МАҚОЛАҲО

Аз «Бихон» – нидои нахустини ваҳй то масъулияти маърифатии инсон дар ҷаҳони муосир. Дар таърихи тамаддуни башарӣ кам арзишеро метавон ёфт, ки мисли илм тавониста бошад марзҳои замон, ҷуғрофиё, миллат ва фарҳангро убур намояд. Қасрҳо фурӯ рехтанд, тахтҳо дигар шуданд, давлатҳо ба вуҷуд омаданду аз байн рафтанд, аммо дониш ҳамчун мероси маънавии инсон аз насл ба насл гузашта, чароғи роҳи башарро фурӯзон нигоҳ дошт. Илм на танҳо воситаи шинохти ҷаҳон, балки яке аз муҳимтарин неруи пешбарандаи ҷомеаи инсонӣ ба шумор меравад. Агар қудрати моддӣ тавонад шаҳр бисозад, пас дониш метавонад инсони созандаи шаҳрро тарбия намояд. Агар сарват барои инсон имконият фароҳам оварад, пас маърифат ба ӯ меомӯзонад, ки ин имкониятро чӣ гуна ба таври дуруст ва созанда истифода кунад. Агар технология қудрати тағйир додани муҳити зистро ба инсон диҳад, пас ахлоқи ҳамида ва маърифат бояд ба ӯ ҳадду масъулияти истифодаи ин қудратро омӯзонад. Аз ҳамин ҷост, ки ҷомеаи босавод танҳо ҷомеаи дорои маълумоти зиёд нест. Ҷомеаи босавод ҷомеаест, ки меандешад, таҳлил мекунад, ҳақиқатро меҷӯяд, ба далел такя мекунад, аз таҷрибаи гузашта сабақ мегирад ва барои интихоби дурусти имрӯз ва фардо масъулият мепазирад. Дини мубини Ислом аз ибтидои зуҳури худ ба илм, дониш ва маърифат мақоми хос бахшидааст. Нуктаи шигифтангез ва пурмаъно он аст, ки оғози ваҳй бо як амри кӯтоҳ, вале таърихсоз сурат гирифт, калимае, ки дари ҷаҳони маърифатро ба рӯйи инсон боз кард: «Бихон!» Худованди мутаъол дар нахустин оятҳои нозилшуда мефармояд: «Бихон ба номи Парвардигори худ, ки офарид! Одамиро аз хуни баста офарид. Бихон! Ва Парвардигори ту бузургвор аст! Он, ки бо қалам илм омӯхт; одамиро он чӣ намедонист, омӯхт. (Сураи «Алақ», оятҳои 1–5). Ин чанд оят дар худ фалсафаи амиқи муносибати Исломро ба дониш таҷассум менамоянд. Дар оғоз – офариниш; баъд – хондан; сипас – қалам ва омӯзиш. Гӯё инсон аз ҳамон нахустин лаҳза меомӯзад, ки барои шинохти олами офаридашуда бояд бихонад, биомӯзад, биандешад ва дониши худро тавассути қалам ба дигарон расонад. «Бихон», танҳо амри хондани як китоб нест. Ин даъват ба хондани китоби ҳастӣ низ ҳаст: хондани таърих, табиат, инсон, ҷомеа ва пеш аз ҳама хондани худ. Инсон бояд на танҳо ҳарфҳоро бихонад, балки маънои воқеаҳо, дарсҳои таърих, қонунҳои табиат ва масъулияти худро дар назди ҷомеа низ дарк кунад. Хондан бояд инсонро аз ҷаҳолат ба маърифат, аз гумроҳӣ ба ҳидоят ва аз беандешагӣ ба тафаккур расонад. Инсон ҳар қадар бештар ҷаҳонро бишносад, ҳамон қадар бузургии он ва ҷойгоҳи хешро дар ин олами бекарон амиқтар дарк мекунад. Вале ҳар қадар ба умқи дониш фурӯ равад, ҳамон қадар равшантар эҳсос менамояд, ки дар паси ҳар ҷавоб боз саволи дигаре нуҳуфтааст. Шояд бузургии дониш дар он бошад, ки инсонро на ба гумони ҳама чизро донистан, балки ба фурӯтанӣ дар баробари нодонистаҳои беохир мерасонад. Қуръони карим мақоми донишро бо як саволи кӯтоҳ, вале фарогир баён мекунад: «Бигӯ: Оё касоне, ки медонанд ва касоне, ки намедонанд, баробаранд?» (Сураи «Зумар», ояти 9). Дар ин савол посух ниҳон аст: донишманду нодон баробар нестанд. Аммо чаро? Зеро инсон метавонад бо чашм бинад, вале маънои дидаашро нафаҳмад. Метавонад садо бишнавад, вале ҳақиқати онро дарк накунад. Метавонад иттилооти зиёде дошта бошад, вале аз таҳлили дурусти он оҷиз монад. Илм ба инсон танҳо маълумот намедиҳад, қобилияти фаҳмидан медиҳад. Илм чашми ақл аст. Чунонки чашми ҷисм ба нур ниёз дорад, ақл низ ба нури дониш муҳтоҷ аст. Агар ҷаҳолат торикӣ бошад, маърифат субҳест, ки марзҳои торикиро пас мезанад. Аммо нури илм танҳо вақте ба камоли инсон мусоидат мекунад, ки бо ахлоқи наку ва масъулият ҳамроҳ бошад. Донише, ки аз ахлоқи ҳамида ҷудо мешавад, метавонад ба василаи қудрат табдил ёбад, вале донишеро, ки маърифат ва инсоф роҳнамоӣ мекунанд, метавон неруи созанда номид. Дар Каломи ҷовидонаи Худованд ҷойгоҳи баланду арзишманди имон ва дониш баён гардидааст: «Худованд касонеро, ки аз миёни шумо имон овардаанд ва касонеро, ки ба онҳо илму дониш дода шудааст, ба мартабаҳо баланд мекунад» (Сураи «Муҷодала», ояти 11). Дар ин оят пайванди илм ва имон ба таври равшан баён мешавад. Яъне камоли инсон танҳо дар доштани маълумот нест. Камоли инсон дар ҳамоҳангии ақл ва қалб, дониш ва ахлоқи наку, маърифат ва масъулият таҷассум меёбад. Таърихи тамаддуни исломӣ намунаҳои фаровони муносибати созанда ба илмро пеши назари мо мегузорад. Дар давраҳое, ки ҷаҳони ислом ба маркази муҳими илм, фарҳанг ва тарҷума табдил ёфта буд, донишмандон аз соҳаҳои гуногун ба рушди донишҳои башарӣ саҳми бузург гузоштанд. Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Муҳаммад ибни Мӯсо ал–Хоразмӣ ва даҳҳо донишманди дигар на танҳо дар таърихи тамаддуни исломӣ, балки дар таърихи илми ҷаҳонӣ ҷойгоҳи баланд доранд. Абӯалӣ ибни Сино дар тиб ва фалсафа осори мондагор ба вуҷуд овард. Абурайҳони Берунӣ дар илмҳои табиӣ, ҷуғрофиё, астрономия ва таҳқиқоти фарҳангӣ саҳми бузург гузошт. Ал–Хоразмӣ дар рушди риёзиёт ва алгебра нақши таърихӣ бозид. Аммо муҳимтар аз худи номҳо руҳияи илмии онҳо аст, савол додан, мушоҳида кардан, муқоиса намудан, андеша кардан, таҷриба гузаронидан ва ҷустуҷӯйи далел мебошанд. Маҳз ҳамин руҳия аст, ки имрӯз низ барои ҷомеаи мо аҳаммияти бузург дорад. Мо бояд ба насли ҷавон танҳо ҷавобҳои тайёр надиҳем, бояд ба онҳо савол доданро омӯзонем. Зеро ҷомеае, ки савол доданро меомӯзад, роҳи кашфи ҷавобҳои навро пайдо мекунад. Дар роҳи рушди илм ва маърифат нақши омӯзгорро наметавон нодида гирифт. Муаллим яке аз муҳимтарин пояҳои рушди ҷомеа мебошад. Зеро ӯ на танҳо дониш ва маълумотро ба хонанда интиқол медиҳад, балки дар ташаккули шахсият, ҷаҳонбинӣ, тафаккури мустақил ва арзишҳои ахлоқии насли нав нақши бузург мебозад. Ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа аз илму маориф то тиб, муҳандисӣ, иқтисод, технология, фарҳанг ва идоракунии давлат ба мутахассисони соҳибмаърифат ниёз доранд. Омодасозии чунин мутахассисон бошад, аз фаъолияти омӯзгор оғоз меёбад. Мақоми омӯзгор дар таълимоти исломӣ низ ҷойгоҳи баланд дорад. Аз Паёмбари акрам (с) ривоят шудааст: «Ҳамоно ман ҳамчун омӯзгор фиристода шудаам», (Сунани ибни Моҷа, ҷ.1, с.155. ҳадиси 229). Ин сухан аҳамияти донишомӯзӣ ва рисолати омӯзгорро таъкид намуда, нишон медиҳад, ки таълим танҳо интиқоли дониш нест, балки воситаи тарбия ва камолоти инсон низ мебошад. Омӯзгори ҳақиқӣ танҳо донишро ба хонанда намеомӯзонад, балки дар зеҳни ӯ чароғи андешаро фурӯзон мекунад. Ӯ хонандаро ба азёд кардани маълумот маҳдуд намесозад, баръакс, ӯро ба савол додан, ҷустуҷӯ кардан, муқоиса намудан ва бо чашми андешаи худ дидани ҳақиқат роҳнамоӣ мекунад. Зеро ҳадафи

Имсол шоҳиди баргузории бошукӯҳ ва беназири ҷашни бузурги Истиқлоли давлатии Тоҷикистони азизамон будем. Давлати миллии мо 35-сола шуд! Чорабиниҳои омодагӣ ба таҷлили арзандаи ин санаи таърихӣ аз чанд моҳ пеш оғоз гардида, дар рӯзи 9-ми сентябр ба авҷи худ расиданд. Тамоми нерӯву тавони сохторҳо ва ниҳодҳои давлатӣ, ташкилоту муассисаҳо ва гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа ба он равона гардида буд, ки ин ҷашни муборак дар сатҳи баланд, бо шукӯҳи хос ва бо рӯҳияи баланди ватандӯстиву худшиносии миллӣ таҷлил карда шавад. Дар ҳақиқат ҳам чунин шуд. Ҷашни мубораки 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар сатҳи баланд, бо шукӯҳи хос ва бо рӯҳияи баланди ватандӯстиву худшиносии миллӣ таҷлил гардид. Дар тамоми гӯшаю канори кишвар фазои идона ҳукмфармо буд, чорабиниҳои гуногуни фарҳангиву маърифатӣ, иҷтимоиву созандагӣ баргузор шуданд ва дастовардҳои солҳои соҳибистиқлолӣ ба намоиш гузошта шуданд. Ин ҳама нишон дод, ки таҷлили солгарди Истиқлол танҳо як маросими тақвимӣ набуда, балки барои ҷомеа имкони бознигарӣ ба роҳи тайкардаи давлату миллат, арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ ва таҳкими ҳисси масъулият дар назди Ватан низ мебошад. Дар ин миён, сию панҷ соли истиқлол барои мардуми Тоҷикистон на танҳо давраи бунёди давлатдории миллӣ ва таҳкими пояҳои соҳибихтиёрӣ, балки давраи ташаккули муносибати нави ҷомеа ба арзишҳои маънавӣ ва эътиқодӣ низ ба шумор меравад. Дар фазои сулҳу субот ва осоиши истиқлол эҳёи арзишҳои эътиқодии шаҳрвандон имкони рушди қонунӣ пайдо кард. Конститутсия озодии виҷдон ва таъмини шароити мусоид барои адои онҳоро ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои инсон ва шаҳрванд эътироф намуд. Дар даврони истиқлол барои ба роҳ мондани фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ, рушди маърифати динӣ, адои маросими ҳаҷу умра ва эҳёи як қатор арзишҳои фарҳангиву маънавии марбут ба дини ислом заминаҳои ҳуқуқию институтсионалӣ фароҳам оварда шуданд. Имрӯз арзишҳои ахлоқӣ бо эҳсоси шаҳрвандӣ, ватандӯстӣ ва худшиносии миллӣ на дар шакли рақобат, балки дар роҳи таҳкими якдигар амал мекунанд. Барои шаҳрванд дӯст доштани Ватан, ҳифзи сулҳу субот, эҳтироми ҳамватанон, саҳм гузоштан дар ободии кишвар, дастгирии ниёзмандон, ҳифзи мероси миллӣ ва тарбияи насли солим, ҳамзамон арзишҳои шаҳрвандӣ ва эътиқодӣ-ахлоқӣ мебошанд. Ин воқеиятро метавон аз яке аз дастовардҳои муҳими даврони истиқлол донист. Шаҳрванд метавонад узви фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳамзамон пайрави аз арзишҳои динӣ-мазҳабӣ дошта бошад. Зеро дунявӣ будани давлат ба маънои маҳрум намудани шаҳрванд аз диндорӣ ё дур кардани арзишҳои ахлоқию маънавӣ аз ҳаёти шахсии ӯ нест. Баръакс, низоми дунявӣ имкон медиҳад, ки муносибати шаҳрванд ба дин бар асоси қонун озодона сурат гирад. Маҳз дар чунин фазо масъалаи масъулияти эътиқодӣ дар баробари ҷомеа ва давлат аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Аммо шояд дар нигоҳи аввал чунин намояд ва дар зеҳни баъзеҳо чунин пиндор ба вуҷуд ояд, ки ин ду воқеият – дунявӣ будани давлат ва диндор будани шаҳрвандон – дар ду сатҳи аз ҳам ҷудо қарор доранд: давлат қонун ва қарор қабул мекунад, шаҳрванд онро иҷро менамояд, дар ҳоле ки дин ба ҷанбаи ахлоқӣ маънавӣ шахсӣ тааллуқ дорад. Аз ин рӯ, қонун, қарор ё иқдоми давлатӣ дар шуури як шаҳрванди новобаста аз эътиқод ҳамчун як меъёри ҳуқуқӣ ва ҳатмияти маъмурӣ қабул мегардад. Дар шароити давлати дунявӣ муносибати як фарди эътиқодманд ба қонун ва иқдомҳои давлат бояд танҳо ба иҷрои механикии талаботи ҳуқуқӣ ва маъмурӣ маҳдуд нашавад, балки шаҳрванд вазифаҳои шаҳрвандии худро бояд авлавият бахшад, чун масъалаи таъмини амнияти ҷомеа дар умум асос аст. Бинобар ин дар низоми давлати миллӣ ва дунявӣ метавон иқдомҳои давлатро тавре маънидод намуд, ки муносибати шаҳрвандӣ на мазмуни «итоати механикӣ», балки мазмуни «итоати маънодору маънавӣ» ва масъулиятшиносона гирад. Арзишҳое, ки давлат барои таъмини онҳо қонунгузорӣ ва сиёсати ҷамъиятиро ба роҳ мемонад, дар бисёр мавридҳо бо арзишҳои ахлоқие, ки дини ислом низ онҳоро эътироф ва таъкид мекунад, ҳамоҳанг мебошанд. Адолат, сулҳу субот, ваҳдату ҳамбастагии иҷтимоӣ, ҳифзи ҳуқуқи инсон, пешгирии зарар ва фасод, ободкорӣ ва созандагӣ, ғамхорӣ ба аҳли ҷомеа, рушди илму маориф, меҳнати ҳалол, пешрафти иқтисодӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум аз ҷумлаи чунин арзишҳои умумӣ мебошанд. Пас шаҳрванд бояд дарк кунад, ки риояи қонун ба ҳифзи ҷомеа, таъмини амният, субот, тартибот ва манфиати умум мусоидат мекунад (ва ин аҳдофу арзишҳои муҳими иҷтимоӣ дар таълимоти динӣ низ мавриди аҳаммият ва таъкид қарор гирифта, ҷанбаи ахлоқиву савобнокӣ доранд), муносибати ӯ аз «маҷбурият» ба «масъулият» табдил меёбад. Маҳз дар ҳамин нуқта, дин метавонад нақши муҳими пурмазмункунонӣ ва маънобахшӣ дошта бошад. Барои маънидодкунии масъулияти шаҳрвандӣ дар муносибат бо қонунҳо ва иқдомоти давлати дунявӣ зарур нест, ки ҳар як меъёри ҳуқуқӣ ё ҳар як қарори давлатӣ дар осори фиқҳӣ ҷустуҷӯ карда шавад. Зеро қисми зиёди масъалаҳои марбут ба давлатдорӣ, идораи корҳои умум, муносибатҳои иҷтимоӣ ва танзими ҳаёти шаҳрвандӣ ба шакли имрӯзаи худ дар давраи ташаккули фиқҳи классикӣ вуҷуд надоштанд. Аз ин рӯ, дар шароити муосир муҳимтар аз ҷустуҷӯи ҳамсонҳои бевоситаи таърихӣ дарки арзишҳо, ҳадафҳо ва принсипҳои умумие мебошад, ки метавонанд миёни низоми ҳуқуқии давлат ва ахлоқи исломӣ робитаи маънавӣ ба вуҷуд оваранд. Аз ин нуқтаи назар, бояд ба як воқеияти муҳим таваҷҷуҳ кард: қисми зиёди қонунҳо, қарорҳо ва иқдомоти давлати муосир барои таъмини арзишҳое равона мешаванд, ки худи онҳо дар таълимоти исломӣ низ дорои аҳаммияти баланданд. Адолат ва баробарӣ, сулҳу субот ва амният, ваҳдат ва ҳамбастагии иҷтимоӣ, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон, пешгирии зулм, зарар ва фасод, ҳифзи ҳаёт ва моликият, ғамхорӣ ба аҳли ҷомеа, дастгирии ниёзмандон, ободкорӣ ва созандагӣ, рушди илму маориф, ҳавасмандии меҳнату фаъолияти созанда, пешрафти иқтисодӣ ва фароҳам овардани шароити беҳтари зиндагӣ аз ҷумлаи чунин арзишҳои умумӣ мебошанд. Қуръон низ ба адолат, ҳамкорӣ дар некӣ ва парҳезгорӣ ва ислоҳи муносибатҳои байни одамон таъкид мекунад. Масалан, дар Қуръон адолат ҳамчун арзиши мустақим таъкид шуда, ҳамкорӣ дар некӣ ва тақво тавсия гардидааст. Қонунҳои давлат, ки барои ҳифзи ҷони инсон, мол, ҳуқуқи шаҳрвандон, амният, тартибот, субот ва манфиати умум равона шудаанд, барои ҳамагон яксон аст. Масалан, қоидаҳои марбут ба бехатарии ҳаракат, ҳифзи моликият, ҳифзи муҳити зист, пешгирии ҷинояткорӣ, ҳифзи саломатӣ ва тартиботи ҷамъиятӣ пеш аз ҳама барои пешгирии зарар ва ҳифзи манфиати инсон ва ҷомеа хизмат мекунанд. Шаҳрвандон низ дар навбати худ новбаста аз эътиқод чунин қонунҳоро на танҳо аз тарси ҷазо риоя кунанд, балки онҳоро бо дарки масъулияти ахлоқии худ низ иҷро намояд: барои он ки ба ҷони дигарон зарар нарасонад, ҳуқуқи онҳоро поймол накунад, амнияти ҷомеаро халалдор насозад ва дар нигоҳ доштани тартибу оромӣ саҳм гузорад. Дар ин

Муслиҳиддин Саъдии Шерозиро халқи тоҷику форс ва умуман мардуми олам ҳамчун муаллими ахлоқ, устоди панду андарз мешиносанд ва эътирофаш кардаанд. Албатта, чунин волоияту қадрдонӣ бесабаб нест. Гӯё малоик хоки ӯро бо панду андарз сиришта бошанд. Чун номи Саъдӣ шунида мешавад, асари гаронарзишаш «Гулистон» бо панду андарзҳои ҷолибаш пеши назар меояд. «Гулистон» хазинаи панд аст, ки инсонро дар тамоми нишебиҳои зиндагӣ роҳнамост. Ин шоҳасар бо панд оғоз ёфта, бо панд анҷом пазируфтааст. Ва он танҳо аз ҳамин нигоҳ инсонро роҳнамост. Аз ин боргоҳ ҳар фард ба қадри фаҳмиши хеш дурру гуҳар, зару зевар мегирад. Вале агар чун фард ба «Гулистон» ворид нагардад, чӣ донад, ки гулистон чӣ гуна гулҳои ранг ба рангу хушбӯй дорад. Ду чиз тираи ақл аст: дам фурӯ бастан, Ба вақти гуфтану гуфтан ба вақти хомӯшӣ. Вале ин сухан маънои онро надорад, ки ҳар вақт, ки хоҳӣ сухан гӯию, дар байни сухани гӯянда сухан орӣ. Ин амал аз рӯйи одоб нест. Вақте гӯянда суханашро тамом кард ва аҳли нишаст хомӯш монданд, он лаҳза бояд сухан бигӯйӣ. Ва ин рафтор яке аз шартҳои шоистаи адаб бошад. Чун дар тамоми асар сухан аз одобу ахлоқ аст, барои ҳар як хонанда ғизои таъсирбахше мебошад, ки дар тамоми умри хеш ба он суд меорад. Мо насиҳат ба ҷойи худ кардем, Рӯзгоре дар ин ба сар бурдем. Гар наояд ба гӯши рағбати кас, Бар расулон паём бошаду бас. Ҳамин тавр, Саъдӣ ба хонанда гӯшзад менамояд, ки ҳар дурру гуҳаре буд, нисорат кардам. Гоҳ дар насиҳат сухани талхат гуфтаму гоҳ сухани шаҳдрези бозарофат. Қабулашон фармо, биёмӯз ва дар зиндагият истифода бар, то ба мурод бирасӣ. Дигар аз рукнҳои сухан гуфтан, панду андарз додан бо мулоиматӣ, хушгуфторӣ ва билохира сухани лутфомез аст. Ба ҳамин тариқ, Шайх Саъдӣ одоби суҳбату таҳаммулро ба ҳар як шахси солимфикр зарур медонад. Зеро дар ҳалли бисёр масъалаҳо, байни ҷомеа силоҳ ҳамин аст ва сухани хубу лутфомез дар ҳар маврид тире ба нишон хоҳад буд. Саъдӣ ба ин масъала бештар аҳамият дода, ду боби «Гулистон» – бобҳои чор «Дар фавоиди хомӯшӣ» ва ҳашт «Дар одоби суҳбат» ба ҳамин мавзӯъ бахшидааст. Масъалаи муҳими дигар, ки дар ҳама давру замон зарӯр мебошад, ин таълиму тарбияи насли наврас мебошад. Дар тарбият ва ба воя расондани он заҳмату талоши на як шахс, балки волидон, муаллимон ва муҳит муҳим мебошад. Ба ин хотир ҳикояе дар бораи омӯзгор меорем. Ҳикояҳо аз “Гулистон”: Муаллимеро дар диёри Мағриб дидам туршрӯй, талхгуфтор, бадхӯй, мардумозор, гадотабъ, нопарҳезкор, ки айши мусулмон ба дидани ӯ табаҳ гаштӣ ва хондани «Қуръон»-аш дили мардум сиёҳ кардӣ. Ҷамъе писарони покиза ва духтароне ба дасти ҷафои ӯ гирифтор; на заҳраи ханда ва на ёрои гуфтор. Гаҳ орази симини якеро тапонча задию гоҳ соқи булурини дигареро шиканҷа кардӣ. Алқисса, шунидам, ки тарфе аз хабоиси нафси ӯ маълум карданд ва бизаданду биронданд ва мактаби ӯро ба муслиҳе бидоданд: порсову салим, некмарди ҳалим, ки сухан ҷуз ба ҳукми зарурат нагуфтӣ ва муҷиби озори