии фарҳангӣ ва таърихии форсҳо бар арабҳо табдил ёфт ва низоми қабилавии арабро бо бузургӣ, ҳашамат ва давлатдории қадимаи Эрони Сосонӣ муқоиса мекарданд. Албатта, чунин муқоиса бартарияти форсҳоро нишон медод. Аммо, арабҳо ин муборизаҳои мусулмононро барои баробар ҳуқуқии ҳамагон аз нигоҳи Қуръон ва дастрасии ҳамагон ба молу мулкро ҳамчун мухолифат бо дини ислом маънидод карда, душманони низоми сиёсиро ҳамчун душманони дин ҷазо медоданд. Дар як давраи муайяни таърихӣ, ки қариб 140 солро ташкил медод, мардуми миллатҳои дигар аз истиқлолияти сиёсӣ ва фарҳангӣ куллан бенасиб монданд ва ҳатто ин раванд шакли умумӣ гирифт. Яъне итоат ба низоми араб аз нигоҳи динӣ чунон устувор шуд, ки миллат дар бораи истиқлолияти сиёсӣ фикр ҳам намекард. Инро метавон як давраи карахтии тафаккури миллат номид. Бисёр қавму миллатҳо ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг, мероси таърихӣ, анъанаҳои миллӣ, заминҳои бумии худро аз даст дода, махлут ба араб шуда куллан нобуд шуданд, ки намунаи он забони қибтҳо дар Миср, забони сурёнӣ дар Шом, Лубнон, Ироқ, забони марониён ва барбариҳо дар Либия, Тунис, Алҷазоир, Марокаш, ки имрӯз танҳо баъзе дастхатҳои қадим бо ин забон боқӣ мондаанду халос. Аммо куллан нест кардани тафаккури сиёсии миллати форс ғайриимкон буд. Дар ин давра ҳам равшанфикрони миллат, ки ҳарчанд хеле кам монда буданд, кушиши бедор кардани миллатро доштанд ва ин раванд барои ташкили ҷунбишҳои миллӣ замина омода кард. Дар таҷриба, арабҳо ба ин қонеъ накарда, дар дарбори уммавиён ва аббосиён теъдоди чандин китобҳо дар муқобили фарҳанг ва тамаддуни форсҳо навишта шуда, паҳн мекарданд, ки ин ҳам як намуди мубориза барои аз арсаи сиёсӣ нобуд кардани ин миллат буд. Китобҳо ва асарҳои аввали арабӣ дар душманӣ бо эрониҳо аз ҷониби нависандагони араб навишта шуда, хусусан асарҳои зиёдеро дар рад кардани ҳаракати Шуъубия, нафрат ба ғайриарабҳо (форсҳо) ва исботи бартарии арабҳо бар ғайриарабҳо навиштаанд. Моҳияту мазмуни аксари китобҳо нишон додани камбудиҳо, нуқсонҳои таърихӣ ва хусусиятҳои манфии ғайриарабҳо буд, то бартарии нажоди арабро исбот кунад. Ин раванд хусусан дар давраҳои умавиён ва аввали аббосиён, яъне бартарии арабҳо бар форсҳо бо мафҳуми бартарии арабҳо “фазл-ул-араб” хеле авҷ гирифта буд. Заминаҳои тезу тунд будани ин муносибатҳо заминаҳо ва омилҳои таърихӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ дошт. Заминаи таърихии душмании пеш аз ислом, рақобат байни империяи Сосониён ва қабилаҳои арабии хаммарзӣ буд. Таърих собит мекунад, ки худуди давлатҳои Миср, Арабиситон, Яман, Сурия, Ироқ доим аз ҷониби империяҳои Эрон ва Рим забт ва тобеъ мешуданд. 4 Яъне ин ҷангҳо имконияти мустақилияти сиёсии арабро нобуд мекарданд. Аммо омадани ислом ва таъсиси низоми сиёсии араб дар зери шиори ислом масъаларо куллан дигар кард. Дар ин давра, акнун аввалин истилоҳҳои мусаллаҳонаи араб бар зидди дигарон сар шуд. Инчунин таҷрибаи таъсиси низоми хоси арабӣ дар доираи дин бо номи хилофат рӯи кор омад, ки истилоҳи сарзаминҳои дигар аз ҷониби лашкари ислом мазмуни наҷот бахшидан гирифт. Ҳарчанд дини ислом бо имон овардан ҳамаро дар назди Худованд яксон ва баробар медонист, вале дар амал ҳеҷ вақт чунин набуд ва нест. Чаро! Ҳарчанд доктаринаи қуръонӣ онро таъкид кунад ҳам, дин вобаста бо равандҳои иҷтимоии ҷомеа шакл гирифт, ки таъсири унусурҳои фарҳангӣ ва сиёсӣ дар он кам набуд. Хусусан ҳукмронии давраи уммавиён таҳқир ба ғайриарабҳо (маволӣ) нажодпарастӣ ва афзалият додан ба унсури арабӣ ҳамчун қисми таркибии дин пазируфта шуда буд. Дар ин давраи муаяйни таърихӣ низоми сиёсӣ-динии араб (хилофат) истиқлолияти сиёсии давлатдории империяи Сосониён дар Форс пурра барҳам дода шуд ва моликияти Византия нобуд карда шуд, силсилаи низоми шоҳӣ ва ашрофи олии маҳаллӣ соҳибихтиёрии худро аз даст дод, динҳои пешинаи давлатӣ, Зардуштӣ дар Эрон мақоми худро ҳамчун дини давлатӣ аз даст дод ва калисоҳои масеҳӣ дар вилоятҳои пешинаи Византия бартарии сиёсии худро аз даст доданд, забони расмӣ дар замони умавиён дар қаламрави хилофат ба арабӣ интиқол дода шуданд.5 Чунин муносибат

 Коррупсия (лотинӣ: corruption – пора) дар адабиёти ҳуқуқӣ ҳамчун фаъолияти ҷиноӣ муайян карда мешавад, ки аз сӯиистифода аз қудрати расмӣ аз ҷониби мансабдорон барои манфиатҳои шахсӣ иборат аст. Дар дар адабиёти илмию соҳавии бо забонҳои тоҷикӣ ва форсии муосир таълифшуда дар баробари вожаи “коррупсия”, муродифи арабии он “фасод” низ васеъ истифода бурда мешавад. Дар ҳуқуқи Рим коррупсия ҳамчун “вайрон кардан, шикастан, пора додан” фаҳмида мешуд ва амали ғайриқонунӣ алайҳи мансабдорон буд. Ин истилоҳ тавтеаро байни якчанд иштирокчиён ифода мекард, ки ҳадафи он таъсири номатлуб, масалан, ба раванди судӣ ва халалдор кардани ҷараёни муқаррарии маъмурияти давлатӣ буд. Истилоҳи “коррупсия” барои тавсифи сӯиистифода аз қудрати расмӣ, ки одатан бо вайрон кардани қонун ҳамроҳ аст, истифода мешавад. С.И. Ожегов ин истилоҳро ҳамчун “порагирӣ, фосиқии мансабдорон ва шахсиятҳои сиёсӣ” муайян мекунад. В.В. Лунеев коррупсияро ҳамчун “падидаи иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ ё криминологӣ” мешуморад, ки як қатор амалҳои хатарноки иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар амалияи байналмилалӣ ҳамчун ҷиноят эътироф карда мешаванд”. П.А. Чебоксаров коррупсияро ҳамчун “маҷмӯи падидаҳои манфии дар ҷомеа ва давлат рухдода” муайян мекунад. Ба андешаи ин муҳаққиқ, коррупсия пеш аз ҳама дар нодида гирифтани меъёрҳои ахлоқӣ аз ҷониби шахсони алоҳида ва дар содир кардани амалҳои тамаъҷӯёна ва худхоҳона, ки бар зидди ҳокимияти давлатӣ, манфиатҳои хизмати давлатӣ ва хизмат дар мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ равона шудаанд, ифода меёбад”. А.