кас бар забонаш нарафтӣ. Кӯдаконро ҳайбати устоди нахустин аз сар бирафт ва муаллими дуюминро ахлоқи малакӣ диданду як-як дев шуданд, бо эътимоди ҳилми ӯ тарки илм доданд. Ағлаби авқот ба бозича фароҳам нишастандӣ ва лавҳ дуруст нокарда, дар сари ҳам шикастандӣ: Устоди муаллим чу бувад беозор, Хирсак бозанд кӯдакон дар бозор. Баъд аз ду ҳафта бар он масҷид гузар кардам ва муаллими аввалинро дидам, ки дилхуш карда буданд ва ба ҷойи хеш оварда. Инсоф биранҷидам ва лоҳавл (тавба кардам) гуфтам, ки дигарбора Иблисро муаллими малоика чаро карданд? Пирамарде зарифи ҷаҳондида гуфт: Подшоҳе писар ба мактаб дод, Лавҳи симин-ш бар канор ниҳод Бар сари лавҳи ӯ навишта ба зар: «Ҷаври устод беҳ, ки меҳри падар!» Аз мазмуни ҳикоя бармеояд, ки муаллими аввал зоҳири нохуб, амали номатлуб дошта, вале педагоги хуб будааст. Пеш аз ҳама, шогирдон аз устод тарсу ҳарос доштанд ва ба суханаш гӯш медоданду боадаб буданд ва вазифаро иҷро мекарданд, аммо муаллими дуюм, ки ҳалиму меҳрубон буд, шогирдон сухани устодро нашниданд ва ба корҳои беҳуда машғул шуданд. Чунин рафтори омӯзгор бачаҳоро ба кӯчаи сарбаста раҳнамо сохт. Боз волидайни шогирдон маҷбур шуданд, ки муаллими авваларо ба мактаб оранд. Ба воситаи ин ҳикоят Саъдӣ таъкид менамояд, ки интизом дар таълим суду самараи бештар дорад. Муаллим ҳам бояд босалобат ва сахтгир бошад, то ки кӯдакон дониш омӯзанд. Имрӯз ҳам андешаи Саъдӣ аҳамияти калони амалӣ дорад, имрӯз ҳам агар ба суханони устод шогирдон гӯш надиҳанду беҳурматӣ намоянд, дониши дуруст гирифта наметавонанд. Омӯзгор, пеш аз ҳама, бояд синфро идора кунад, шогирдон интизом дошта бошанд ва ба сухани муаллим гӯш диҳанд. Вагарна саъю талоши омӯзгор беҳуда аст. “Адаб аз кӣ омухтӣ?” Луқмони Ҳакимро гуфтаанд: -Адаб аз кӣ омухтӣ? Гуфт: -Аз беадабон ҳар чӣ аз онҳо дар назарам нописанд омад, аз он парҳез кардам. “Кам хӯрдан адаб acт” Обидеро ҳикоят кунанд, ки шабе даҳ ман таом мехурд ва то саҳар хатме мекард. Соҳибдиле бишнид ва гуфт: -Агар ним ноне мехӯрду мехобид, бисёр аз ин фозилтар мебуд. Андарун аз таом холӣ дор, То дар ӯ нури маърифат бинӣ. “Хоркани ҳимматбаланд ва Ҳотами Той” Ҳотами Тойро гуфтанд: -Аз худ бузургҳимматтар дар ҷаҳон касеро дидаӣ ё шунидаӣ? Гуфт: -Бале, рӯзе ба амирони араб чиҳил шутур қурбон карда будам. Пас ба гушаи саҳро ба ҳоҷате бурун рафтам (барои коре ба саҳро баромадам). Хорканеро дидам, ки пуштае хор фароҳам оварда (ҷамъ кардааст). Гуфтамаш: -«Ба меҳмонии Ҳотам чаро намеравӣ, ки халқе бар симоти (дастархони) ӯ гирд омадаанд? Гуфт: Ҳар кӣ нон аз амали хеш хурад, миннати Ҳотами Той набарад. Ман ӯро ба ҳиммату ҷавонмардӣ аз худ бартар (баландтар) дидам. “Ҷавони донишманд” Ҷавоне хирадманд аз фунуни фазоил хаззи вофир дошт ва табъи нофир (аз донишҳои гуногун маълумоти зиёд дошт ва аз бисёр гап задан нафрат мекард). Чандон, ки дар махофили донишманд нишастӣ (ҳар кадар дар мачлисҳои донишмандон менишаст) забон аз сухан бибастӣ (гaп намезад). Боре падараш гуфт: -Эй писар, ту низ он чӣ медонӣ, бигӯй! Гуфт: -Тарсам, ки бипурсандам аз он чӣ намедонам ва шармсорӣ барам (метарсам он чиро, ки намедонам пурсида шармандаам кунанд). Байт: Ногуфта надорад касе бо ту кор, Валекин чу гуфтӣ, далелаш биёр! “Овози нохуш” Яке дар масҷиди Санҷор барои савоб бонги намоз (азон) мегуфт, ба тарзе, ки шунавандагон аз ӯ нафрат мекарданд. Соҳиби масҷид амире буд

ТАҚРИЗ Ба асари доктори илмҳои ҳуқуқ, профессор Холиқзода Абдураҳим Ғаффор «Ҳуқуқ ва масъалаҳои рушди ҷомеаи муосир» (Китоби 3). – Душанбе: «ЭР-граф», 2026. – 548 с. (Эҳдо ба 35-умин солгарди Истиқлоли давлатии Тоҷикистон)   Дар шароити таҳаввулоти куллии иҷтимоӣ-сиёсӣ, рақамикунонӣ ва эҷоди низомҳои нав дар фазои илмӣ, таҳқиқи мукаммал ва ҳаматарафаи фалсафаи ҳуқуқ, ҳуқуқи инсон ва ташаккули худшиносию ҳувияти миллӣ яке аз самтҳои калидии илми ҳуқуқшиносии муосир ба шумор меравад. Аз ин манзар, асари навбатии доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Холиқзода Абдураҳим Ғаффор таҳти унвони «Ҳуқуқ ва масъалаҳои рушди ҷомеаи муосир» (Китоби 3), ки аз ҷониби Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод гардидааст, посухи саривақтӣ ва илман асоснок ба талаботи ҷомеаи муосири Тоҷикистон ва фазои илмии минтақавию ҷаҳонӣ мебошад. Асар аз муқаддима («Чанд андеша дар ҳошияи фаҳми ҳуқуқ ва ҳуқуқи миллӣ»), се фасл ва ҳафт боби ягонаи дорои параграфҳои сершумори мантиқан пайваст иборат буда, ҷанбаҳои мухталифи онтологӣ, гносеологӣ ва аксиологии ҳуқуқро мавриди таҳлили амиқ қарор медиҳад. Муаллиф асарро бо суханони ҳикматомези «Авесто» – «Пиндори нек, гуфтори нек, рафтори нек» ва андешаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон: «Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек»-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд» оғоз мебахшад. Ин нишондиҳандаи он аст, ки пажуҳиши мазкур бар решаҳои амиқи таърихӣ ва мероси маънавиву ахлоқии халқи тоҷик асос ёфта, пайванди онро бо андешаҳои фалсафии ҷаҳонӣ (аз ҷумла Гегел ва Пифагор) равшан месозад.   Барои арзёбии асари бузургҳаҷм ва муҳимми Холиқзода А.Ғ., метавон аввал ба ду нуктае ишора намуд, ки китобро хос, муҳим ва хондани намудаанд. Якум, асар дорои равиши махсуси илмию методологии худ буда, сохтори он ба тарзи бисёр дақиқ ва бо пайвасту пайдарҳамии мантиқӣ чида шудааст. Муаллиф фалсафаи ҳуқуқ, ҳуқуқи миллӣ, табиати консептуалии ҳуқуқфаҳмӣ ва таносуби онро бо ҳуқуқи инсон фасл ба фасл бозкушоӣ карда, ҷараёну марҳалаҳои ташаккули фаҳмиши ҳуқуқиро дар шароити таҳаввулоти ҷомеаи муосир боз намудааст. Ин аст, ки бо тафовут аз аксари асарҳои дар ин мавзуъ дастрасшуда, китоби мазкур моҳияти ҷомеъ ва фарогир ёфта, тақрибан тамоми паҳлуҳои назариявӣ, фалсафӣ ва методологии ҳуқуқ ва ҳуқуқи инсонро дар бар гирифтааст. Дуюм, гарчӣ муаллиф барои такмили андешаҳои худ аз доираи васеи адабиёти илмию фалсафӣ ва доктринаҳои муосир истифода кардааст, лек нуктаи дигари қувватдиҳандаи асар маҳз дар он аст, ки худи муаллиф ҳамчун пажуҳишгари амиқ ва шинос бо манзараи ҳуқуқии муосир, диду таҷрибаи назариявӣ ва амалии худро ба он афзуда, ба асар рӯҳ ва динамикаи хосса бахшидааст. Яъне, муаллиф таҳлили амиқи фалсафӣ ва таҷрибавии худро низ бар он афзудааст. Табиист, ки ин ҳолат аҳаммияту мустанадии асарро дучанд менамояд. Худи китоби «Ҳуқуқ ва масъалаҳои рушди ҷомеаи муосир» аз баррасии амиқи яке аз масъалаҳои муҳиммтарини илмҳои фалсафа ва ҳуқуқшиносӣ, яъне оламу фаҳмиши ҳуқуқ ва онтологияву гносеологияи он оғоз мегардад. Ин мавзӯъ дар пешгуфтор («Муқаддима ба китоби сеюм: Чанд андеша дар ҳошияи фаҳми ҳуқуқ ва ҳуқуқи миллӣ») ва боби якуми китоб («Ҳуқуқфаҳмӣ дар шароити муосир: ҳолат, мушкилот ва дурнамо») матраҳ шуда, муаллиф талош мекунад, ки нисбат ба ин саволи ҷовидонии илми ҳуқуқ назари худро баён созад ва онро исбот намояд. Бо ин мақсад, ӯ масъалаҳои тазодмандии ҳуқуқ, таносуби арзишҳои ҳуқуқӣ, назарияҳои позитивизми муосири ҳуқуқӣ, ҳуқуқи фитрӣ (табиӣ), консепсияи либертарӣ-ҳуқуқии академик В. Нерсесянс ва сотсиологияи ҳуқуқро ба таври васеъ баррасӣ менамояд. Дар қадами баъдӣ, муаллиф бо овардани мисолҳои мушаххас ва фаровон аз назарияву намудҳои ҳуқуқфаҳмӣ ва таносуби онҳо дар паҳнои тамаддуни Шарқу Ғарб, тезиси асосии худро ба пуррагӣ исбот менамояд. Ин усули коргирифтаи Холиқзода А.Ғ. имкон медиҳад, ки масъала ҳам аз ҷиҳати илмию назариявӣ исбот ёбад ва ҳам аз назари таҷрибаю амалӣ устувор карда шавад. Яъне, метавон гуфт, ки ҳар як боби рисола ба танҳоӣ як асари мустақили илмию таълимӣ мебошад, зеро бар хилофи асарҳои тавсифӣ ё нақлӣ, дар он мавзуи мавриди назар бо бунёди илмию назариявӣ устувор карда шудааст. Аҳаммияти фаслҳо ва бобҳои асосии китоб: Фасли I: Фалсафаи ҳуқуқ ва ҳуқуқи миллӣ (Бобҳои 1 ва 2): Муаллиф дар баробари аҳаммияти илмӣ ва сиёсӣ, аҳаммияти махсуси маълумотиву сарчашмавӣ пешниҳод мекунад. Таҳлили амиқи намудҳои ҳуқуқфаҳмӣ (§2.1–§2.8), аз ҷумла ҳуқуқи фитрӣ, позитивизм, сотсиологияи ҳуқуқ ва назарияи маърифати ҳуқуқ имкон медиҳад, ки мушкилоти мураккаби сайри таърихии фаҳмиши ҳуқуқ ба таври фаҳмо аён гардад. Ин фасл аз ду боби калон иборат буда, ба масъалаҳои бунёдии мафҳуми ҳуқуқ бахшида шудааст: Боби 1 («Ҳуқуқфаҳмӣ дар шароити муосир: ҳолат, мушкилот ва дурнамо»): Муаллиф сайри таърихии онтология ва гносеологияи ҳуқуқро омӯхта, мушкилоти муайян кардани ҳаҷму сохтори ҳуқуқ, қабати арзишҳои ҳуқуқӣ ва равишҳои математикиро дар фаҳми ҳуқуқ таҳлил менамояд. Боби 2 («Навъҳои ҳуқуқфаҳмӣ ва роҳи ноҳамвори онҳо ба олами ҳуқуқ»): Дар ин ҷо типология ва таносиби фаҳми ҳуқуқ дар шарқу ғарб баррасӣ мегардад. Таҳлили назарияҳои муосир — аз назарияи меъёрӣ (позитивизм), ҳуқуқи табиӣ (фитрӣ), консепсияи либертарӣ-ҳуқуқии академик В. Нерсесянс то назарияҳои сотсиологӣ бениҳоят дақиқ ва дақиқназарона сурат гирифтааст. Фасли II: Ҳуқуқи инсон ва таносуби он бо фалсафаи ҳуқуқ: Фасли мазкур масъалаи ҷои инсонро дар низоми фалсафию ҳуқуқӣ баррасӣ мекунад (бобҳои 3, 4 ва 5): Боби сеюми китоб ба баррасии фалсафаи ҳуқуқи инсон, сохтор, мазмун ва ташаккули он дар фазои илми ҳуқуқ бахшида шудааст. Муаллиф нақши ҳуқуқи инсонро чун меҳвари асосии рушди ҷомеаи муосир ва шарти муҳимми таъмини адолати иҷтимоӣ ва қонуният нишон медиҳад. Боби 4 («Ҳуқуқи инсон ва ҳикматҳои он: хаёлпарастии охирини башар ё арзиши ногузир»): Оид ба амнияту озодиҳои иҷтимоӣ, тазодҳои ботинии инсон, беадолатӣ ва нақши адабиёт ҳамчун воситаи ислоҳи маънавию ҳуқуқии Ғарбу Шарқ баҳсҳои фарҳангшиносӣ ва ҳуқуқӣ сохта шудаанд. Боби 5 («Масоили ташаккули ҳуқуқи инсон дар масири таърих: нақши тоҷикон дар ташаккул ва рушди он»): Муаллиф ҷойи махсусро ба саҳми ниёгони тоҷик дар ташаккули арзишҳои ҳамҷаҳонии ҳуқуқи инсон медиҳад. Хусусан, таҳлили ҳаматарафаи «Эъломияи Куруши Кабир» (соли 539 қабл аз милод) ҳамчун нахустин санад дар таърихи башарият ҷолиби диққати фозилона ва фахри миллӣ мебошад. Фасли III. Ҳуқуқи миллӣ ва масъалаҳои ташаккули худшиносии миллӣ. Фасли охир (бобҳои 6 ва 7) нақши санадҳои асосӣ ва таърихро дар ҳаёти муосири давлатдорӣ нишон медиҳад: Боби 6 («Конститутсия ва масоили инъикоси худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ дар шароити муосир»): Конститутсия ҳамчун сарчашмаи худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ, роҳҳои пешрафти давлатҳои ҷумҳуриявӣ ва ислоҳи низоми демократӣ таҳлил шудааст. Боби 7

Асри 10 дар таърихи тамаддуни Шарқ давраи рушди босуръати илмҳои дақиқ ба шумор меравад. Дар ин давра шаҳрҳои Мовароуннаҳр, Хуросон ва минтақаҳои ҳамҷавор ба марказҳои муҳими илмӣ табдил ёфта буданд. Математика, тиб, фалсафа, ҷуғрофия ва астрономия рушд мекарданд ва донишмандони ин минтақа барои таҳқиқи қонунҳои табиат аз мушоҳида, ҳисоб ва таҷриба истифода мебурданд. Саҳми мутафаккирони тоҷик на танҳо дар ин давра, балки дар марҳилаҳои мухталифи олами ислом хеле назаррас аст: «Дар олами ислом (тоҷикон) аввалин шуда мадрасаву низомияҳоро (Низомулмулк) таъсис ва рушд доданд. Дар тамоми давраи асрҳои миёна садрнишинони улуми дунявӣ ва ҳам динӣ буданд. Илмҳое чун тиббу табиъиёт, мусиқӣ, риёзӣ, нуҷум, кимиё, мусалласот (Сино, Розӣ…ҳо, Ҷурҷонӣ, Суфӣ, Ҷобир, Берунӣ, ал-Хоразмӣ, Хуҷандӣ, Хайём, Тӯсӣ, Кошонӣ, Ибни Мӯсо…-ҳо, ал-Балхӣ, Гургонӣ ва ғ.), адабиёти ҷаҳонгир (ҳадди ақалл, бештар аз панҷ ҳазор шоири соҳибдевон…), наққошию (Беҳзод), хаттотӣ (Ибни Муқла, Миръалӣ), китобнигории олӣ ва амсоли инҳоро авҷи пешравию тараққӣ расониданд. Дар маҷмуъ, натанҳо номи халқи пуршарафе бо номи «тоҷик»-ро ба вуҷуд оварда, онро ҳамчун алами илму маърифат ва тамаддуни пешрафтаи башарӣ барафроштанд, балки ин номи шарифро барои ҳамешагӣ ҷиҳати ифтихору сарафроштагии фарзандону наберагони худ барои садсолаҳо, балки барои абад ба ёдгор гузоштанд, то наслҳои баъдишон сиришта бад-ин ифтихороти азими ҷаҳонгир болидарӯҳ боқӣ монанд ва ин ифтихороти пайваста рӯзгорашон мӯҷиби пешравию тараққии мудоми миллиашон буда бошад» (Нурмуҳаммад Амиршоҳӣ. Донишномаи мухтасари бузургони форс-тоҷик (асрҳои 7-15). Душанбе: «Эр-граф», 2022, саҳ.4). Яке аз ин донишмандони барҷастаи фарзонаи тоҷики асри 10-ум, ки соҳибобрӯю соҳибифтихору соҳибшаҳомату соҳибшукуҳии ин миллати куҳанбунёдро бори дигар исбот намудаасту дар рушди астрономияи мушоҳидавӣ, математика ва сохтани асбобҳои илмӣ саҳми назаррасе гузоштааст, Абумаҳмуди Хуҷандӣ мебошад (болотар номи шарифашро олими шинохтаи тоҷик Нурмуҳаммади Амиршоҳӣ зикр намудааст). Номи пурраи ӯ Абумаҳмуд Ҳомид ибни Хизри Хуҷандӣ (ابومحمود حامد بن خضر خجندی‎) мебошад. Мавсуф тақрибан солҳои 940-945-уми милодӣ дар шаҳри Хуҷанд чашм ба олами ҳастӣ кушуда, соли 1000-уми мелодӣ дар шаҳри Рай ин дунёро падруд гуфтааст (Абдулла-заде Х. Ф., Негматов Н. Н. Абу Махмуд Худжанди. Душанбе, «Дониш», 1986; Худжанд: Энциклопедия / Хукумат Ленинабад. обл.; Гл. ред. Абдуллаев С. А. Душанбе: Гл. науч. ред. Таджик. энцикл., 1999, стр. 590). Манбаъҳои илмӣ маълумоти муфассал дар бораи ҳаёти шахсии ӯро нигоҳ надоштаанд, аммо осори илмӣ ва маълумоти донишмандони баъдӣ имкон медиҳанд, ки ҷойгоҳи ӯ дар таърихи илм муайян карда шавад. Оид ба олими тоҷик будани Абумаҳмуди Хуҷандӣ ҳанӯз дар даврони шӯравӣ як зумра олимони ватанию хориҷӣ асарҳои мухталиферо иншо намуда буданд, шояд ҳамин ҳам каме садди роҳ шуда бошад, ки то ҳол ягон миллати дигари ба худтаърихсозе ӯро соҳибӣ накардааст (Jonathan Powell. Rare Astronomical Sights and Sounds.Springer, 2018, р. 36, …al-Khujandi, was a Central Asian astronomer and mathematician…; Edgardo Marcorini. The History of Science and Technology: A Narrative Chronology. 1988, р. 91. …Transoxian astronomer al-Khujandi…; Негматов Н. Н. Хорезм и Мухаммад ал-Хорезми в мировой истории и культуре: к 1200-летию со дня рождения. Душанбе «Дониш», 1983, 218 с.; О’Коннор, Джон Дж.; Робертсон, Эдмунд Ф., «Абу Махмуд Хамид ибн аль-Хидр Аль-Худжанди», Архивная копия от 28 мая 2022 на Wayback Machine Архив истории математики MacTutor, Сент-Эндрюсский университет). Абумаҳмуди Хуҷандӣ дар рушди астрономияи мушоҳидавӣ, математика ва сохтани асбобҳои илмӣ саҳми назаррас гузоштааст. Номи ӯ, пеш аз ҳама, ҳамчун мунаҷҷим (ситорашинос)-и мушоҳидагар бо сохтани бузургтарин асбоби азими девории ситорашиносии «Судси Фахрӣ» ва мушоҳидаҳои дақиқи ӯ оид ба ҳаракати Офтоб машҳур аст. Ин асбоби азими ситорашиноси дар наздикии шаҳри Рай, дар замони ҳукмронии Фахруддавла Абулҳасан Алӣ ибни Рукнуддавла (953-997), фармонравои Рай ва Ҳамадон (аз хонадони Оли Бӯя) ва бо дастгирии ӯ сохта шудааст. Мувофиқи маълумоти Энсиклопедияи биографии ситорашиносон, асбоб тақрибан 60 дараҷаи камони меридианиро фаро гирифта, диаметри умумии сохтори он тақрибан 43 метр будааст. Миқёси он то 10 дақиқа тақсим мешуд ва ин барои замони худ имконоти хеле баланди ченкуниро фароҳам меовард. Асбоби мазкурро метавон яке аз бузургтарин дастгоҳҳои илмии ҷаҳони асрҳои миёна донист. Абумаҳмуд Ҳомиди Хизри Хуҷандӣ ҳамчун олими риёзидон (математик) ва ситорашиноси зодаи Хуҷанд маъруфу машҳур буда, дар обсерваторияи наздикии шаҳри Рай солҳои тӯлонӣ фаъолият намудааст (1.Асадуллозода Х.Ф. Абумаҳмуди Хуҷандӣ, «Дониш», 1986,саҳ. 69. 2. Неъматов Н.Н. Хорезм и Мухаммад ал-Хорезми в мировой истории и культуре: к 1200-летию со дня рождения. Дониш, 1983, стр.21). Соли 994 ӯ аввалин зовисанҷи бузурги девориро, махсус барои муайян намудани майлони дақиқи меҳвари Замин, ихтироъ намудааст. Абурайҳони Берунӣ солҳои 995-997 ҳангоми сафараш ба шаҳри Рай дар он ҷо бо ин олими машҳури тоҷики риёзидон ва ситорашиноси зодаи Хуҷанд шинос шуда, бо ӯ дӯстӣ пайдо мекунад. Тавре Абурайҳони Берунӣ зикр намудааст, ӯ аз Абумаҳмуди Хуҷандӣ дар шаҳри Рай секстант (зовиясанҷ)-и ӯро меомӯзад ва соли 997 ба зодгоҳаш баргашта, дар асоси он глобусро ихтироъ намуда, онро барои муайян кардани арзу тӯли шаҳрҳо истифода мебарад.Ба қалами Абумаҳмуди Хуҷандӣ асарҳои дар илми кайҳоншиносӣ навиштаи “Китоб андар истифодаи устурмаолиб”, “Китоб андар таҷҳизоти ҳаматарафа (универсалӣ)”, “Китоб андар пештоки уфуқ”, “Китоб андар муайянкунии майлони мадори Офтоб”, “Китоб андар муайянкунии тамоили ҷирм ва арзи маҳал”, “Китоб андар азимути Қибла” ва ғайра тааллуқ доранд. Абумаҳмуди Хуҷандӣ дар китоби таълифнамудаи хеш “Китоб андар соатҳои сипаришудаи шаб” (дар як вақт бо олимони тоҷикзабони асри 10-Абулвафо Муҳаммад ибн Муҳаммади Бузҷонӣ (940, Бузҷон/998, Бағдод) ва Абунаср Мансур ибни Алӣ ибни Ироқи Ҷаъдӣ (960, Хоразм/1036, Ғазнӣ-устодони Абурайҳони Берунӣ) теоремаи синусҳоро барои секунҷаи сферикӣ (ҳаракат аз тарафҳои гуногун ба як нуқта) исбот намуд, ки он ҳалли масоили илми ситорашиносии сферикии қаблан бо теоремаи Менелай ҳал мешударо осон гардонид (О’Коннор, Джон Дж.; Робертсон, Эдмунд Ф., «Абу Махмуд Хамид ибн аль-Хидр Аль-Худжанди», Архивная копия от 28 мая 2022 на Wayback Machine Архив истории математики MacTutor, Сент-Эндрюсский университет). Фаъолияти Абумаҳмуди Хуҷандӣ танҳо бо илми ситорашиносӣ маҳдуд нашудааст. Ӯ дар соҳаи риёзиёт (математика) низ асарҳо ва андешаҳои муҳим доштааст. Махсусан, номи ӯ дар таърихи математика бо масъалаи муодилаи дараҷаи сеюм ва шакли махсуси масъалае, ки имрӯз бо теоремаи охирини Ферма барои нишондиҳандаи (n=3) алоқаманд дониста мешавад, зикр мегардад. Абумаҳмуди Хуҷандӣ аз худ 2 асар бахшида ба илми риёзиёт ва 6 асар бахшида ба илми кайҳоншиносии зеринро аз худ ба мерос гузоштааст, ки онҳо то ба имрӯз дар китобхонаҳои Бейрут, Қоҳира, Оксфорд, Порис ва Теҳрон маҳфузанд: «Масоилу мутафариқа ҳандасия» (مسائل متفرقة هندسية‎); «Китобу-л-олоти-ш-шомила» (كتاب الآلة الشاملة‎); «Рисола фи тасҳиҳи-л-майл ва-л-арзи-л-балад» (الميل وعرض البلد‎ تصحيح في رسالة); «Китобу-л-амал би-з-зарқола» (كتاب العمل بالزرقالة‎); Рисолату-с-сафиҳати-л-офоқияти-л-мусаммо

Дин дар таърихи ҷомеаи инсонӣ яке аз омилҳои муҳими ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, фарҳанг ва муносибатҳои иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Дар тӯли таърих дин ба рушди маънавии инсон, таҳкими арзишҳои ахлоқӣ, эҳтироми инсон ва ташаккули фарҳанги ҷомеа таъсири назаррас расонидааст. Тоҷикистон низ ҳамчун як кишвари дорои таърихи куҳан ва фарҳанги ғании миллӣ дорои мероси бузурги динӣ ва маънавӣ мебошад. Дар шароити давлати соҳибистиқлол масъалаи муносибати давлат ва дин аҳамияти хос пайдо мекунад. Тоҷикистон роҳи ташаккули давлати дунявӣ ва ҳуқуқбунёдро интихоб намуда, сиёсати худро дар соҳаи дин бар асоси Конститутсия, қонунгузории миллӣ ва уҳдадориҳои байналмилалӣ ба роҳ мондааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон кишварро давлати дунявӣ эълон намуда, ҳамзамон ҳуқуқи шаҳрвандонро ба озодии виҷдон ва интихоби муносибати онҳо ба дин кафолат медиҳад. Аз ин нуқтаи назар, сиёсати давлатӣ дар соҳаи динро метавон ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва маънавии давлат арзёбӣ намуд. Яке аз принсипҳои муҳими сохтори конститутсионии Тоҷикистон дунявият мебошад. Моддаи 1-и Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян мекунад. Дунявӣ будани давлат маънои онро дорад, ки ҳокимияти давлатӣ ба ягон дин ё мазҳаби муайян ҳамчун асоси ҳокимияти сиёсӣ такя намекунад. Дар баробари ин, дунявият ба маънои инкор ё маҳдуд намудани эътиқоди динии шаҳрвандон нест. Баръакс, моддаи 26-и Конститутсия муқаррар мекунад, ки ҳар шахс ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, динеро пайравӣ кунад ё пайравӣ накунад ва дар маросиму расму оинҳои динӣ иштирок намояд. Ҳамин тавр, дар заминаи конститутсионӣ ду принсипи муҳим паҳлу ба паҳлу қарор доранд: якум — дунявияти давлат, дуюм — кафолати озодии виҷдон ва эътиқоди шаҳрвандон. Маҳз мувозинати ин ду принсип асоси сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи динро ташкил медиҳад. Барои муайян намудани ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати давлат дар соҳаи дин Консепсияи сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи дин аҳамияти махсус дорад. Дар он таъкид мешавад, ки сиёсати давлатӣ дар ин самт бар асоси Конститутсия, санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон, Қонуни «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ташаккул меёбад. Консепсия сиёсати давлатро дар пояи ғояҳои дунявӣ, озодии виҷдон, озодии пайравӣ ба дин, гуногунандешии динӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба тамоми динҳо муайян мекунад. Ин нукта муҳим аст, зеро он нишон медиҳад, ки муносибати давлат ба дин бояд на танҳо аз нигоҳи ҳуқуқӣ, балки аз нуқтаи назари суботи ҷомеа, таҳаммулпазирӣ ва ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандон низ баррасӣ карда шавад. Озодии виҷдон яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ба ҳисоб меравад. Ҳар шаҳрванд бояд имконият дошта бошад, ки ҷаҳонбинии динии худро мустақилона интихоб кунад. Аммо дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд озодӣ ҳамеша бо масъулият алоқаманд аст. Истифодаи ҳуқуқу озодиҳои динӣ набояд ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон, тартиботи ҷамъиятӣ ва амнияти ҷомеа зарар расонад. Аз ин рӯ, давлат мекӯшад муносибатҳои динӣ дар доираи қонун ба роҳ монда шаванд. Дар ин замина вазифаи давлат аз як тараф фароҳам овардани шароити ҳуқуқӣ барои озодии виҷдон ва аз ҷониби дигар пешгирии истифодаи дин ба мақсадҳое иборат аст, ки метавонанд ба суботи ҷомеа таҳдид намоянд. Яке аз масъалаҳои муҳим дар сиёсати давлатии Тоҷикистон муносибати байни давлат ва ташкилотҳои динӣ мебошад. Давлати дунявӣ ва ҷомеаи динӣ метавонанд дар як фазои ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ ҳамзистӣ намоянд. Давлат фаъолияти худро тибқи қонун анҷом медиҳад, ташкилотҳои динӣ бошанд, дар доираи қонун фаъолияти динии худро амалӣ мекунанд. Ин ҷудо будани давлат ва дин ба маънои ҷудо будани ҷомеа аз арзишҳои маънавӣ нест. Баръакс, арзишҳои ахлоқӣ, аз қабили ростқавлӣ, меҳрубонӣ, эҳтироми падару модар, кумак ба ниёзмандон, таҳаммулпазирӣ ва дурӣ аз зӯроварӣ метавонанд дар таҳкими ҷомеаи солим нақши муҳим дошта бошанд. Аз ин рӯ, дар ҷомеаи муосир масъалаи асосӣ на муқобилият гузоштани давлат ва дин, балки муайян намудани ҳудуди қонунии фаъолияти ҳар яке ва таъмини ҳамкории созанда дар масъалаҳои иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад. Яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин масъалаи пешгирии ифротгароӣ ва истифодаи нодурусти ғояҳои динӣ мебошад. Дар ҷаҳони муосир баъзан гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд, ки номи динро барои ҳадафҳои сиёсӣ ё зӯроварона истифода баранд. Ин раванд метавонад ба ҷавонон, махсусан ҷавононе, ки дониши кофии динӣ ва ҷаҳонбинии устувор надоранд, таъсири манфӣ расонад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводи динӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ яке аз воситаҳои муҳими пешгирии чунин хатарҳо мебошад. Ҷомеаи дорои сатҳи баланди маърифат метавонад байни таълимоти воқеии динӣ ва ғояҳои ифротӣ фарқ гузорад. Аз ин ҷиҳат, маърифатнокӣ ва таҳсилот на танҳо воситаи рушди инсон, балки воситаи муҳими ҳифзи амнияти ҷомеа низ ба ҳисоб мераванд. Яке аз бахшҳои муҳимми сиёсати давлатӣ дар самти дин ва ҳаёти иҷтимоӣ танзими анъана ва ҷашну маросим мебошад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» барои танзими баргузории ҷашну маросим, ҳифзи арзишҳои фарҳангии миллӣ, пешгирии исрофкорӣ ва хароҷоти зиёдатӣ равона шудааст. Қонун ҳамчунин ба ҳимояи манфиатҳои иҷтимоии шаҳрвандон ва таъмини тартиботи ҷамъиятӣ таваҷҷуҳ мекунад. Қонун ба масъалаҳои маросими дафну азодорӣ, баргузории тӯю маъракаҳо ва дигар чорабиниҳои марбут ба анъанаҳои мардумӣ низ дахл мекунад. Масалан, дар он барои баъзе маросимҳои азодорӣ маҳдудиятҳои мушаххас пешбинӣ шудаанд ва маросими мавлудхонӣ низ бо шартҳои муайян ба танзим дароварда шудааст. Ҳадафи чунин танзим, тибқи маводи расмӣ, пешгирии зоҳирпарастӣ, исрофкорӣ, хурофот ва хароҷоти зиёдатӣ мебошад. Ин сиёсат аз он андеша сарчашма мегирад, ки анъанаҳо бояд ба зиндагии мардум мувофиқ бошанд ва ба вазъи иҷтимоию иқтисодии оилаҳо зарар нарасонанд. Масъалаи дигаре, ки дар сиёсати давлатӣ аҳамияти муҳим дорад, мубориза бо хурофот мебошад. Хурофот ва тасаввуроти нодуруст метавонанд дар ҷомеа боиси муносибатҳои ғайриилмӣ, истифодаи нодурусти эътиқоди мардум ва ҳатто мушкилоти иҷтимоӣ гарданд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи маърифати динӣ ва илмии аҳолӣ яке аз роҳҳои муҳими пешгирии чунин падидаҳо мебошад. Маърифати динӣ бояд ба инсон имкон диҳад, ки таърихи дин, арзишҳои ахлоқии он ва муносибати дуруст ба дигаронро дарк кунад. Ҳамзамон, маърифати илмӣ ба инсон қобилияти таҳлил, андешаи интиқодӣ ва муқоисаи маълумоти гуногунро медиҳад. Дар замони интернет ин масъала боз ҳам муҳимтар шудааст, зеро шаҳрвандон ҳар рӯз бо иттилооти гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти дурусту боэътимодро аз маводи бардурӯғ, иғвоангез ё ифротӣ фарқ кунанд. Ҷавонон қисми асосии ҷомеаи оянда мебошанд. Аз ин рӯ, ҷаҳонбинӣ, саводи ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва динӣ ва мавқеи шаҳрвандии онҳо барои ояндаи кишвар аҳамияти калон дорад. Ҷавон бояд ҳамзамон шахси босавод, ватандӯст, масъулиятшинос ва таҳаммулпазир бошад.

Истиқлолият рамзи саодати миллат ва давлати соҳибихтиёри миллӣ, нишонаи пойдориву бақои он мебошад. Дар дунёи пуртазоди муосир фақат миллате соҳиби ному иззат шуда метавонад, ки истиқлоли воқеӣ ва давлати озоду мустақили хешро дошта бошад. Эмомалӣ Раҳмон Халқи тоҷик баъди садсолаҳо соҳиби давлати мустақил гардида, мақому манзалати аз даст рафтаро бо шарофати истиқлоли давлатӣ аз нав барқарор намуд. Ин дастоварди бузург барои миллат ин бахти баланд ва воқеаи хеле фараҳбахш буд. Аз нахустин рӯзҳои истиқлоли давлатӣ, ҳукумат роҳи минбаъдаи инкишофи хешро ҳамчун кишвари соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян сохт. Аз ҷиҳати шароити таърихӣ, ҳарчанд эъмори давлати дунявӣ кори саҳл набуд, вале ақлу заковат ва хиради азалии миллати тоҷик ва дарки ҳуввияти миллӣ ба он боис гардид, роҳи интихобнамудаи рушди ҷомеаи навини тоҷикон дуруст баргузида шавад. Дар чунин шароит замон ба сари ҳокимият шахсеро овард, ки тақдири миллати тоҷик ва эҳёи давлатдории навини тоҷикон аз ӯ вобаста буд. Ин шахсияти таърихӣ, фарзанди содиқи Ватан, Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Мавсуф аз рӯзҳои нахустини ба қудрат омаданаш бо кӯшишҳои шабонарӯзӣ ва ҳамгироии мардуми кишвараш ба бунёди давлатдории навини тоҷикон асос гузошт. Имрӯз дар сайёра зиёда аз се ҳазор халқияту миллатҳо ва ақалиятҳои миллӣ дар дусаду анд давлат ба сар мебаранд, ки аксари онҳо соҳиби давлати мустақили миллии худ нестанд. Ҳамчунин, мо низ аз таърих огоҳ ҳастем, ки тули садсолаҳо асъори миллӣ ва ҳатто парчами милли худро надоштем. Бо ба даст омадани истиқлоли давлатӣ Сарвари давлати ҷавону соҳибихтиёр фаъолияти хешро аз тасдиқи рамзҳои давлатӣ, асъори миллӣ ва бунёди муассисаҳои таълимию фарҳангии кишвар оғоз намуда, шарафи давлат ва иззати аз дастрафтаи тоҷиконро аз барқарор намуд. Баъди ба даст омадани истиқлоли давлатӣ барои муаррифии миллати тоҷик роҳе ҷуз эҳёи арзишҳои миллӣ дида намешуд. Аз ин рӯ сарвари давлат дар кӯтоҳтарин муддат ба таҷлили бузургтарин ҷашнҳои миллӣ, ки мақсад аз таҷлили онҳо баҳам овардан, муттаҳид намудан ва муаррифӣ намудани миллати тоҷик, баъди офатҳои табаддулоти сиёсӣ боз ободу зебо намудани кишвари азизамон маҳсуб мегардид, рӯ овард. Дар ин самт як қатор чорабиниҳои умумиҷумҳуриявӣ ва конфронсу симпозиумҳои байналмилалӣ дар мавриди таҷлили 1100 солагии Давлати Сомониён, Соли 2006 соли бузургдошти тамаддуни Ориёӣ, 2500-солагии шаҳри Истаравшан, 2500-солагии шаҳри Хуҷанд, 2700 солагии китоби гаронмояи гузаштагони мо – Авесто, 2700-солагии шаҳри Кӯлоб, 1310 солагии Абӯҳанифа Имоми Аъзам, 1200 солагии Имом Бухорӣ, Ҷашнвораҳои шоирони оламшумулу донишмандони бузуги тоҷик ба монанди бузугдошти одамушуарро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Ҷалолиддини Балхӣ, Камоли Хуҷандиву Носири Хусрави Қубодиёнӣ, Абӯалии Синову Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Хаким Тирмизӣ, Садриддин Айнӣ, Мирзо Турсунзодаву Бобоҷон Ғафуров ва боз бузургдошти даҳҳо донишмандони шаҳири тоҷик таҷлил гардид, ки бо кӯшишҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешволи миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Тоҷикистон ҳамон шӯҳрат ва нуфузи собиқаи аздастрафатаашро барқарор намуд. Дар баробари муаррифии фарзонафарзандони миллати шарафманди тоҷик Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ боз ба эҳё ва муаррифии дигар арзишҳои давлатдории миллӣ – арзишҳои миллӣ-таърихӣ оғоз намуда, як қатор ёдгориҳои бузурги таърихию фарҳангии кишварро ба воситаи конфронсҳои байналмилалӣ муаррифӣ намуда, ба рӯйхати ёдгориҳои таърихию фарҳангии ташкилоти бонуфузтарин фарҳангии дунё Юнеско ворид намуд, ки бо шунидани маданияти Саразму Ҳисор ва таҷлили Наврӯзи Аҷаму Саддаву Меҳргон сокинони Сайёра кишвари моро ҳамчун кишвари соҳибтамаддуну сокинони онро ҳамчун мардумони дорандаи фарҳанги қадиму ваҳдатофар ва тамаддунсоз мешиносанд. Қобили зикри хос аст, ки солҳои аввали соҳибистиқлолӣ тамоми фаъолияти давлатӣ барои муҳофизати соҳибистиқлолӣ ва ягонагии давлати ҷавони тоҷикон равона шуда буд. Дар чунин шароит сиёсати хориҷии ҷумҳурӣ бештар ба ҳамон самт равона гардида буд, ки аз як тараф дар арсаи байналхалқӣ ҳарчи бештар ҷумҳурии соҳибистиқлоли моро муаррифӣ карда тавонанд, аз тарафи дигар, ҷавобан ба чунин кӯшишҳои кишвари мо давлатҳои хориҷӣ ва ташкилотҳои байналхалқӣ низ ҷумҳуриамонро ҳамчун давлати соҳибистиқлол эътироф намоянд. Ҳамкории Ҷумҳурии Тоҷикистон бо созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ ва минтақавӣ ба хотири эҷоди шароити мусоид барои тақкими минбаъдаи истиқлол, ҳифзи тамомияти марзӣ, тақвияти мақоми кишвар дар ҷомеаи ҷаҳонӣ ва иштироки фаъолонаи он дар раванди умумиҷаҳонӣ буд. Дар замони соҳибистиқлолӣ халқи тоҷик ба як қатор дастовардҳои беназир мушарраф гардид, ки пеш аз ҳама аз ҷониби 170 кишвари ҷаҳон эътироф шудани он ҳамчун кишвари мустақил, аз ҷониби кишварҳои Созмони милали мутаҳид эътироф шудани пешниҳодҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар масъалаи обу гармшавии иқлим, ба роҳ мондани сиёсати хориҷӣ ва дохилии барои давлат манфиатовар, қабули барномаҳои давлатӣ ҷиҳати рушди босуръати иқтисоди кишвар, қабули ҳадафҳои стратегии кишвар, бунёди як қатор корхонаҳои бузурги саноатӣ, неругоҳҳои барқию обӣ, биноҳои бисёрошёна маҳсули заҳмати сокинони ин кишвари биҳиштосо мебошад. Баяд хотирнишон намуд, ки дар тули таърих ҳаводиси зиёду нангинеро миллати тоҷик паси сар карда, расидан ба истиқлоли давлатӣ яке аз ормонҳои аслии онҳо мубаддал шуда буд. Вале, Тоҷикистон аз нахустин рӯзҳои соҳибистиқлолии худ дар раванди барқарорсозӣ ва ташаккули пояҳои давлатдории навини худ ба мушкилоту монеаҳои басо сангин рӯ ба рӯ гардид. Вобаста ба ин бо хизматҳои шабонарӯзии фарзонфарзанди миллат Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъмини амнияту оромии ҷомеа, барқарор намудани сулҳу субот, пойдории ваҳдати миллӣ, таъмини рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ, таҳкими худшиносиву худогоҳӣ, болоравии ҳисси ватандӯстиву ватандорӣ дар миёни тамоми табақаҳои ҷомеаи Тоҷикистон, амалӣ карда шуд, ки аз муҳимтарин дастовардҳои бузурги миллати тоҷик дар тӯли соҳибистиқлолӣ ба шумор меравад. Аз ин лиҳоз, гуфтан мумкин аст, ки мафҳуми истиқлол барои давлату миллат – шиносномаи ҳастии давлат, комилҳуқуқӣ ва соҳибихтиёрӣ, низоми давлатдорӣ ва бузургии миллат маънидод мешавад, ки сиёсати дохилию хориҷӣ, иқтисодӣ, вазъияти иҷтимоиву фарҳангии миллатро ривоҷу равнақ медиҳад. Истиқлол рамзи соҳибдавлатӣ ва ватандории миллати сарбаланду мутамаддини тоҷик аст, ки номаи тақдирашро бо дасти хеш навишта, роҳу равиши хоса ва мақому мавқеи муносибро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ пайдо кардааст ва набзи давлату миллати моро бо набзи сайёра ҳамнаво сохт. Дар назди таърих сеяки аср чандон соли зиёд нест, аммо дар ин сеяки аср тоҷикон таҳти роҳбарии Сарвари раъиятпешааш дар давлатдории навинии хеш корҳоеро анҷом дода тавонистанд, ки садсолаҳо ба ормонҳои миллии тоҷикон табдил ёфта буд. Дар фароварди сухан таманнои онро менамоем, ки истиқлоли давлатӣ чун зинаи камолоти миллату давлат дар дили ҳар як фарзанди бонангу номуси тоҷику тоҷикистонӣ оташи меҳр, ҳамдиливу ҳамфикриро фурӯзон нигоҳ дораду дарахти пурбори меваҳои умеду эътимодро ба фардои неки Ватан ба бор оварад. З5 солагии Истиқлоли Ватан – иди шарафи давлату иззати миллати тоҷик ба ҳама ҳаватанони

Барои воқеъбинона, дуруст ва аз лиҳози илмӣ асоснок муайян намудани нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зарур аст, ки пеш аз ҳама, муҳтавои мафҳуми худшиносии миллӣ равшан карда шавад. Аз нигоҳи ин ҷониб муҳтавои мафҳуми мазкур аз се унсури муҳим ва калидӣ: эътирофи мансубият ба умумияти этникӣ, огоҳии комил аз таърих ва фарҳанги миллат ва саъю талош барои арҷ гузоштану баланд бурдани мақом ва нақши арзишҳои миллӣ мураттаб ёфтааст. Ҷойи пӯшида нест, ки Пешвои миллат дар Паёми соли гузашта сароҳатан иброз доштанд, ки “Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон”. Андешаи мазкур маънои онро дорад, ки Президенти кишвар ба арзиши этникӣ дар муқоиса ба арзиши динӣ авлавият қоил аст, яъне бо тоҷик будани худ ифтихор менамояду баҳри боло бурдани мақоми байналмилалии онро талош менамояд. Баҳри пайгирии воқеъбинонаи ҳадафи мазкур, агар, мо ба таълифоти Пешвои миллат таваҷҷуҳ намоем, мебинем, ки он хеле доманадор ва гуногунпаҳлу мебошад. Дар таълифоти Пешво мо арҷгузориро ҳам ба арзишҳои тоисломии миллат ва ҳам арзишҳои исломии миллат хеле равшан мушоҳида менамоем. Эмомалӣ Раҳмон таърихи миллати тоҷикро хеле муфассал омӯхта, дар заминаи он асари маъруфи “Тоҷикон дар оинаи таърих: Аз ориён то Сомониён”-ро дар чаҳор китоб таълиф намуданд, ки ба худ ҳамто надорад. Дар ин асарҳо Пешвои миллат таърихи гузаштаи миллатро мавриди таҳқиқи ҷиддӣ қарор дода, ба фаъолияти мондагори шахсиятҳои алоҳидаи таърихи баҳои арзанда додаанд. Аз ҷумла, Пешвои миллат эъломияи машҳури Куруши Кабирро мавриди баррасии амиқи илмӣ қарор дода, ба чунин хулосаи воқеан ҳам дақиқу одилона расидаанд: «Ин эъломияи башардӯстона, ки метавон нахустин санади кафолати озодии мазҳабу эътиқоди динӣ ва гузашта аз ин эҳтироми ҳуқуқи шаҳрвандони гуногунмиллату мухталифоин шумурд, аз тамаддуни ориёӣ сарманшаъ гирифтааст. Шояд дар таърихи аҳди қадим ин эъломия нахустин иқдомест сӯи ҷомеаи дунявию адолатпарвар, ки дертар тавассути рӯшанфикрони Юнону Рим ба Аврупо роҳ ёфта, заминаи ҷомеаи ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва башардӯстонаро падид овард». Воқеан ҳам, озодии дину мазҳаб, ки Куруши Кабир дар асри VI то мелод амалан дар ҳаёт татбиқ намуд, дар Аврупо танҳо дар асри XVIII мавриди истифода қарор гирифт. Яъне, мардуми ориёӣ қариб 2,5 ҳазор сол пеш аз аврупоиҳо ба чунин як фарҳанги баланди аҳамияти умумибашаридошта расидаанд, ки бешак боиси ифтихори бузург аст. Таърих ва фарҳанги тоисломии мардуми тоҷикро мавриди таҳлил ва таҳқиқи ҳаматарафа қарор дода, Пешвои миллат доир ба макони зиндагӣ ва фаъолияти Паёмбари тоисломии мардуми ориёинажод Зардушт андешаҳои хеле ҷолиб ва арзишманд баён доштаанд. Дар асари пурқимати таърихии хеш «Тоҷикон дар оинаи таърих» аз Бохтар будани Зардуштро Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таври зер собит намудаанд: «Мувофиқи маълумоти муаррихи Юнони қадим Ктесий, ки солҳои 416-399 то милод дар дарбори подшоҳи ҳахоманишинӣ Ардашери II беш аз 17 сол табиби дарбор буд ва ба китобхонаи подшоҳию маъхазҳои таърихӣ ошноӣ дошт, Зардушт аз аҳли Бохтар будааст. Ва ҳеҷ наметавон пиндошт, ки Ктесий дар дарбори шоҳони номии Эрон зиставу китобе бо номи «Таърихи Форс» навишта, макони зиндагии Зардуштро ба Эрон не, балки дидаву дониста, ба Бохтар нисбат дода бошад. Ин далел аз ҷониби академик Б. Ғафуров низ дастгирӣ шудааст… Далели дуюме, ки аз аҳли Бохтар будани Зардуштро тақвият медиҳад, номи падару модар, хешу табор, дӯстону ҳаммаслакон ва душманони ӯ мебошанд, ки дар «Ясно» ва дигар қисматҳои «Авесто» зикр шудаанд. Номи падари Зардушт, мувофиқи маълумоти «Авесто», дар шакли Пурушаспа омада, «чаҳорумин шахсе буд, ки хаомаро фишурда аз он нӯшокии муқаддас ҳосил кардааст» (Аз «Ясно»-и 3)» (Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Иборат аз чаҳор китоб. Китоби якум. – Душанбе: «Ирфон», 2009, саҳ.54.) Қобили зикр аст, ки Пешвои миллат ҳамчун шахси фарҳангдусту меҳанпараст ва дар сатҳи баланд худшиносу худогоҳи миллӣ ба нақши созандаи фарҳанги тоисломии мардуми тоҷик низ баҳои баланд додаанд. Шиносоӣ бо осори пурмуҳтавои Пешвои миллат аз он гувоҳӣ медиҳад, ки ниёгони мо воқеан ҳам фарҳанги башардӯстона ва созанда доштаанд, ки осори он дар байни мардум то ба имрӯз дар шакли анъана ва тасаввуротҳои ақлонӣ зинда мондаанд. Бо итминони комил метавон гуфт, ки таъсири амиқ ва таърихии дину оини ниёгони мо ба фарҳанги башарӣ, аз ҷумла ба фарҳанги имрӯзаи тоҷикон як ҷанбаи хеле муҳими фаъолияти таҳлилию таҳқиқоти Пешвои миллатро ташкил намудааст, ки воқеан ҳам дар боло бурдани худшиносию худогоҳии миллӣ хеле муассир мебошад. Пешвои миллат аз нақши созанди фарҳанги ниёгони мо таассуроти нек бардошта, мақоми онро дар ҳаёти имрӯзаи мо мушаххасан қайд намудаанд ва барои пешрафти минбаъдаи фарҳанги миллӣ дар шакли зер таманнои нек низ намудаанд: «Дар охир метавон қайд кард, ки баъзе унсурҳои дини зардуштӣ, аз қабили макрӯҳ накардани обу хоку оташ, амали носавоб донистани куштани чорвои наврасу дуҷон, дар айни нашъунамо ё ҳосил гуноҳ донистани буридани шохи дарахт, ба хонаи арӯси нав ё тифли навзод роҳ надодани каси шумқадаму баднафс, танҳо нагузоштани арӯсу домод ҳафтаҳои аввали хонадорӣ, дуд кардани ҳазориспанд барои рафъи ҷуку ҷонзод ва даҳҳо мисоли дигар аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки имрӯз ҳам Зардушт бо оини ростину маниши неку зикри амалҳои хайраш дар ҳар хонадони миллати фарҳангдӯсту хирадпарвари тоҷик ошён дорад. Ва дар фарҷом таманнои онро дорем, ки Зардушт – ин паямбари адолату ростӣ дар оғози шоҳроҳи ҳазорсолаи сеюм низ ба ворисони тоҷикзабону ориёиниҳодаш бо андарзу ҳикмату фалсафаи ҷовидонаи худ пуштибонӣ ва раҳнамоӣ кунад» (Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Иборат аз чаҳор китоб. Китоби якум. – Душанбе: «Ирфон», 2009, саҳ. 63). Қобили зикр аст, ки Пешвои миллат ҳамчунин ду асари мондагори дигаре бо номи “Нигоҳе ба таърих ва тамадлдуни ориё”(2006) ва “Ориёиҳо ва шинохти тамаддуни ориё” (2007) таълиф намудаанд, ки бидуни тардид дар тақвияту таҳкими худшиносию худогоҳии миллии мардуми тоҷик дорои саҳми беандоза мебошанд. Бидуни тардид сазовори дастгирӣ ва таҳсин аст, ки Пешвои миллат ҳамчун роҳбари давлат ва ҳам тоҷикони тамоми ҷаҳон барои тақвияту таҳкими худшиносии миллати тоҷик на танҳо ба фарҳанги тоисломии ӯ, балки ба мақом ва нақши фарҳанги исломии миллат низ таваҷҷуҳи зиёд зоҳир намудаанд. Худи номи асари Пешвои миллат “Муҳаммад бузургтарин марди ҷаҳон ва пайғамбари дини ҳақ” аз он гувоҳӣ медиҳад, ки Пешвои миллат дини ислом ва арзишҳои онро сахт эҳтиром менамоянд ва онҳоро ҷузъи ҳувияти миллӣ маҳсуб медоннад. Дар асари мазкур Пешвои миллат ҳаёт ва фаъолияти Муҳаммад (с)-ро ба риштаи таҳлилу таҳқиқ кашида, дар охир таҳқиқоти худро бо чунин андешаҳои аз лиҳози илмӣ асоснок ва муътамад ҷамъбаст менамоянд: “ Ҳамин

Дониш ва маърифат аз бузургтарин арзишҳои ҳаёти инсонӣ ба шумор мераванд. Ҳар як ҷомеае, ки ба илму маориф таваҷҷуҳи махсус зоҳир мекунад, барои ояндаи худ заминаи устувор мегузорад. Зеро пешрафти давлат, ободии ҷомеа ва зиндагии шоистаи мардум пеш аз ҳама ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ ва маърифати шаҳрвандон вобастагӣ дорад. Аз ин рӯ, оғози соли нави таҳсил барои ҳар як хонанда, донишҷӯ, омӯзгор ва падару модар воқеаи муҳим ва хотирмон мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамасола 1 сентябр ҳамчун Рӯзи дониш ва дарси сулҳ таҷлил мегардад. Ин рӯз барои аҳли маориф ва тамоми ҷомеа аҳамияти бузург дорад. Дар ин рӯз муассисаҳои таълимӣ пас аз таътили тобистона дарҳои худро ба рӯи хонандагону донишҷӯён боз мекунанд. Кӯдакони синфи якум бори аввал ба мактаб қадам мегузоранд, хонандагони синфҳои болоӣ ба идомаи таҳсил оғоз мекунанд ва донишҷӯён барои аз худ намудани донишҳои нав ба муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бармегарданд. Дар зимни суханронии худ доир ба рӯзи дониш ва сулҳ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намуданд: “Мо дар оғози соли таҳсил ҳамчун анъана рӯзи донишро бо дарси сулҳ оғоз мекунем, зеро ин ду мафҳум, яъне дониш ва сулҳ мафҳумҳое мебошанд, ки бо ҳамдигар пайванди ногусастанӣ доранд”. Албатта маҳз арзиши сулҳ аст, ки мо ҳамватанон зиндагии орому осоишта умр ба сар мебарем. Бояд қайд намуд, ки рӯзи дониш танҳо оғози соли таҳсил нест. Он рамзи эҳтиром ба илму маърифат, омӯзгор, мактаб ва китоб мебошад. Ин рӯз ҳар як инсонро водор месозад, ки ба нақши дониш дар ҳаёти шахсӣ ва ҷомеа назар андозад ва барои баланд бардоштани сатҳи маърифати худ кӯшиш намояд. Воқеан ҳам дониш чароғи зиндагии ҳар яки инсон мебошад. Аз замонҳои қадим инсон барои дарки олами атроф ва беҳтар намудани шароити зиндагии худ талош кардааст. Илм ва дониш маҳз дар натиҷаи ҳамин талошҳо ташаккул ёфтаанд. Имрӯз мо бе дастовардҳои илмӣ зиндагии худро тасаввур карда наметавонем. Технологияҳои муосир, тиб, нақлиёт, алоқа, энергетика, саноат ва дигар соҳаҳои ҳаёт маҳсули дониш ва меҳнати олимону мутахассисон мебошанд. Дониш ба инсон имконият медиҳад, ки дуруст фикр кунад, воқеаҳоро таҳлил намояд, роҳи муносибро интихоб кунад ва барои ҳалли мушкилот роҳҳои нав пайдо намояд. Шахси донишманд на танҳо соҳиби маълумоти зиёд аст, балки қобилияти истифодаи дурусти донишро низ дорад. Дар фарҳанги тоҷикон низ дониш ва омӯзиш ҳамеша мақоми баланд доштааст. Осори бузургони адабиёти классикии тоҷик, аз ҷумла Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Носири Хусрав, Умари Хайём ва дигар донишмандону адибон далели он аст, ки миллати тоҷик аз қадим ба илму маърифат арҷ мегузоштааст. Ҳар як насли нав вазифадор аст, ки ин анъанаи неки гузаштагонро идома диҳад. Ҷаҳони имрӯз босуръат тағйир меёбад ва барои дар ин ҷаҳони мураккаб мавқеи сазовор пайдо кардан танҳо доштани истеъдод кофӣ нест. Инсон бояд пайваста омӯзад, малакаҳои худро такмил диҳад ва ба талаботи замони нав мутобиқ гардад. Аз ин ҷиҳат, мактаб ва муассисаҳои таълимӣ дар ташаккули шахсияти насли нав нақши муҳим доранд. Мактаб — макони илму тарбия мебошад. Мактаб яке аз муҳимтарин муассисаҳои иҷтимоӣ ба шумор меравад. Кӯдак дар мактаб на танҳо хондану навиштан, ҳисоб кардан ва дигар донишҳои фанниро меомӯзад, балки одоби муошират, масъулиятшиносӣ, меҳнатдӯстӣ, ватандӯстӣ ва эҳтироми дигаронро низ аз худ мекунад. Омӯзгор дар ин раванд нақши калидӣ дорад. Омӯзгор шахсест, ки донишро ба насли нав мерасонад ва барои ташаккули ҷаҳонбинии хонандагон саҳм мегузорад. Касби омӯзгор масъулияти бузургро талаб мекунад, зеро натиҷаи меҳнати ӯ метавонад ба тамоми ҳаёти шогирд таъсир расонад. Муносибати хуби омӯзгор бо хонанда, истифодаи усулҳои муосири таълим ва муҳайё намудани муҳити солими маънавӣ метавонанд шавқи кӯдакро ба омӯзиш зиёд кунанд. Хонандае, ки дар мактаб худро эҳтиромшуда ва дастгиришуда эҳсос мекунад, бештар ба донишомӯзӣ майл пайдо мекунад. Мактаб ҳамчунин бояд ҷойе бошад, ки дар он кӯдак қобилиятҳои худро кашф карда тавонад. Яке ба математика шавқ дорад, дигаре ба забон ва адабиёт, сеюмӣ ба технология, чорумӣ ба санъат ё варзиш. Вазифаи омӯзгорон ва падару модарон аз он иборат аст, ки истеъдоди кӯдакро муайян намуда, барои рушди он шароити мусоид фароҳам оваранд. Нақши падару модар дар таълиму тарбия фарзанд аввалиндараҷа ба ҳисоб меравад. Дар роҳи донишомӯзии кӯдак нақши оила ниҳоят муҳим аст. Агар дар хона ба китобхонӣ, омӯзиш ва меҳнати фикрӣ муносибати мусбат вуҷуд дошта бошад, кӯдак низ ба донишомӯзӣ бештар таваҷҷуҳ мекунад. Падару модар бояд фарзандони худро барои хондан ҳавасманд созанд, ба муваффақиятҳои онҳо таваҷҷуҳ зоҳир кунанд ва дар ҳолати душворӣ онҳоро дастгирӣ намоянд. Назорати таҳсил бояд бо муносибати дуруст ва меҳру муҳаббат ҳамроҳ бошад. Маҷбуркунӣ ё сарзаниши зиёд метавонад шавқи кӯдакро ба таҳсил коҳиш диҳад. Муҳити оилавӣ дар ташаккули одатҳои хуб низ аҳамияти калон дорад. Агар кӯдак вақти худро дуруст тақсим кардан, китоб хондан, ба корҳои хона кӯмак расонидан ва масъулияти худро иҷро карданро омӯзад, ин одатҳо дар оянда ба ӯ ёрӣ мерасонанд. Ҳамкории мактаб ва оила яке аз шартҳои муҳими таълиму тарбияи босифат мебошад. Вақте омӯзгорон ва падару модарон бо якдигар ҳамкорӣ мекунанд, имконияти бештар барои рушди ҳамаҷонибаи кӯдак ба вуҷуд меояд. Рӯзи дониш ва аҳамияти он барои ҷавонон хело ҳам муҳим мебошад. Рӯзи дониш пеш аз ҳама ба ҷавонон хотиррасон мекунад, ки солҳои таҳсил яке аз муҳимтарин марҳилаҳои ҳаёти инсон мебошанд. Солҳои мактабӣ ва донишҷӯӣ замоне ҳастанд, ки инсон метавонад барои ояндаи худ заминаи устувор гузорад. Ҷавонон имрӯз имкониятҳои зиёди омӯзиши илм доранд. Китобхонаҳо, интернет, курсҳои омӯзишӣ, барномаҳои таълимии электронӣ ва дигар воситаҳои муосир имконият медиҳанд, ки дониш дар доираи синф ва донишгоҳ маҳдуд намонад. Аммо истифодаи технология низ бояд оқилона бошад. Интернет метавонад ҳам воситаи бузурги донишомӯзӣ ва ҳам сарчашмаи маълумоти нодуруст гардад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд қобилияти ҷустуҷӯ, муқоиса ва санҷиши маълумотро омӯзанд. Дар замони муосир донистани забонҳои хориҷӣ низ аҳамияти махсус пайдо кардааст. Омӯзиши забонҳои дигар ба ҷавонон имконият медиҳад, ки бо фарҳангҳо ва донишҳои гуногун шинос шаванд, аз сарчашмаҳои илмии бештар истифода баранд ва барои таҳсилу фаъолияти касбӣ имкониятҳои нав пайдо кунанд. Ҷавонони донишманду соҳибмаърифат метавонанд дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва илмии кишвар саҳми арзанда гузоранд. Ояндаи ҳар як давлат ба насли ҷавон вобаста аст. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи ҷавонон сармоягузорӣ ба ояндаи кишвар мебошад. Мавриди таъкид аст, ки китоб дӯсти беҳтарини инсон мебошад. Яке аз роҳҳои муҳимтарини донишомӯзӣ китобхонӣ мебошад. Китоб инсонро бо андешаҳои

Андешаҳо дар ҳошияи «Дарси сулҳ»-и Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 31 августи соли 2026 Сулҳ барои ҳар як миллату давлат неъмати бебаҳо ва асоси зиндагии осоишта ба шумор меравад. Маҳз дар фазои сулҳу субот ҷомеа метавонад рушд кунад, насли наврас таҳсил намояд, илму фарҳанг пеш равад ва барои ояндаи дурахшон заминаи устувор гузошта шавад. Барои мардуми Тоҷикистон арзиши сулҳ боз ҳам бештар аст, зеро кишвари мо роҳи душвори расидан ба сулҳу ваҳдати миллиро тай кардааст. 31 августи соли 2026 дар доираи таҷлили Рӯзи дониш «Дарси сулҳ» бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон баргузор гардид. Ин суханронӣ танҳо як муроҷиат ба хонандагону омӯзгорон набуда, балки паёми муҳим ба тамоми ҷомеа дар бораи арзиши сулҳ, нақши илму дониш ва масъулияти насли ҷавон дар ободии Ватан мебошад. Сулҳ — бузургтарин дастоварди миллат аст. Дарси сулҳ моро водор месозад, ки ба маънои воқеии сулҳу субот бештар андеша кунем. Сулҳ танҳо набудани ҷанг нест. Сулҳ имкони зиндагии шоиста, таҳсил, меҳнати созанда, рушди иқтисодӣ ва пешрафти ҷомеа мебошад. Имрӯз дар Тоҷикистон кӯдакону наврасон дар мактабҳои наву замонавӣ таҳсил мекунанд, ҷавонон имкони гирифтани маълумоти олӣ ва касбҳои гуногунро доранд. Ин ҳама дар шароите имконпазир аст, ки дар кишвар сулҳу оромӣ ва суботи сиёсӣ ҳукмфармост. Аз ин рӯ, ҳифзи сулҳ вазифаи танҳо давлат ё як гурӯҳи муайян нест. Ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дар таҳкими ваҳдати миллӣ, эҳтироми ҳамдигар ва нигоҳ доштани фазои орому созанда саҳми худро гузорад. Дониш — неруи пешбарандаи ҷомеа: мавзӯи дигари муҳими «Дарси сулҳ» мақоми илму дониш дар ҳаёти инсон ва ҷомеа мебошад. Ҷаҳони имрӯза босуръат тағйир меёбад. Технологияҳои нав, зеҳни сунъӣ, рақамикунонӣ ва ихтирооти илмӣ ба тамоми соҳаҳои зиндагӣ таъсир мерасонанд. Дар чунин шароит танҳо шахси донишманду соҳибкасб метавонад ба талаботи замон ҷавобгӯ бошад. Аз ин рӯ, ҳар як хонанда бояд вақти худро самаранок истифода намуда, ба омӯзиши илм, забонҳои хориҷӣ, технологияҳои иттилоотӣ ва касбу ҳунарҳои муосир таваҷҷуҳ зоҳир намояд. Дониш сарватест, ки бо инсон мемонад ва онро касе гирифта наметавонад. Агар ҷавонон имрӯз хуб таҳсил кунанд, фардо метавонанд ҳамчун мутахассисони баландихтисос дар рушди иқтисод, иҷтимоъ, илм ва фарҳанги кишвар саҳм гузоранд. Мактаб сарчашмаи маърифат ва худшиносӣ аст ва дар тарбияи насли наврас нақши муҳим дорад. Мактаб танҳо ҷойи гирифтани дониш нест, балки муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, масъулиятшиносӣ ва ватандӯстии инсон мебошад. Омӯзгор ҳамчун роҳнамои насли наврас вазифаи бузурге ба уҳда дорад. Муаллим на танҳо фанро меомӯзонад, балки дар қалби хонанда меҳри Ватан, эҳтироми инсон, дӯст доштани илму дониш ва масъулияти шаҳрвандиро низ бедор мекунад. Дар баробари омӯзгор, нақши оила низ хеле муҳим аст. Тарбияи дуруст аз муҳити оила оғоз меёбад ва дар мактаб идома пайдо мекунад. Агар оила ва мактаб дар тарбияи кӯдак ҳамкории хуб дошта бошанд, барои ташаккули шахсияти солиму босавод заминаи устувор фароҳам мегардад. Ҷавонон созандагони фардои Тоҷикистонанд. Имрӯз ҷавонони кишвар имкониятҳои зиёде барои таҳсил, касбомӯзӣ ва рушди истеъдодҳои худ доранд. Аммо имконият танҳо дар сурате натиҷа медиҳад, ки инсон аз он дуруст истифода барад. Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки ояндаи давлат аз дониш, меҳнат ва масъулияти онҳо вобаста аст. Онҳо бояд аз ҳар гуна андешаҳои ифротӣ ва таъсири гурӯҳҳои бегона дур бошанд, ба арзишҳои миллӣ эҳтиром гузоранд ва бо истифодаи дурусти шабакаҳои иҷтимоӣ ва интернет ҷаҳонбинии худро васеъ намоянд. Ҷавони босавод, соҳибкасб ва ватандӯст метавонад на танҳо зиндагии худро беҳтар созад, балки ба рушди ҷомеа ва пешрафти Ватан низ саҳм гузорад. «Дарси сулҳ» барои ҳар як хонанда ва омӯзгор бояд дарси масъулият низ бошад. Агар мо сулҳро қадр кунем, бояд онро бо рафтори хуб, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми ҳамдигар таҳким бахшем. Агар донишро арзишманд донем, бояд бештар омӯзем, китоб хонем, илм аз худ кунем ва барои баланд бардоштани сатҳи маърифати худ кӯшиш намоем. Имрӯз вазифаи мо танҳо шунидани суханони пурмуҳтаво нест. Муҳим он аст, ки ин суханонро ба амал табдил диҳем. Ҳар як хонандаи хуб таҳсилкунанда, ҳар як омӯзгори масъулиятшинос ва ҳар як шаҳрванди ватандӯст метавонад дар ободии Тоҷикистони азиз саҳм гузорад. «Дарси сулҳ» ба мо бори дигар хотиррасон менамояд, ки сулҳу субот ва илму дониш ду сутуни муҳими пешрафти ҷомеа мебошанд. Сулҳ шароити зиндагии осоиштаро фароҳам меорад ва дониш инсонро ба сӯи фардои нек раҳнамун месозад. Мо — насли имрӯза — бояд сулҳро чун гавҳараки чашм ҳифз намоем, дониш омӯзем, соҳиби касбу ҳунар гардем ва барои пешрафту ободии Тоҷикистони соҳибистиқлол саҳми арзандаи худро гузорем. Сулҳро пос дорем, донишро роҳнамои зиндагӣ созем ва Ватанро бо меҳру садоқат обод намоем! Ваҳобзода Абдураҳмон муовини директори Маркази исломшиносӣ