В. Кузмин ду фаҳмиши коррупсияро пешниҳод мекунад: – фаҳмиши васеъ, ки тибқи он коррупсия ҳам ришвахорӣ дар ҳама шохаҳои ҳокимият ва идоракунӣ (давлатӣ, мунисипалӣ, хусусӣ), ҳам ҷиноятҳои мансабиро, ки бо ниятҳои худхоҳона содир шудаанд, дар бар мегирад; – фаҳмиши танг , ки тибқи он коррупсия – ришвахорӣ ва порагирӣ дар ҳама шаклҳои он, илова бар ин (бо дараҷаи муайяни анъанавӣ) ришвадиҳӣ ва ангехтан ба додан ё гирифтани ришваро дар бар мегирад. Ҳарду намуди коррупсия асосҳои ҳуқуқии ҷомеа ва ҳокимияти давлатиро хароб мекунанд . Дар ҳоле ки баъзе муҳаққиқон дар бораи худи мафҳуми коррупсия назари гуногун доранд, аксари муаллифон онро бо сӯиистифода аз қудрати давлатӣ, истифодаи мавқеи расмӣ барои мақсадҳои худхоҳонаи шахсӣ ё гурӯҳӣ алоқаманд мекунанд. Масъалаи мубориза бо ҷинояткорӣ ва махсусан бо коррупсия муддати тӯлонӣ дар маркази таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор гирифтааст. Бисёре аз олимон ва сиёсатмадорон асарҳои худро ба омӯзишу фаҳмиши амиқу дақиқи илмии коррупсия ва таҳияи роҳҳои мубориза бо ин падидаи зарарноки ҷамъиятӣ бахшидаанд. Беҳтар кардани қонунгузорӣ ва амалияи ҳифзи ҳуқуқ дар соҳаи мубориза бо коррупсия ба шарте имконпазир аст, ки баъзе падидаҳои иҷтимоии барои коррупсия ҳамчун омил хизматкунанда равшан карда шаванд. Бо андешаи профессор Г.А. Сатаров, “коррупсияро пурра решакан кардан мумкин нест, зеро он нишондиҳандаи сатҳи солимии ҷомеа аст”, яъне коррупсия ҳам бо нокомилии ҷомеаи муосир ва ҳам бо як қатор ҳолатҳои дигар алоқаманд аст. Олими иқтисодшиноси швед. Гуннар Мюрдал (1898-1987) бо ишора ба сатҳи баланди ришвахорӣ дар ҷомеаи шведӣ, менависад: “…аз сабаби қонунҳои бад, мо ба миллати одамони маккор табдил ёфтаем”. Дар ин робита, баъзе коршиносон бовар доранд, ки қонунҳои кунунӣ бо коррупсия ҳеҷ иртиботе надоранд ва коррупсия инъикоси нокомилии доимию абадии табиати инсон аст. Дигарон бюрократизатсияи ҳаёт, афзоиши шумораи мансабдорон, тақвияти нақши давлат ва ғайраро ҳамчун сабабҳои асосии коррупсия ном мебаранд . Ғайр аз ин, коррупсия инчунин аз он сабаб ба вуҷуд меояд, ки муносибатҳои расмии байни давлат ва сохторҳои ғайридавлатӣ, ки дар қонунҳо муқаррар шудаанд, фаъолияти дурусти низоми идоракунии давлатиро таъмин намекунанд ва бо муносибатҳои ғайрирасмӣ пурра карда мешаванд. Коррупсия яке аз чунин муносибатҳои ғайрирасмӣ аст. Дар ин робита, андешаи профессор Д. Шеклтон ҷолиб аст: ӯ боварӣ дорад, ки “то он даме, ки давлат ҳаёти ҷомеаро дар ин ё он шакл танзим мекунад, он маҷбур аст, ки сатҳи муайяни коррупсияро таҳаммул кунад”. Тибқи мазмуни ин андеша, коррупсия танҳо дар ҷое вуҷуд надорад, ки қудрати давлатӣ вуҷуд надорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1385) истилоҳҳои “коррупсия” ва “муқовимат бо коррупсия”-ро муайян мекунад. Коррупсия – кирдоре (ҳаракат ё беҳаракатие), ки шахсони ба иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор ё шахсони ба онҳо баробаркардашуда бо истифода аз мақоми худ ва имкониятҳои он барои ба манфиати худ ё шахсони дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарият ва имтиёзҳои дигар содир менамоянд, инчунин ба ин шахсон ваъда додан, таклиф ё пешкаш намудани ин гуна неъмату бартарият ва имтиёзҳои дигар бо мақсади моилкунӣ ё қадр кардани онҳо барои содир намудани чунин кирдорҳо (ҳаракат ё беҳаракатӣ) ба манфиати шахсони воқеӣ ё ҳуқуқӣ; (ҚҶТ аз 26.12.11с., №772). Муқовимат ба коррупсия – фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, ташкилотҳо, новобаста аз шакли моликият, дар доираи ваколатҳо ва вазифаҳои худ, инчунин шахсони воқеӣ дар самти пешгирии коррупсия, аз ҷумла оид ба ошкор ва бартарафсозии омилҳои бавуҷудоварандаи коррупсия (пешгирии коррупсия), дар самти ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ (мубориза бо коррупсия), оид ба кам ва бартараф намудани оқибатҳои ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, дар самти мусоидат дар пешгирӣ, ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ; (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1386). Умуман, метавон гуфт, ки дар ҷомеаи ҷаҳонӣ возеҳии комил ё дақиқии ҳуқуқӣ дар фаҳмиш ва дарки коррупсия вуҷуд надорад. Дар ҳуҷҷати истинодии СММ оид ба муборизаи байналмилалӣ бар зидди коррупсия гуфта мешавад: “Коррупсия сӯиистифода аз қудрати давлатӣ барои манфиати шахсӣ аст”. Ин таъриф ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки коррупсия пардохти мукофотро барои фиреб додани шахс аз вазифаи вазифавӣ, сарпарастӣ дар асоси робитаҳои шахсӣ ва азхудкунии маблағҳои давлатӣ барои истифодаи шахсӣ дар бар мегирад. Ин фаҳмишро инчунин таърифи Гурӯҳи кории байнисоҳавии Шӯрои Аврупо оид ба мубориза бо коррупсия тасдиқ мекунад: коррупсия порагирӣ ва ҳама гуна рафтори дигарро аз ҷониби шахсоне, ки иҷрои вазифаҳои мушаххасро дар бахши давлатӣ ё хусусӣ ба ӯҳда гирифтаанд, дар бар мегирад. Коррупсия боиси вайрон кардани вазифаҳое мегардад, ки аз ҷониби мақомоти дахлдори давлатӣ ба зиммаи шахсони ришвахор ҳамчун шахси мансабдори давлатӣ, корманди хусусӣ ё агенти мустақил гузошта шудаанд ва барои ба даст овардани ҳама гуна фоидаи ғайриқонунӣ барои худ ё дигарон равона шудааст. Ҳамин гуна мавқеъ дар Дастури Котиботи СММ, ки ба таҷрибаи кишварҳои гуногун асос ёфтааст, муқаррар шудааст. Он мафҳумҳои зерини коррупсияро дар бар мегирад: 1) дуздӣ ва азхудкунии амволи давлатӣ аз ҷониби мансабдорон, 2) сӯиистифода аз мақоми хизматӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсии беасос, аз

Истиқлоли давлатӣ барои ҳар як миллат арзишмандтарин ва бузургтарин дастоварди таърихӣ маҳсуб меёбад. Он танҳо як рӯйдоди сиёсӣ ё тағйири сохтори ҳуқуқӣ нест, балки раванди бунёдӣ ва ҳаётан муҳимест, ки заминаҳои таърихиву иҷтимоии рушди давлат, ҳифзи фарҳанги миллӣ, таҳкими соҳибихтиёрӣ ва татбиқи иродаи озоди халқро фароҳам меорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз дар остонаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатӣ қарор дорад – санаи таърихие, ки дар баробари гиромидошти роҳи тайкардаи кишвар, фурсати муносиб барои арзёбии дастовардҳо ва андешидан дар бораи ояндаи давлатдории миллӣ низ мебошад. Дар тӯли сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ, Тоҷикистон марҳилаҳои бисёр ҳассосу сарнавиштсозро паси сар намуд: аз барқарорсозии сулҳу суботи миллӣ ва эҳёи сохторҳои давлатдорӣ дар солҳои аввали истиқлол то татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ, аз ҷумла расидан ба истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ. Ин масири пурпечутоб имрӯз имкон медиҳад, ки ба таҷрибаи давлатсозии Тоҷикистон бо диди илмӣ, таҳлилии воқеъбинона ва ояндабин назар афканем. Дар ҳамин замина, тадорук ва ташаббусҳои густурдае, ки имрӯз дар саросари кишвар, бахусус дар пойтахт – шаҳри Душанбе, ҷиҳати бошукӯҳи ҷашни 9-уми сентябр ба роҳ монда шудаанд, бори дигар собит намуда истодаанд, ки истиқлолияти давлатӣ дар шакли пуррааш татбиқи амалии худро дар ҳамаи сатҳҳои ҷомеаи кишвар пайдо кардааст. Аз нигоҳи ҷомеашиносӣ, равоншиносии иҷтимоӣ ва педагогика чунин чорабиниҳо дорои мазмуни амиқи тарбиявӣ, муттаҳидсозанда ва шаҳрвандсоз мебошанд. Аксар фикр мекунанд, ки чорабиниҳои фарҳанги оммавӣ танҳо ҳамчун машқи роҳравӣ ё омодагии ташкилӣ барои баргузории як чорабинии давлатӣ қабул мешавад. Аммо таҳлили ин падида, аз манзари илмҳои иҷтимоӣ нишон медиҳад, ки аҳаммияти он ба маротиб фаротар аз як амали ҷисмонӣ мебошад. Дар рӯзҳои омодагӣ ҳазорон нафар ҷавонон, донишҷӯён, хизматчиёни давлатӣ ва намояндагони касбу кори гуногунро метавон дар кучаҳои шаҳр дид, ки дар як фазои умумӣ ҷамъ омада, барои расидан ба як ҳадафи муштарак фаъолият мекунанд. Маҳз ҳамин ҳамкорӣ ва ҳамоҳангии дастаҷамъона яке аз омилҳои муҳими таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ аз нигоҳи илмӣ ҷомеашиносӣ ба шумор меравад. Дар ҷомеашиносӣ чунин раванд бо мафҳуми «фаъолияти дастаҷамъона» (Collective Action) тавсиф мешавад. Моҳияти он дар он аст, ки вақте гурӯҳи бузурги одамон барои анҷоми як ҳадафи умумӣ муттаҳид мегарданд, дар байни онҳо эҳсоси масъулияти муштарак, ҳамдигарфаҳмӣ, эътимоди байниҳамдигарӣ ва мансубият ба ҷомеа тақвият меёбад. Аз ҳамин ҷиҳат, роҳпаймоии идона танҳо як маросими давлатӣ нест, балки таҷрибаи амалии ҳамкорӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ мебошад. Илова бар ин, таҳқиқоти муосири равоншиносии иҷтимоӣ нишон медиҳанд, ки ҳаракатҳои ҳамоҳанг ва синхронии гурӯҳӣ (Collective Synchrony) метавонанд сатҳи эътимод ва ҳамкории байни одамонро ба таври назаррас баланд бардоранд. Вақте ҳазорҳо нафар дар як вақт бо як оҳанг, як ҳаракат ва як ҳадаф амал мекунанд, эҳсоси танҳоӣ ва ҷудоӣ коҳиш ёфта, ҳисси ягонагӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ тақвият меёбад. Аз ин рӯ, чунин чорабиниҳо на танҳо аҳаммияти ташкиливу маросимӣ, балки таъсири амиқи равонӣ ва иҷтимоӣ низ доранд. Яке аз натиҷаҳои муҳими чунин фаъолиятҳо ташаккули «сармояи иҷтимоӣ» мебошад. Вақте шаҳрвандон худро иштирокчии як рӯйдоди умумимиллӣ эҳсос мекунанд, дар онҳо масъулият нисбат ба давлат, ҷомеа ва манфиатҳои миллӣ бештар мегардад. Онҳо худро танҳо тамошобини ҷашн намеҳисобанд, балки дарк мекунанд, ки худ низ қисми ин дастоварди бузурги таърихӣ мебошанд. Ин эҳсос барои таҳкими фарҳанги шаҳрвандӣ, эҳтиром ба қонун, ҳифзи моликияти ҷамъиятӣ ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷомеа аҳаммияти калон дорад. Ҷанбаи муҳими дигари роҳпаймоии идона нақши он дар тарбияи ҷавонон мебошад. Бесабаб нест, ки қисми асосии иштирокчиёни чунин чорабиниҳоро донишҷӯён ва ҷавонон ташкил медиҳанд. Онҳо на танҳо нерӯи фаъоли ҷомеа, балки ворисони давлатдории миллӣ ва ояндаи Тоҷикистон мебошанд. Иштироки онҳо дар таҷлили муҳимтарин ҷашни давлатӣ маънои рамзӣ низ дорад: истиқлол танҳо мероси насли гузашта нест, балки арзишест, ки бояд аз ҷониби насли имрӯз ҳифз, тақвият ва ба наслҳои оянда интиқол дода шавад. Марҳилаи омодагӣ ба роҳпаймоӣ барои ҷавонон як мактаби воқеии тарбия ва иҷтимоикунонӣ мебошад. Дар ин раванд онҳо меомӯзанд, ки вақти муайяншударо риоя намоянд, фаъолияти худро бо дигарон ҳамоҳанг созанд, масъулияти шахсии худро дар назди гурӯҳ эҳсос кунанд ва дарк намоянд, ки натиҷаи умумӣ аз саҳми ҳар як иштирокчӣ вобаста аст. Ин гуна малакаҳо танҳо барои баргузории як ҷашн аҳаммият надоранд, балки дар фаъолияти минбаъдаи касбӣ, идорӣ ва ҷамъиятии инсон низ нақши муҳим мебозанд. Дар ҳамин замина, мафҳуми интизом низ маънои амиқтар касб мекунад. Интизом танҳо итоати зоҳирӣ ба қоидаҳо нест, балки қобилияти шахс аст, ки манфиати умумиро аз хоҳиши инфиродии худ болотар гузорад. Маҳз ҳамин фарҳанги интизом яке аз хусусиятҳои муҳими ҷомеаҳои пешрафта маҳсуб мешавад ва чунин чорабиниҳои дастаҷамъона метавонанд дар ташаккули он саҳми назаррас гузоранд. Баъзан чунин савол низ матраҳ мешавад, ки оё баргузории роҳпаймоӣ ба чунин машқҳои пешакӣ ниёз дорад? Ҷавоби ин савол аз таҷрибаи байналмилалӣ низ равшан аст. Ҳар як чорабинии оммавӣ, ки бо иштироки ҳазорҳо нафар баргузор мегардад, ба ҳамоҳангсозии дақиқ, риояи талаботи амниятӣ ва мутобиқати ҳаракати иштирокчиён ниёз дорад. Аз ин рӯ, машқҳои пешакӣ имкон медиҳанд, ки ҳаракатҳо мутаносиб гарданд, эҳтимоли бесарусомонӣ коҳиш ёбад, масъалаҳои тартибот беҳтар таъмин шаванд ва сифати умумии чорабинӣ баланд бардошта шавад. Маҳз ҳамин аст, ки дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, аз ҷумла Фаронса, Ҳиндустон, Чин, Қазоқистон ва дигар давлатҳо низ намоишҳои ҳарбӣ ва роҳмаймоии мардумӣ бо ҳафтаҳо ва ҳатто моҳҳо машқҳои омодагӣ ҳамроҳӣ мешаванд. Аз ин рӯ, омодагӣ ба роҳпаймоии таърихии 9-уми сентябрро набояд танҳо як силсила машқҳои муваққатии ҷашнӣ арзёбӣ кард. Ин раванд, пеш аз ҳама, мактаби бузурги тарбияи шаҳрвандӣ, таҳкими худшиносии миллӣ, эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ, рушди фарҳанги масъулият ва тақвияти ҳамбастагии иҷтимоӣ мебошад. Дар шароите, ки Тоҷикистон ба таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии худ омодагӣ мебинад, чунин чорабиниҳо метавонанд дар баробари аҳаммияти ташкиливу идона, ҳамчун воситаи муассири таҳкими ваҳдати миллӣ ва парвариши ҳисси масъулияти шаҳрвандон нисбат ба ояндаи давлат нақши муҳим бозанд. Ҷашни 35-солагӣ муборак ва роҳи истиқлоли Тоҷикистони азиз ҳамеша пурнуру бобарор бод! Файзуллозода Х.Ҳ. – сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон