МАҚОЛАҲО

Табиати инсон чунин ороста шудааст, ки он ҳамчун мавҷуди соҳибақл пайваста барои рушду камол ва пешрафт саъю талош менамояд. Дар ин раванд нақши шахсиятҳои таърихӣ бешак чашмрас мебошад. Таърихи рушди ҷомеаи башарӣ гувоҳ аст, ки дар марҳилаҳои мухталифи рушди ҷомеа шахсиятҳои баргузидае бо таълимоти хоси худ барои гурӯҳе роҳнамо шудаанд. Қобили зикр аст, ки дар асри XVIII Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоб бо таълимоти иртиҷоӣ ва бунёдгароёнаи исломии худ баромад намуду қавмҳои парешони арабро зери таълимоти маҳдуд ва яхбастаи худ муттаҳид сохт. Албатта, он ҳангом қавми парешон ва аз фарҳанги пешрафтаи башарӣ қафомонда ба чизе зиёда аз он эҳтиёҷ надошт. Аммо имрӯз ҷомеаи башарӣ чунон босуръат пешрафт мекунад, ки як қатор таълимотҳои замоне “дуруст” на танҳо дурустии худро гум кардаанд, балки зарарнок будани худро ба намоиш гузошта истодаанд. Бидуни тардид, таълимоти Абдулваҳҳоб, ки баъдан бо номи ваҳҳобия маъруф шуду дар давоми чанд даҳсола роҳнамои сиёсию иҷтимоӣ ва фарҳангии Арабистони Саудӣ гардид, таълимоти хатарнок, монеаи пешрафти илму фарҳанг ва рушди иқтисодии ҷомеа будани худро ба маъраз гузошт. Агар матлабро соддатар баён намоем, кишварҳои дар ҳамаи соҳаҳо пешрафтнамуда собит карданд, ки ин таълимот ба ҳеҷ ваҷҳ наметавонад роҳнамои мусулмонон бошад. Моҳиятан ин таълимот ботлоқи бугинеро шабеҳ аст, ки ҳар гуна ҷомеаро бо тамоми дастовардҳои илмию фарҳангияш ба коми заҳролуди худ фурӯ мебарад. Ба қавли дигар, ин таълимот на танҳо барои пешрафти ҷомеаи араб мусоидат накард, балки бо ақида ва таълимотҳои яхбастаи зиддифарҳангию зиддимиллии худ садди азиме дар пешрафти ҷомеа гардид. Бидуни тардид, на танҳо барои ҷомеаи араб, балки барои тамоми мусулмонон бояд боиси хурсандӣ бошад, ки Шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон вазъи динӣ-фарҳангии ҷомеаи худро бо дарназардошти пешрафтҳои ҷомеаи башарӣ ҳаматарафа васеъ ва амиқ таҳлил намуду аз он бардошти хеле дурандешона намуд. Ӯ баҳори соли 2016 барномаи модернсозии “Биниш – 2030”-ро пешниҳод намуда, дунболи ислоҳи динӣ-фарҳангӣ ва иқтисодии ҷомеаи худ гардид. Барномаи худро шарҳ дода, соли 2022 ӯ таъкид менамояд, ки “мо ба таълимоти ҳақиқии ислом, ба тарзи зиндагии Муҳаммад (с) ва чор халифаи аввал, ба ҷомеаи озоду осуда бармегардем”. Бояд эътироф намуд, ки бо муҳим ва муфид будани андешаи мазкур розӣ нашудан душвор аст. Ислом воқеан ҳам бунёди ҷомеаи озоду осударо таълим медиҳад, на ҷомеаи зери тарсу ваҳм ва таълимоти хашини зиддиинсонӣ ташаккулёфтаро. Шоҳзода гузаштаи на чандон дури ҷомеаи худро ба ёд оварда, хотирасон менамояд, ки дар солҳои 1950-1970 ба гурӯҳҳои ифротии зери таълимоти Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоб омодашуда имкон дода шуд, ки ба дастгоҳи иқтисодию сиёсии кишвар ворид шаванд ва дар муайян намудани роҳи пешгирифтаи кишвар нақшгузор бошанд, ки чунин ҳолат ба пайомадҳои даҳшатнок оварда расонд. Дар натиҷа обрую нуфузи сиёсии кишвар хеле коҳиш ёфт. Шоҳзода Муҳаммад ибн Салмон эътироф менамояд, ки баъд аз таъсири афкори ифротии ваҳҳобия ба низоми давлатдории кишвар давлат дигар рушд карда натавонист, сармояи зарурӣ ҷалб карда нашуд, сайёҳӣ пешрафт накард. Ӯ таъкид менамояд, ки бо тафаккури ифротӣ ягон навъи ҷомеа пешрафт карда наметавонад. Ба қавли Шаҳзода Муҳаммад ибни Салмон, агар кишвар хоҳад, ки миллионҳо ҷойи кор тавлид намояд, бекорӣ коҳиш ёбад, иқтисоди кишвар рӯ ба беҳбудӣ биёрад, даромади мардум зиёд шавад, ба хотири дигар манфиатҳо он бояд дар кишвар ифротгароиро решакан намояд. Яке аз иқдомҳои шаҳзода барои решакан намудани ваҳҳобия аз зеҳни мардум аз он иборат аст, ки он соли 1727-ро таърихи нави ташкилёбии Арабистони Саудӣ таъин менамояд. Ин сана аз омадани Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб 18 сол пеш аст. Яъне шоҳзода бо ин ибтикори худ нақши Муҳаммад ибни Абдулваҳҳобро дар таърихи сиёсии кишвар низ ночиз намуда, барои муносибати нав ба таълимоти ӯ заминаи илмию-ҳуқуқӣ омода менамояд, ки бешак ин иқдом барои пешрафти минбаъдаи кишвар хеле муҳим мебошад. Қобили зикр аст, ки Муҳаммад ибни Салмон ҳамчун муслиҳи дурандеш барномаи худро оҳиста-оҳиста, қадам ба қадам мавриди татбиқ қарор додан дорад. Мусиқӣ ва кино, ки чанде беш ҳаром маҳсуб меёфт, имрӯз дар мактабҳо ба фанни ҳатмии таълимӣ мубаддал шудааст. Дар шаҳрҳо намоишҳои оммавии консертии ҳам санъаткорони саудӣ ва ҳам ғарбӣ озодона намоиш дода шуда истодаанд. Тағйиротҳо махсусан дар нисбати занон хеле чашмрас мебошанд. Агар чанде пеш барои онҳо рондани мошин мамнуъ буд, имрӯз онҳо соҳиби шаҳодатномаи ронандагӣ шуда истодаанд, барномаю лоиҳаҳои бузургро роҳбарӣ менамоянд, нақши онҳо дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёт тадриҷан зиёд шуда истодааст. Шоҳзода ислоҳи худро дар ҳаёти фарҳангию сиёсии кишвар шарҳ дода истода, таъкид намудааст, ки “ Давлати мо дар заминаи маҷмуи ақидаҳою эътиқодҳои дар заминаи ислом ташаккулёфта, фарҳанги қабилавӣ, фарҳанги арабӣ, сифатҳои беназири фарҳангу эътиқодоти саудӣ бунёд ёфтааст”. Бояд эътироф намуд, ки андешаи мазкур як таҳаввулоти азим ва ҷиддӣ дар фаҳмиши ислом аст. Исломи муосир бояд ба тамоми фарҳангҳо эҳтиром гузорад. Дар исломи муосир фарҳанги миллӣ дар ҳошия қарор нагирифта, балки мағзи онро ташкил менамояд. Эҳтиром ба фарҳанги дигарон ҳатто дар рафтори паёмбари ислом Муҳаммад(с) низ мушоҳида карда мешуд. Ӯ (с) баъди ба Мадина рафтан ҳатто дар рӯзи рӯзаи яҳудиҳо рӯза гирифтааст. Аз ин нуқтаи назар шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон воқеан ҳам дуруст таъкид намудааст, ки исломи мо бояд исломи озод ва осуда бошад. Ӯ сароҳатан таъкид намудааст: Мо ба он ҳолате, ки пеш будем, бармегардем. Кишвари исломи муътадиле, ки дараш ба тамоми динҳо, анъанаҳо ва одамони тамоми рӯйи замин боз аст”. Бояд таъкид намуд, ки ин иқдом боз ҳам барои эҳтироми худи дини ислом аст. Вақте ин дин динҳои дигарро эҳтиром менамояд, вай ҳатман аз ҷониби динҳои дигар низ мавриди эҳтиром хоҳад буд. Аз ин нуқтаи назар, барномаи пешниҳоднамудаи Шаҳзода Муҳаммад ибни Салмон хосияти баланди инсонпарварона дошта, биниши навро доир ба ислом муаррифӣ менамояд. Ин биниш моҳиятан тамоми афкору аъмол ва рафтору гуфтори ифротии зиддинсониро решакан намуда, бояд афкору аъмол ва гуфтору рафтори созанда, сулҳофар ва нексириштро рӯи кор оварад. Хулоса, сиёсати пешггирифтаи Шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон маҳсули пешрафти фазои нави сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии ҷомеаи башарӣ буда, ба тамоми ифротиҳо дар тамоми гӯшаю канори ҷомеаи башарӣ ҳушдор медиҳад, ки ифроту ифпротгароӣ оянда надоранд ва бояд аз ҳар гуна ҷомеа ба таври ҳатмӣ решакан шаванд. Барномаи роҳандозӣ шудаистодаи шоҳзода зери унвони “Биниш – 2030” дини исломро ҳамчун як дини таҳаммулпазир муаррифӣ намуда, дар бунёди ҷомеаҳои солими исломӣ бешак нақши муассир хоҳад гузошт. Муовини директори Маркази исломшиносӣ Абдухалилзода К.А.

Арабистони Саудӣ солҳои тӯлонӣ дар тасаввури ҷаҳони ислом ҳамчун яке аз намунаҳои барҷастаи давлатдории динӣ шинохта мешуд. Низоми сиёсӣ ва ҳуқуқии кишвар бо таълимоти исломӣ пайванди амиқ дошт ва дар ҳаёти иҷтимоӣ низ ниҳодҳои мазҳабӣ нақши назаррас мебозиданд. Қонуни асосии кишвар Қуръон ва суннати Паёмбарро ҳамчун асоси низоми давлатдорӣ муаррифӣ мекунад. Аз ин рӯ, сухан гуфтан дар бораи дунявият дар Арабистони Саудӣ то чанд соли пеш қариб ғайриимкон ба назар мерасид. Аммо имрӯз манзара ба таври қобили мулоҳиза тағйир ёфтааст. Аз ибтидои солҳои 2000 ва махсусан баъд аз соли 2016, бо роҳандозии «Дурнамои Арабистони Саудӣ – 2030» (Vision 2030) ва баъдан бо ислоҳоти густурдаи иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иқтисодии давраи валиаҳд Муҳаммад бин Салмон, кишвар вориди марҳилаи нави рушди худ гардид. Ин равандро наметавон танҳо бо мафҳуми «рушди иқтисодӣ» шарҳ дод. Дар баробари рушди соҳаҳои гуногуни иқтисодӣ, сайёҳӣ ва ҷалби сармоя, тағйири муносибати давлат ба дин ва коҳиши нуфузи мустақими ниҳодҳои динӣ низ ба яке аз хусусиятҳои муҳими ин марҳила табдил ёфтааст. Аз ин нуқтаи назар, таҷрибаи Арабистони Саудӣ барои дарки бартарӣ ва иқтидори низоми дунявии давлатдорӣ аҳамияти махсус дорад. Пеш аз ҳама бояд як фарқи муҳимро таъкид кард: Арабистони Саудӣ имрӯз ҳам расман давлати дунявӣ нест. Конститутсияи классикии дунявӣ дар кишвар вуҷуд надорад ва ислом ҳанӯз дар сохтори расмии давлат ҷойгоҳи махсус дорад. Ҳатто дар соли 2026 мақомоти расмии Саудӣ таъкид мекунанд, ки арзишҳои исломӣ ва ҳувияти миллӣ аз рукнҳои муҳими раванди дигаргунсозии кишвар мебошанд. Аммо масъалаи асосӣ дар ин ҷо дигар аст: оё тарзи татбиқи дин дар идоракунии давлат тағйир ёфтааст? Ҷавоб ба ин савол мусбат аст: Бале, тағйир ёфтааст. Таҳаввулоти солҳои охир нишон медиҳад, ки давлат тадриҷан аз модели идоракуние дур мешавад, ки дар он ниҳодҳои динӣ метавонистанд ба рафтори ҳаррӯзаи шаҳрвандон, фарҳанг, фароғат, тиҷорат ва ҳаёти ҷамъиятӣ дахолати мустақим дошта бошанд. Намунаи равшани ин тағйирот маҳдуд намудани салоҳияти «Кумитаи амр ба маъруф ва наҳй аз мункар» мебошад. Агар қаблан ин ниҳод метавонист ба рафтори шаҳрвандон дахолат кунад, онҳоро боздошт ё бозпурсӣ намояд ва масъалаҳои либоспӯшӣ, муносибатҳои иҷтимоӣ ва дигар паҳлуҳои ҳаёти шахсиро назорат кунад, баъд аз ислоҳоти соли 2016 салоҳияти иҷроии он ба таври ҷиддӣ маҳдуд гардид. Фаъолияти он бештар ба роҳнамоӣ ва тавсия маҳдуд шуда, дахолати мустақим ба шаҳрвандон аз байн рафт. Ин тағйирот аз нуқтаи назари консепсияи давлатдорӣ хеле муҳим аст. Зеро вақте масъалаҳои ахлоқӣ ва динӣ аз доираи назорати мустақими давлатӣ берун мешаванд, масъулияти давлат аз «назорат кардани имондорӣ» ба «таъмини тартибот, ҳуқуқ ва манфиати умум» бештар мегузарад. «Дурнамои 2030» (Vision 2030) дар ин раванд ҷойгоҳи марказӣ дорад. Ҳадафи расмии ин барнома коҳиш додани вобастагии иқтисоди кишвар аз нафт, рушди соҳаҳои гуногуни иқтисодӣ, густариши бахши хусусӣ, баланд бардоштани сифати зиндагии аҳолӣ, рушди сайёҳӣ, фарҳанг ва хизматрасонӣ мебошад. Сохтори расмии Vision 2030 имрӯз се меҳварро таъкид мекунад: ҷомеаи пурҷӯш, иқтисоди пешрафта ва давлати соҳибмуваффақ. Ҳамзамон дар тавсифи ҷомеаи оянда аз «рӯҳи исломи муосир» сухан меравад. Ин ҷо як тағйири назариявии муҳим ба назар мерасад: давлат талош мекунад исломро аз як низоми фарогири идоракунии тамоми паҳлуҳои ҳаёти иҷтимоӣ ба як ҷузъи ҳувият, арзиш ва ахлоқи ҷомеа табдил диҳад, дар ҳоле ки масъалаҳои иқтисодӣ, маъмурӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ бештар тавассути қарорҳои давлатӣ ва ниҳодҳои муосири идоракунӣ танзим мешаванд. Дар ҳамин маъно, «Vision 2030»-ро метавон яке аз муҳаррикҳои асосии секуляризатсияи амалии низоми давлатӣ донист. Аммо ин секуляризатсия на ба маънои хориҷ кардани дин аз ҷомеа, балки пеш аз ҳама ба маънои коҳиш додани нақши институтсионалии дин дар идоракунии давлат сурат мегирад. Ин нукта махсусан муҳим аст, зеро дунявиятро набояд бо бединӣ ё мубориза бо дин омехта кард. Давлати дунявӣ метавонад ба дин эҳтиром гузорад, арзишҳои ахлоқии онро эътироф намояд ва ҳамзамон қонунгузорӣ ва идоракунии давлатро аз назорати мустақими рӯҳоният ҷудо нигоҳ дорад. Агар «Vision 2030» барномаи стратегӣ бошад, пас «Мавсими Риёз» яке аз намунаҳои намоёни татбиқи иҷтимоӣ ва фарҳангии ин стратегия ба ҳисоб меравад. Бо оғози Vision 2030 ва таъсиси Идораи умумии фароғатӣ дар соли 2016, давлат рушди бахши фароғатро ба сиёсати расмии худ ворид намуд. Аз соли 2019 «Мавсими Риёз» ба яке аз бузургтарин чорабиниҳои фарҳангӣ ва фароғатии минтақа табдил ёфт. Дар доираи он консертҳо, намоишҳои театрӣ, мусобиқаҳои байналмилалии варзишӣ, фестивалҳо, намоишгоҳҳо ва дигар чорабиниҳо баргузор мешаванд. Аҳамияти «Мавсими Риёз» танҳо дар фароғат нест. Он аз нигоҳи таҳаввулоти иҷтимоӣ рамзи гузариш аз як ҷомеаи нисбатан пӯшида ба ҷомеаи бозтар мебошад. Дар гузашта бисёре аз чунин шаклҳои фароғатӣ дар Арабистони Саудӣ маҳдуд ё мамнуъ буданд. Аммо имрӯз давлат онҳоро на танҳо иҷозат медиҳад, балки ҳамчун бахши муҳими иқтисоди миллӣ, сайёҳӣ ва сифати зиндагӣ дастгирӣ мекунад. Ҳамин тавр, муносибати давлат ба фарҳанг низ тағйир ёфтааст: он чизе, ки қаблан пеш аз ҳама аз нуқтаи назари «ҳалол ё ҳаром» баҳогузорӣ мешуд, имрӯз бештар аз нуқтаи назари манфиати ҷамъиятӣ, рушди иқтисодӣ, сифати зиндагӣ ва сиёсати давлатӣ арзёбӣ мегардад. Ин тағйирот яке аз нишонаҳои муҳимтарини дунявишавии идоракунии иҷтимоӣ мебошад. Ҷанбаи дигари муҳим бознигарии муносибат ба салафияи тундрав ва таълимоти сахтгиронаи динӣ мебошад. Муҳаммад бин Салмон ҳанӯз соли 2017 ошкоро эълон карда буд, ки кишвар мехоҳад ба «исломи муътадил» баргардад ва ҷомеаи Саудиро аз андешаҳои ифротӣ дур созад. Пажӯҳишҳои солҳои охир низ нишон медиҳанд, ки сиёсати Саудӣ дар самти коҳиш додани нақши салафизм дар қудрати нарм ва бознигарии муносибати давлат бо рӯҳониён тағйир ёфтааст. Ин равандро метавон гузариш аз «исломи идеологӣ» ба «исломи арзишӣ» номид: дин ҳанӯз аҳамияти бузург дорад, вале давлат бештар ба таҳаммулпазирӣ, мӯътадилӣ, ҳувияти миллӣ ва рушди ҷомеа такя мекунад. Дар баробари ин, тағйироти таълимӣ низ муҳиманд. Барномаҳои таълимӣ ва китобҳои дарсӣ бознигарӣ шуда, баъзе матолиби такфирӣ ва таҳаммулнопазирона коҳиш дода шудаанд ва ба ҷойи онҳо мафҳумҳои ҳамзистии осоишта, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ бештар ворид гардидаанд. Яке аз равшантарин нишондиҳандаҳои тағйироти иҷтимоӣ муносибат ба ҳуқуқи занон мебошад. Дар соли 2018 занони Саудӣ расман ҳуқуқи ронандагӣ пайдо карданд. Пеш аз ин Арабистони Саудӣ ягона кишваре буд, ки занон дар он ҳаққи ронандагӣ надоштанд. Баъдан занон ҳуқуқҳои бештар барои гирифтани шиноснома ва сафар бе иҷозати сарпарасти мард пайдо карданд. Ҳамчунин талаботи ҷудо нигоҳ доштани мардон ва занон дар бисёре аз ҷойҳои ҷамъиятӣ коҳиш ёфт. Аз ин ҷо метавон як хулосаи муҳим баровард: вақте ҳуқуқи шаҳрвандӣ аз мансубияти ҷинсӣ ва иҷозаи сарпарасти

Мутарҷим: Муҳаммади Таваккул. Баргардонкунанда аз хатти форсӣ ба кириллӣ Тоҷиддин Ғуломов (Аввалаш дар шумораи гузашта) 14. БАЛОЗУРӢ АЗ ЯК ХОНАДОНИ ФОРС АСТ Ин баҳсро бархе аз андешамандони ғарбӣ оғоз кардаанд, аз он ҷумла (ва шояд нахустини онон) Жан Соваже – ховаршиноси фаронсавӣ аст, ки Балозуриро аз як хонадони эронӣ медонад. “Доирату-л-маъорифи ислом” зимни мақолаи асосии худ дар бораи Балозурӣ ба вуҷуди ин эътиқод ишора карда, лекин онро ба таври ҷиддӣ таъкид накарда ва афзудааст, ки агар ҳам ин гуфта дуруст бошад, бояд гуфт ба ҳар тақдир, Балозурӣ комилан “арабиза” шуда будааст. “Доирату-л-маъорифи бузург”-и Иттиҳоди Шуравӣ ва низ “Доирату-л-маъорифи Амриконо” эронӣ будани Балозуриро ба вузуҳ таъйид кардаанд. Лекин “Доирату-л-маъорифи Бритонико” ва низ “Ларусси бузург” Балозуриро як араб муаррифӣ кардаанд. Вазъи манобеъи арабӣ дар даврони муъосир низ дар ин замина қобили зикр ва аз ҷиҳате қобили таваҷчуҳ аст. Аз ҷумла, доктор Салоҳуддини Мунаҷҷид зимни муқаддимае, ки бар яке аз чопҳои матни арабии “Футуҳу-л-булдон” нигошта, эрониуласл будани Балозуриро пазируфтааст (ҳарчанд ки дар айни пазируфтан аз неш задан ва ҳатто иҳонати ғайримустақим ба Балозурӣ, ба сабаби надоштани насаби арабӣ, худдорӣ накардааст). Бахши аъломи китоби “Маъруфу-л-Мунаҷҷид” зимни чопи соли 1960 ба ҳеҷ ваҷҳ суҳбат аз араб будани Балозурӣ ба миён наёварда, лекин дар чопи соли 1980 ҳамон китоб таъкид шудааст, ки вай араб будааст. Манзур аз зикри ин шавоҳид ишора ба ихтилофи назарест, ки дар бораи табор ва миллияти Балозурӣ вуҷуд дорад. Мутарҷими китоби ҳозир таҳлилу истидлоли зерро дар ин замина ироа медорад: а) Муаррихону зиндагиноманависон ҳамдостонанд, ки Балозурӣ аз гурӯҳи мутарҷимони осори форсӣ ба арабӣ будааст ва аз ҷумлаи корҳои вай дар ин замина китоби «Аҳди Ардашер» аст. Бино ба далоиле, ки зимни баҳс роҷеъ ба ин китоб зикр хоҳем кард, Балозурӣ тарҷумаи «Аҳди Ардашер»-ро дар ҷавонӣ анҷом додааст. Ин маънӣ ҷуз бо фарзи ин ки Балозурӣ дар як хонадони эронӣ рушд карда, қобили тасаввур нест. Иддиъои ин ки мумкин аст вай худ араб буда ва сипас забони форсиро омӯхта бошад, дар муҳити он замон ғайри қобили бовар аст. Барои он ки битавон наҳваи тафаккури ғолиб дар даврони султаи банӣ Умайя ва банӣ Аббосро ба дурустӣ истинбот намуд, кофист ба ду шоҳиди таърихӣ ишора кунем. Аз ҷумлаи равшанфикрону муаллифони бисёр маъруфи ҳамон аср, ки худ яке аз шуюхи Балозурӣ ба шумор мерафта ва ӯ порае аз нукоти таърихии китоби «Футуҳу-л-булдон»-и худро аз вай ривоят карда, Абуубайд Қосим ибни Салом будааст. Вай аҳли Ҳирот ва табъан форсизабон ва ба истилоҳи аъроб, худ як «аҷамӣ» будааст. Маъазолик, дар асари бисёр маъруфи худ ба номи «Ғарибу-л-ҳадис» дар баҳс роҷеъ ба вожаи “аҷам” менависад: «Ал-фасеҳу-л-инсон ва-л-аъҷаму-л-баҳима» шоҳиди дигар матлабест, ки Мубаррад дар боби 32-и китоби «ал-Комил»-и худ нигоштааст. Вай менависад, бархе мардумон ҳастанд, ки дар пайдо ва ошкор шудани назар ва бар ҳасби зоҳир бояд ҳукм ба бузургзодагии эшон кард, магар ин ки баъдан хилофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки ба арабӣ фасеҳ сухан гӯяд ва ё аз ӯ бӯи атр ба машом расад, ё савор бар асп гузар кунад. Дар муқобил касоне ҳастанд, ки дар назари аввал бояд ҳукм ба ҳақорат ва бесарупойии эшон кард, магар ин ки халофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки дар як шаҳри арабӣ ба забони форсӣ сухан гӯяд. Ёдовар мешавад, ки Мубаррад дуруст ҳамасри Балозурӣ буда ва таърихи фавти он ду фақат чаҳор сол ихтилоф доштааст. Чунин будааст тарзи тафаккури ҳоким бар муҳите, ки Балозурӣ дар он нашву намо ёфтааст. Дар чунон муҳите имкон ин ки як фарди араб ангезае барои фаро гирифтани забони форсӣ дошта бошад, фарзест, қариб ба муҳол. б) Балозурӣ илова бар соири фазоил, дар илми ансоб низ мақоми бас манеъ дошта ва нисобае бузург ба шумор мерафтааст. Вай дар ҳамин китоби «Футуҳу-л-булдон» борҳо насаби мардони беқадру қиматеро ба тафсил зикр кардааст, ҳол он ки дар мавриди хеш аз марзи падару ҷад фаротар нарафтааст (нигоҳ кунед ба нахустин иборати китоби “Футуҳу-л-булдон”). Қобили тасаввур аст, ки дар сурати фаротар рафтан ба номҳои эронӣ ва форсӣ мерасидааст ва ин дар он даврон мояи фахре ба шумор намерафтааст. в) Хонадони Балозурӣ уҳдадори умури девонӣ будаанд. Ба ривояти Ҷаҳшиёрӣ, ниёи вай котиби Хасиб – ҳокими Миср будааст ва ин ҳирфа ҳамон гуна ки медонем, дар асри Аббосӣ беш аз ҳама миёни хонадонҳои эронӣ ривоҷ доштааст. г) Ин ҳақиқат, ки Балозурӣ осори худро ба арабӣ нигошта, муғоирате бо эронӣ будани ӯ надорад ва чунонки медонем, эрониёни бисёри дигаре низ ба ҳамин тартиб амал кардаанд. “Доирату-л-маъорифи Амриконо” дар ҳамин замина менависад: «Дар садди азиме аз бузургтарин номҳо дар заминаи шеъру дониши араб, аз қабили Башшор ибни Бурд ва Абунуввос ва Себӯяи наҳвӣ ва Балозурии муаррих эрониёне будаанд, ки бархе аз эшон кӯшиши худро сарфи он карданд, ки масоилу мавзуъоти эрониро ба ҷаҳони араб интиқол диҳанд ва малоими табъи онон арза доранд». Ва билохира, ҳамон гуна ки гуфта шуд, ба назари муртарҷим, хонадони Балозурӣ мансуб ба шаҳр ё қарияи Балозур аз тавобеъи Дайлам будаанд. Бино ба ин далоил, мутарҷими китоби ҳозир муътақид аст, ки Балозурӣ аз хонадони эронӣ буда ва ба хилофи иддиъои мазкур, дар “Доирату-л-маъорифи ислом” «арабиза» нашуда ва балки забони модарии вай форсӣ будааст. АЪЗОИ ДИГАРИ ХОНАДОНИ БАЛОЗУРӢ Пештар гуфтем, ки номи падари Балозурӣ Яҳё ва номи падари ӯ Ҷобир ва номи падари Ҷобир Довуд будааст ва низ гуфтем, ки Ҷаҳшиёрӣ дар асари худ ба номи “Китобу-л-вузаро ва-л-куттоб” аз Ҷобир – ниёи Балозурӣ ном бурда ва ӯро низ Балозурӣ хондааст. Кунияи Ҷобир бино ба ҳамин ривоят, Абуабдулҳамид будааст ва аз ин рӯ, метавон ҳадс зад, ки Ҷобир илова бар Яҳё – падари Балозурӣ, фарзанди дигаре ба номи Абдулҳамид доштааст. Ҷобир худ дар замони Ҳорунаррашид котиби Хасиби ҳукмрони Миср будааст, чунонки аз навиштаҳои Ҷаҳшиёрӣ бармеояд, хасиби шуарову донишмандонро дар дастгоҳи худ гирд оварда ва силаҳо додааст. Мутаассифона, беш аз ин огоҳии дигаре дар боби аъзои хонадони Балозурӣ дар даст надорем. МАҚОМИ БАЛОЗУРӢ ДАР ДАСТГОҲИ ХИЛОФАТИ АББОСӢ Ҳамон гуна ки қаблан зикр шуд, манобеъи таърихии мавҷуд ҳокӣ аз ин аст, ки Балозурӣ Маъмунро мадҳ гуфта ва ин нишонаи он аст, ки вай дар оғози ҷавонӣ ба дарбори ин халифа роҳ доштааст. Аз замони марги Маъмун то хилофати Мутаваккили Аббосӣ, яъне тайи даврае қариб чаҳордаҳ сол номе аз ӯ ба унвони муқаррабони

Таърих нишон медиҳад, ки яке аз аломатҳои нуфуз ва қудрати империяҳо бо пайдо шудани имконият ба даст овардани заминҳои нав ва ҳифзи манфиатҳояшон дар шакли гуногун буд ва ҳаст. Чунин таҷрибаи таърихиро империяи Форс бо Рим аз сар гузаронида, мунтазам ҷангҳои харобиовар барои ба даст овардани манфиатҳо миёни онҳо ба вуқуъ пайвастанд. Баъзан, агар форсҳо ҳудуди Шарқи масеҳиро забт мекарданд, боз аз даст медоданд, ки дар ниҳоят ҳарду империя аз нигоҳи ҳарбӣ заиф ва хароб шуданд. Дар ин миёна, қабилаҳои бодиянишин араб низ бо ҳуҷумҳои худ сарзаминҳои мутамаддинро азият медоданд. Аз ин рӯ, ҳам Империяи Византия ва ҳам Форс дар ниҳоят усулҳои мубориза бо онҳоро таҳия карда, аввалинҳо сулолаи масеҳии араби ғассониёнро ба худ ҷалб карданд ва форсҳо бо ҳамодиҳо дӯстӣ барқарор карданд, то онҳо дар муқобили ҳуҷумҳои бодиянишинон истодагарӣ кунанд ва аз ин тариқ амнияташонро дар сарҳад таъмин намоянд.1. Аммо, дар асри 7 ҳамодиҳо фаҳмиданд, ки аз сарпарастони худ, форсҳо фоидаи зиёд намегиранд. Дар ин маврид, пешниҳоди хилофати арабҳоро, ки дар он манфиати зиёд ваъда дода шуда буд, аз ҷониби аксаряти қабилаҳо пазируфта шуд. Вақте, ки арабҳо минбаъд ба марзҳои Византия ва Сосониён ҳамла мекарданд, империяҳои бузург қудрати дифои сарҳадашонро аз арабҳо надоштанд, чун сарҳадбон надоштанд. Илова бар ин, зулму ситами низоми давлатӣ дар вилоятҳо бадбинии мардумро ба ҳокимияти маркази императорӣ дучанд карда буд ва чандин шӯришҳо ва низоҳои алайҳи империяи марказӣ ба вуқуъ пайвастанд. 2. Дар охир такя бар мардуми бегона дар сарҳад ва идомаи ҷангҳои дохилӣ ва берунӣ сабаби шикасти империяи Форс шуд. Вобаста ба муборизаи мардум дар муқобили араб дар сарзамини Мовароуннаҳр ва Хуросон муаллифони мусалмон ва ғайриммусулмон бо забонҳои арабӣ ва форсӣ ва дигар забонҳо бисёр навиштанд. Муаллифони ин таърихномаҳо гуногун буданд. Инҳо ходимону мансабдорони давлатӣ ва халифаҳо, котибони дарбори халифаҳои Аббосиён. олимон хизматгорони дарбори Сомониён, Ғазнавиён ва дигар подшоҳон буданд ва ҳамчун шоҳидон асарҳои худро ба маъракаҳои низомӣ, корҳои давлатӣ ва дигар корҳои онҳо бахшидаанд. Дар натиҷа, бисёре аз онҳо рӯйдодҳои таърихиро бо тарзи маҷбурӣ, ғайривоқеӣ тасвир карда, нақши мухолифони худро паст мезаданд.3 Аз ин рӯ, ҳангоми истифодаи манбаҳо усули муқоиса ва таҳлили интиқодӣ ба маврид аст. Дар баробари сиёсати миллатгароии хилофати Умавиён ва муносибат ба ғайриарабҳо (маволиён) ҳатто пас аз қабули ислом, ки онҳо шаҳрвандони дараҷаи дуюм ҳисобида мешуданд, идеяҳои зидди низоми сиёсии арабҳо шакл гирифтанд. Дар аввал таъмини баробарҳуқуқӣ барои ҳамаи мусалмонон новобаста аз миллат бо истинод ба Қуръон моҳияти асосии ин идея буд. Бо гузашти вақт, ин ҳаракат ба намоиши бартарии фарҳангӣ ва таърихии форсҳо бар арабҳо табдил ёфт ва низоми қабилавии арабро бо бузургӣ, ҳашамат ва давлатдории қадимаи Эрони Сосонӣ муқоиса мекарданд. Албатта, чунин муқоиса бартарияти форсҳоро нишон медод. Аммо, арабҳо ин муборизаҳои мусулмононро барои баробар ҳуқуқии ҳамагон аз нигоҳи Қуръон ва дастрасии ҳамагон ба молу мулкро ҳамчун мухолифат бо дини ислом маънидод карда, душманони низоми сиёсиро ҳамчун душманони дин ҷазо медоданд. Дар як давраи муайяни таърихӣ, ки қариб 140 солро ташкил медод, мардуми миллатҳои дигар аз истиқлолияти сиёсӣ ва фарҳангӣ куллан бенасиб монданд ва ҳатто ин раванд шакли умумӣ гирифт. Яъне итоат ба низоми араб аз нигоҳи динӣ чунон устувор шуд, ки миллат дар бораи истиқлолияти сиёсӣ фикр ҳам намекард. Инро метавон як давраи карахтии тафаккури миллат номид. Бисёр қавму миллатҳо ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг, мероси таърихӣ, анъанаҳои миллӣ, заминҳои бумии худро аз даст дода, махлут ба араб шуда куллан нобуд шуданд, ки намунаи он забони қибтҳо дар Миср, забони сурёнӣ дар Шом, Лубнон, Ироқ, забони марониён ва барбариҳо дар Либия, Тунис, Алҷазоир, Марокаш, ки имрӯз танҳо баъзе дастхатҳои қадим бо ин забон боқӣ мондаанду халос. Аммо куллан нест кардани тафаккури сиёсии миллати форс ғайриимкон буд. Дар ин давра ҳам равшанфикрони миллат, ки ҳарчанд хеле кам монда буданд, кушиши бедор кардани миллатро доштанд ва ин раванд барои ташкили ҷунбишҳои миллӣ замина омода кард. Дар таҷриба, арабҳо ба ин қонеъ накарда, дар дарбори уммавиён ва аббосиён теъдоди чандин китобҳо дар муқобили фарҳанг ва тамаддуни форсҳо навишта шуда, паҳн мекарданд, ки ин ҳам як намуди мубориза барои аз арсаи сиёсӣ нобуд кардани ин миллат буд. Китобҳо ва асарҳои аввали арабӣ дар душманӣ бо эрониҳо аз ҷониби нависандагони араб навишта шуда, хусусан асарҳои зиёдеро дар рад кардани ҳаракати Шуъубия, нафрат ба ғайриарабҳо (форсҳо) ва исботи бартарии арабҳо бар ғайриарабҳо навиштаанд. Моҳияту мазмуни аксари китобҳо нишон додани камбудиҳо, нуқсонҳои таърихӣ ва хусусиятҳои манфии ғайриарабҳо буд, то бартарии нажоди арабро исбот кунад. Ин раванд хусусан дар давраҳои умавиён ва аввали аббосиён, яъне бартарии арабҳо бар форсҳо бо мафҳуми бартарии арабҳо “фазл-ул-араб” хеле авҷ гирифта буд. Заминаҳои тезу тунд будани ин муносибатҳо заминаҳо ва омилҳои таърихӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ дошт. Заминаи таърихии душмании пеш аз ислом, рақобат байни империяи Сосониён ва қабилаҳои арабии хаммарзӣ буд. Таърих собит мекунад, ки худуди давлатҳои Миср, Арабиситон, Яман, Сурия, Ироқ доим аз ҷониби империяҳои Эрон ва Рим забт ва тобеъ мешуданд. 4 Яъне ин ҷангҳо имконияти мустақилияти сиёсии арабро нобуд мекарданд. Аммо омадани ислом ва таъсиси низоми сиёсии араб дар зери шиори ислом масъаларо куллан дигар кард. Дар ин давра, акнун аввалин истилоҳҳои мусаллаҳонаи араб бар зидди дигарон сар шуд. Инчунин таҷрибаи таъсиси низоми хоси арабӣ дар доираи дин бо номи хилофат рӯи кор омад, ки истилоҳи сарзаминҳои дигар аз ҷониби лашкари ислом мазмуни наҷот бахшидан гирифт. Ҳарчанд дини ислом бо имон овардан ҳамаро дар назди Худованд яксон ва баробар медонист, вале дар амал ҳеҷ вақт чунин набуд ва нест. Чаро! Ҳарчанд доктаринаи қуръонӣ онро таъкид кунад ҳам, дин вобаста бо равандҳои иҷтимоии ҷомеа шакл гирифт, ки таъсири унусурҳои фарҳангӣ ва сиёсӣ дар он кам набуд. Хусусан ҳукмронии давраи уммавиён таҳқир ба ғайриарабҳо (маволӣ) нажодпарастӣ ва афзалият додан ба унсури арабӣ ҳамчун қисми таркибии дин пазируфта шуда буд. Дар ин давраи муаяйни таърихӣ низоми сиёсӣ-динии араб (хилофат) истиқлолияти сиёсии давлатдории империяи Сосониён дар Форс пурра барҳам дода шуд ва моликияти Византия нобуд карда шуд, силсилаи низоми шоҳӣ ва ашрофи олии маҳаллӣ соҳибихтиёрии худро аз даст дод, динҳои пешинаи давлатӣ, Зардуштӣ дар Эрон мақоми худро ҳамчун дини давлатӣ аз даст дод ва калисоҳои масеҳӣ дар вилоятҳои пешинаи Византия бартарии сиёсии худро аз даст доданд, забони расмӣ дар замони умавиён дар қаламрави хилофат ба арабӣ интиқол дода шуданд.5 Чунин муносибат

 Коррупсия (лотинӣ: corruption – пора) дар адабиёти ҳуқуқӣ ҳамчун фаъолияти ҷиноӣ муайян карда мешавад, ки аз сӯиистифода аз қудрати расмӣ аз ҷониби мансабдорон барои манфиатҳои шахсӣ иборат аст. Дар дар адабиёти илмию соҳавии бо забонҳои тоҷикӣ ва форсии муосир таълифшуда дар баробари вожаи “коррупсия”, муродифи арабии он “фасод” низ васеъ истифода бурда мешавад. Дар ҳуқуқи Рим коррупсия ҳамчун “вайрон кардан, шикастан, пора додан” фаҳмида мешуд ва амали ғайриқонунӣ алайҳи мансабдорон буд. Ин истилоҳ тавтеаро байни якчанд иштирокчиён ифода мекард, ки ҳадафи он таъсири номатлуб, масалан, ба раванди судӣ ва халалдор кардани ҷараёни муқаррарии маъмурияти давлатӣ буд. Истилоҳи “коррупсия” барои тавсифи сӯиистифода аз қудрати расмӣ, ки одатан бо вайрон кардани қонун ҳамроҳ аст, истифода мешавад. С.И. Ожегов ин истилоҳро ҳамчун “порагирӣ, фосиқии мансабдорон ва шахсиятҳои сиёсӣ” муайян мекунад. В.В. Лунеев коррупсияро ҳамчун “падидаи иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ ё криминологӣ” мешуморад, ки як қатор амалҳои хатарноки иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар амалияи байналмилалӣ ҳамчун ҷиноят эътироф карда мешаванд”. П.А. Чебоксаров коррупсияро ҳамчун “маҷмӯи падидаҳои манфии дар ҷомеа ва давлат рухдода” муайян мекунад. Ба андешаи ин муҳаққиқ, коррупсия пеш аз ҳама дар нодида гирифтани меъёрҳои ахлоқӣ аз ҷониби шахсони алоҳида ва дар содир кардани амалҳои тамаъҷӯёна ва худхоҳона, ки бар зидди ҳокимияти давлатӣ, манфиатҳои хизмати давлатӣ ва хизмат дар мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ равона шудаанд, ифода меёбад”. А.В. Кузмин ду фаҳмиши коррупсияро пешниҳод мекунад: – фаҳмиши васеъ, ки тибқи он коррупсия ҳам ришвахорӣ дар ҳама шохаҳои ҳокимият ва идоракунӣ (давлатӣ, мунисипалӣ, хусусӣ), ҳам ҷиноятҳои мансабиро, ки бо ниятҳои худхоҳона содир шудаанд, дар бар мегирад; – фаҳмиши танг , ки тибқи он коррупсия – ришвахорӣ ва порагирӣ дар ҳама шаклҳои он, илова бар ин (бо дараҷаи муайяни анъанавӣ) ришвадиҳӣ ва ангехтан ба додан ё гирифтани ришваро дар бар мегирад. Ҳарду намуди коррупсия асосҳои ҳуқуқии ҷомеа ва ҳокимияти давлатиро хароб мекунанд . Дар ҳоле ки баъзе муҳаққиқон дар бораи худи мафҳуми коррупсия назари гуногун доранд, аксари муаллифон онро бо сӯиистифода аз қудрати давлатӣ, истифодаи мавқеи расмӣ барои мақсадҳои худхоҳонаи шахсӣ ё гурӯҳӣ алоқаманд мекунанд. Масъалаи мубориза бо ҷинояткорӣ ва махсусан бо коррупсия муддати тӯлонӣ дар маркази таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор гирифтааст. Бисёре аз олимон ва сиёсатмадорон асарҳои худро ба омӯзишу фаҳмиши амиқу дақиқи илмии коррупсия ва таҳияи роҳҳои мубориза бо ин падидаи зарарноки ҷамъиятӣ бахшидаанд. Беҳтар кардани қонунгузорӣ ва амалияи ҳифзи ҳуқуқ дар соҳаи мубориза бо коррупсия ба шарте имконпазир аст, ки баъзе падидаҳои иҷтимоии барои коррупсия ҳамчун омил хизматкунанда равшан карда шаванд. Бо андешаи профессор Г.А. Сатаров, “коррупсияро пурра решакан кардан мумкин нест, зеро он нишондиҳандаи сатҳи солимии ҷомеа аст”, яъне коррупсия ҳам бо нокомилии ҷомеаи муосир ва ҳам бо як қатор ҳолатҳои дигар алоқаманд аст. Олими иқтисодшиноси швед. Гуннар Мюрдал (1898-1987) бо ишора ба сатҳи баланди ришвахорӣ дар ҷомеаи шведӣ, менависад: “…аз сабаби қонунҳои бад, мо ба миллати одамони маккор табдил ёфтаем”. Дар ин робита, баъзе коршиносон бовар доранд, ки қонунҳои кунунӣ бо коррупсия ҳеҷ иртиботе надоранд ва коррупсия инъикоси нокомилии доимию абадии табиати инсон аст. Дигарон бюрократизатсияи ҳаёт, афзоиши шумораи мансабдорон, тақвияти нақши давлат ва ғайраро ҳамчун сабабҳои асосии коррупсия ном мебаранд . Ғайр аз ин, коррупсия инчунин аз он сабаб ба вуҷуд меояд, ки муносибатҳои расмии байни давлат ва сохторҳои ғайридавлатӣ, ки дар қонунҳо муқаррар шудаанд, фаъолияти дурусти низоми идоракунии давлатиро таъмин намекунанд ва бо муносибатҳои ғайрирасмӣ пурра карда мешаванд. Коррупсия яке аз чунин муносибатҳои ғайрирасмӣ аст. Дар ин робита, андешаи профессор Д. Шеклтон ҷолиб аст: ӯ боварӣ дорад, ки “то он даме, ки давлат ҳаёти ҷомеаро дар ин ё он шакл танзим мекунад, он маҷбур аст, ки сатҳи муайяни коррупсияро таҳаммул кунад”. Тибқи мазмуни ин андеша, коррупсия танҳо дар ҷое вуҷуд надорад, ки қудрати давлатӣ вуҷуд надорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1385) истилоҳҳои “коррупсия” ва “муқовимат бо коррупсия”-ро муайян мекунад. Коррупсия – кирдоре (ҳаракат ё беҳаракатие), ки шахсони ба иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор ё шахсони ба онҳо баробаркардашуда бо истифода аз мақоми худ ва имкониятҳои он барои ба манфиати худ ё шахсони дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарият ва имтиёзҳои дигар содир менамоянд, инчунин ба ин шахсон ваъда додан, таклиф ё пешкаш намудани ин гуна неъмату бартарият ва имтиёзҳои дигар бо мақсади моилкунӣ ё қадр кардани онҳо барои содир намудани чунин кирдорҳо (ҳаракат ё беҳаракатӣ) ба манфиати шахсони воқеӣ ё ҳуқуқӣ; (ҚҶТ аз 26.12.11с., №772). Муқовимат ба коррупсия – фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, ташкилотҳо, новобаста аз шакли моликият, дар доираи ваколатҳо ва вазифаҳои худ, инчунин шахсони воқеӣ дар самти пешгирии коррупсия, аз ҷумла оид ба ошкор ва бартарафсозии омилҳои бавуҷудоварандаи коррупсия (пешгирии коррупсия), дар самти ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ (мубориза бо коррупсия), оид ба кам ва бартараф намудани оқибатҳои ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, дар самти мусоидат дар пешгирӣ, ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ; (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1386). Умуман, метавон гуфт, ки дар ҷомеаи ҷаҳонӣ возеҳии комил ё дақиқии ҳуқуқӣ дар фаҳмиш ва дарки коррупсия вуҷуд надорад. Дар ҳуҷҷати истинодии СММ оид ба муборизаи байналмилалӣ бар зидди коррупсия гуфта мешавад: “Коррупсия сӯиистифода аз қудрати давлатӣ барои манфиати шахсӣ аст”. Ин таъриф ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки коррупсия пардохти мукофотро барои фиреб додани шахс аз вазифаи вазифавӣ, сарпарастӣ дар асоси робитаҳои шахсӣ ва азхудкунии маблағҳои давлатӣ барои истифодаи шахсӣ дар бар мегирад. Ин фаҳмишро инчунин таърифи Гурӯҳи кории байнисоҳавии Шӯрои Аврупо оид ба мубориза бо коррупсия тасдиқ мекунад: коррупсия порагирӣ ва ҳама гуна рафтори дигарро аз ҷониби шахсоне, ки иҷрои вазифаҳои мушаххасро дар бахши давлатӣ ё хусусӣ ба ӯҳда гирифтаанд, дар бар мегирад. Коррупсия боиси вайрон кардани вазифаҳое мегардад, ки аз ҷониби мақомоти дахлдори давлатӣ ба зиммаи шахсони ришвахор ҳамчун шахси мансабдори давлатӣ, корманди хусусӣ ё агенти мустақил гузошта шудаанд ва барои ба даст овардани ҳама гуна фоидаи ғайриқонунӣ барои худ ё дигарон равона шудааст. Ҳамин гуна мавқеъ дар Дастури Котиботи СММ, ки ба таҷрибаи кишварҳои гуногун асос ёфтааст, муқаррар шудааст. Он мафҳумҳои зерини коррупсияро дар бар мегирад: 1) дуздӣ ва азхудкунии амволи давлатӣ аз ҷониби мансабдорон, 2) сӯиистифода аз мақоми хизматӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсии беасос, аз

Истиқлоли давлатӣ барои ҳар як миллат арзишмандтарин ва бузургтарин дастоварди таърихӣ маҳсуб меёбад. Он танҳо як рӯйдоди сиёсӣ ё тағйири сохтори ҳуқуқӣ нест, балки раванди бунёдӣ ва ҳаётан муҳимест, ки заминаҳои таърихиву иҷтимоии рушди давлат, ҳифзи фарҳанги миллӣ, таҳкими соҳибихтиёрӣ ва татбиқи иродаи озоди халқро фароҳам меорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз дар остонаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатӣ қарор дорад – санаи таърихие, ки дар баробари гиромидошти роҳи тайкардаи кишвар, фурсати муносиб барои арзёбии дастовардҳо ва андешидан дар бораи ояндаи давлатдории миллӣ низ мебошад. Дар тӯли сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ, Тоҷикистон марҳилаҳои бисёр ҳассосу сарнавиштсозро паси сар намуд: аз барқарорсозии сулҳу суботи миллӣ ва эҳёи сохторҳои давлатдорӣ дар солҳои аввали истиқлол то татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ, аз ҷумла расидан ба истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ. Ин масири пурпечутоб имрӯз имкон медиҳад, ки ба таҷрибаи давлатсозии Тоҷикистон бо диди илмӣ, таҳлилии воқеъбинона ва ояндабин назар афканем. Дар ҳамин замина, тадорук ва ташаббусҳои густурдае, ки имрӯз дар саросари кишвар, бахусус дар пойтахт – шаҳри Душанбе, ҷиҳати бошукӯҳи ҷашни 9-уми сентябр ба роҳ монда шудаанд, бори дигар собит намуда истодаанд, ки истиқлолияти давлатӣ дар шакли пуррааш татбиқи амалии худро дар ҳамаи сатҳҳои ҷомеаи кишвар пайдо кардааст. Аз нигоҳи ҷомеашиносӣ, равоншиносии иҷтимоӣ ва педагогика чунин чорабиниҳо дорои мазмуни амиқи тарбиявӣ, муттаҳидсозанда ва шаҳрвандсоз мебошанд. Аксар фикр мекунанд, ки чорабиниҳои фарҳанги оммавӣ танҳо ҳамчун машқи роҳравӣ ё омодагии ташкилӣ барои баргузории як чорабинии давлатӣ қабул мешавад. Аммо таҳлили ин падида, аз манзари илмҳои иҷтимоӣ нишон медиҳад, ки аҳаммияти он ба маротиб фаротар аз як амали ҷисмонӣ мебошад. Дар рӯзҳои омодагӣ ҳазорон нафар ҷавонон, донишҷӯён, хизматчиёни давлатӣ ва намояндагони касбу кори гуногунро метавон дар кучаҳои шаҳр дид, ки дар як фазои умумӣ ҷамъ омада, барои расидан ба як ҳадафи муштарак фаъолият мекунанд. Маҳз ҳамин ҳамкорӣ ва ҳамоҳангии дастаҷамъона яке аз омилҳои муҳими таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ аз нигоҳи илмӣ ҷомеашиносӣ ба шумор меравад. Дар ҷомеашиносӣ чунин раванд бо мафҳуми «фаъолияти дастаҷамъона» (Collective Action) тавсиф мешавад. Моҳияти он дар он аст, ки вақте гурӯҳи бузурги одамон барои анҷоми як ҳадафи умумӣ муттаҳид мегарданд, дар байни онҳо эҳсоси масъулияти муштарак, ҳамдигарфаҳмӣ, эътимоди байниҳамдигарӣ ва мансубият ба ҷомеа тақвият меёбад. Аз ҳамин ҷиҳат, роҳпаймоии идона танҳо як маросими давлатӣ нест, балки таҷрибаи амалии ҳамкорӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ мебошад. Илова бар ин, таҳқиқоти муосири равоншиносии иҷтимоӣ нишон медиҳанд, ки ҳаракатҳои ҳамоҳанг ва синхронии гурӯҳӣ (Collective Synchrony) метавонанд сатҳи эътимод ва ҳамкории байни одамонро ба таври назаррас баланд бардоранд. Вақте ҳазорҳо нафар дар як вақт бо як оҳанг, як ҳаракат ва як ҳадаф амал мекунанд, эҳсоси танҳоӣ ва ҷудоӣ коҳиш ёфта, ҳисси ягонагӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ тақвият меёбад. Аз ин рӯ, чунин чорабиниҳо на танҳо аҳаммияти ташкиливу маросимӣ, балки таъсири амиқи равонӣ ва иҷтимоӣ низ доранд. Яке аз натиҷаҳои муҳими чунин фаъолиятҳо ташаккули «сармояи иҷтимоӣ» мебошад. Вақте шаҳрвандон худро иштирокчии як рӯйдоди умумимиллӣ эҳсос мекунанд, дар онҳо масъулият нисбат ба давлат, ҷомеа ва манфиатҳои миллӣ бештар мегардад. Онҳо худро танҳо тамошобини ҷашн намеҳисобанд, балки дарк мекунанд, ки худ низ қисми ин дастоварди бузурги таърихӣ мебошанд. Ин эҳсос барои таҳкими фарҳанги шаҳрвандӣ, эҳтиром ба қонун, ҳифзи моликияти ҷамъиятӣ ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷомеа аҳаммияти калон дорад. Ҷанбаи муҳими дигари роҳпаймоии идона нақши он дар тарбияи ҷавонон мебошад. Бесабаб нест, ки қисми асосии иштирокчиёни чунин чорабиниҳоро донишҷӯён ва ҷавонон ташкил медиҳанд. Онҳо на танҳо нерӯи фаъоли ҷомеа, балки ворисони давлатдории миллӣ ва ояндаи Тоҷикистон мебошанд. Иштироки онҳо дар таҷлили муҳимтарин ҷашни давлатӣ маънои рамзӣ низ дорад: истиқлол танҳо мероси насли гузашта нест, балки арзишест, ки бояд аз ҷониби насли имрӯз ҳифз, тақвият ва ба наслҳои оянда интиқол дода шавад. Марҳилаи омодагӣ ба роҳпаймоӣ барои ҷавонон як мактаби воқеии тарбия ва иҷтимоикунонӣ мебошад. Дар ин раванд онҳо меомӯзанд, ки вақти муайяншударо риоя намоянд, фаъолияти худро бо дигарон ҳамоҳанг созанд, масъулияти шахсии худро дар назди гурӯҳ эҳсос кунанд ва дарк намоянд, ки натиҷаи умумӣ аз саҳми ҳар як иштирокчӣ вобаста аст. Ин гуна малакаҳо танҳо барои баргузории як ҷашн аҳаммият надоранд, балки дар фаъолияти минбаъдаи касбӣ, идорӣ ва ҷамъиятии инсон низ нақши муҳим мебозанд. Дар ҳамин замина, мафҳуми интизом низ маънои амиқтар касб мекунад. Интизом танҳо итоати зоҳирӣ ба қоидаҳо нест, балки қобилияти шахс аст, ки манфиати умумиро аз хоҳиши инфиродии худ болотар гузорад. Маҳз ҳамин фарҳанги интизом яке аз хусусиятҳои муҳими ҷомеаҳои пешрафта маҳсуб мешавад ва чунин чорабиниҳои дастаҷамъона метавонанд дар ташаккули он саҳми назаррас гузоранд. Баъзан чунин савол низ матраҳ мешавад, ки оё баргузории роҳпаймоӣ ба чунин машқҳои пешакӣ ниёз дорад? Ҷавоби ин савол аз таҷрибаи байналмилалӣ низ равшан аст. Ҳар як чорабинии оммавӣ, ки бо иштироки ҳазорҳо нафар баргузор мегардад, ба ҳамоҳангсозии дақиқ, риояи талаботи амниятӣ ва мутобиқати ҳаракати иштирокчиён ниёз дорад. Аз ин рӯ, машқҳои пешакӣ имкон медиҳанд, ки ҳаракатҳо мутаносиб гарданд, эҳтимоли бесарусомонӣ коҳиш ёбад, масъалаҳои тартибот беҳтар таъмин шаванд ва сифати умумии чорабинӣ баланд бардошта шавад. Маҳз ҳамин аст, ки дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, аз ҷумла Фаронса, Ҳиндустон, Чин, Қазоқистон ва дигар давлатҳо низ намоишҳои ҳарбӣ ва роҳмаймоии мардумӣ бо ҳафтаҳо ва ҳатто моҳҳо машқҳои омодагӣ ҳамроҳӣ мешаванд. Аз ин рӯ, омодагӣ ба роҳпаймоии таърихии 9-уми сентябрро набояд танҳо як силсила машқҳои муваққатии ҷашнӣ арзёбӣ кард. Ин раванд, пеш аз ҳама, мактаби бузурги тарбияи шаҳрвандӣ, таҳкими худшиносии миллӣ, эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ, рушди фарҳанги масъулият ва тақвияти ҳамбастагии иҷтимоӣ мебошад. Дар шароите, ки Тоҷикистон ба таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии худ омодагӣ мебинад, чунин чорабиниҳо метавонанд дар баробари аҳаммияти ташкиливу идона, ҳамчун воситаи муассири таҳкими ваҳдати миллӣ ва парвариши ҳисси масъулияти шаҳрвандон нисбат ба ояндаи давлат нақши муҳим бозанд. Ҷашни 35-солагӣ муборак ва роҳи истиқлоли Тоҷикистони азиз ҳамеша пурнуру бобарор бод! Файзуллозода Х.Ҳ. – сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Сулҳ яке аз арзишмандтарин ормонҳои инсонӣ аст, ки инсоният аз замонҳои қадим барои ноил шудан ба он талош кардааст. Сулҳ на танҳо маънои набудани ҷанг ва низоъро дорад, балки мафҳуми васеътаре дорад, ки амният, адолат, эҳтироми мутақобила, озодӣ, ҳамкорӣ ва ҳамзистии осоиштаро байни афрод ва миллатҳо дар бар мегирад. Ҳар ҷомеае, ки аз неъмати сулҳ баҳра мебарад, метавонад дар соҳаҳои иқтисодӣ, фарҳангӣ, илмӣ ва иҷтимоӣ пешрафт кунад ва барои шаҳрвандони худ зиндагии беҳтареро фароҳам оварад. Дар ҷаҳони имрӯза, сарфи назар аз пешрафтҳои илмӣ ва технологӣ, бисёре аз кишварҳо то ҳол бо ҷанг, зӯроварӣ ва ноамнӣ рӯбарӯ ҳастанд. Ин вазъият аҳаммияти сулҳро беш аз ҳарвақта нишон медиҳад. Таъсис ва нигоҳдории сулҳ ҳамкории давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва иштироки фаъоли мардумро талаб мекунад. Сулҳ дар асл маънои оштӣ, оромӣ, амният ва набудани ҷангро дорад. Аммо, аз нигоҳи иҷтимоӣ ва сиёсӣ, сулҳ вазъиятест, ки дар он ихтилофот тавассути муколама, фаҳмиш ва эҳтироми мутақобила ҳал карда мешаванд, на тавассути зӯроварӣ ва ҷанг. Сулҳ дар пешрафти ҷомеаҳо нақши хеле муҳим дорад. Бе сулҳ, рушди иқтисодӣ, маориф, тандурустӣ ва некӯаҳволии иҷтимоӣ бо мушкилоти ҷиддӣ рӯбарӯ мешаванд. Дар муҳити ором, кӯдакон метавонанд бехатар ба мактаб раванд, ҷавонон метавонанд имкониятҳои таҳсил ва кор пайдо кунанд ва оилаҳо метавонанд зиндагии ором ва шоиста дошта бошанд. Ин хусусиятҳои муҳимми сулҳ аст, ки Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша барои пойдории сулҳ, осоиштагӣ, тинҷӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ кӯшиш мекунанд ва ба натиҷаҳои олӣ низ комёб гардидаанд. Бо дарки масъулияти инсондӯстии худ Пешвои муҳтарами тоҷикон тамоми саъю талоши худро карданд то дар ҷаҳон ҳамеша сулҳ пойдор бошад ва ҳамзистии осоишта байни миллатҳо пойдор бимонад. Иқдомоту ташаббусҳои инсонмеҳваронаи муҳтарам Пешвои миллат аст, ки Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид зери унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, 2027-2036» қабул гардид. Ҳар куҷо аз сулҳ ёд шавад, дақиқан аз забони сулњхоњи Пешвои кулли тоҷикони дунё муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон садо медиҳад. Муҳтарам Пешвои миллат ташаббуси навбатии «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, 2027-2036»-ро маҳз барои эҷоди амният ва оромӣ дар ҷомеаҳо, рушди иқтисодии кишварҳо, рушди маориф, фарҳанг ва илм, коҳиш додани камбизоатӣ, муҳоҷират ва бесарпаноҳии миллатҳо, ҳифзи ҳаёт ва шаъну шарафи инсон, густариши ҳамкорӣ байни кишварҳо, набудани ҷанг ва пойдории сулҳ дар ҷаҳон иқдом намудаанд. Албатта, барои сулҳ ва пойдории он ниҳоди аввалине, ки таъсири худро дар зеҳни инсон мерасонад, ин оила мебошад, зеро оила аввалин муҳитест, ки шахсияти инсон дар он ташаккул меёбад. Агар кӯдакон аз солҳои аввали ҳаёт эҳтиром, меҳрубонӣ, ҳамкорӣ ва бахшишро ёд гиранд, дар оянда шаҳрвандони сулҳдӯст хоҳанд шуд. Волидон метавонанд бо рафтори муносиб, ҳалли низоъҳо тавассути муколама ва таълим додани арзишҳои ахлоқӣ дар таблиғи фарҳанги сулҳ нақши муҳим бозанд. Ниҳоди дигаре, ки фарҳанги сулҳдӯстиро дар қалби насли наврас ҷо медиҳад, ин мактаб аст, зеро мактаб яке аз муҳимтарин марказҳо барои таълими фарҳанги сулҳ аст. Омӯзгорон метавонанд насли ояндаро барои бунёди ҷомеаи осоишта тавассути таълим додани эҳтиром ба дигарон, натиҷаҳои хуби корҳои дастаҷамъона ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо омода кунанд. Инчунин, устодон муваззафанд, ки тавассути чорабиниҳои фарҳангӣ, ҳамоишҳои илмӣ, мусобиқаҳои варзишӣ ва барномаҳои бадеӣ дӯстӣ ва ҳамкориро байни донишҷӯён тақвият диҳанд. Ингуна чорабиниҳо метавонанд дар омӯхтани таҳаммулпазирӣ, ҳамзистӣ, эҳтироми қавмҳо, динҳо ва фарҳангҳои гуногун, ҳалли баҳсҳо тавассути муколама ва гуфтушунид, эҳтиром ба ҳуқуқи инсон ва адолати иҷтимоӣ, мубориза бо табъиз, зӯроварӣ ва нафрат нақши мусбат гузоранд. Бинобар ин, ҳар як фарди ҷомеаро зарур аст, ки сулҳро ҳамчун неъмат қадр кунад ва дар пойдории он барои наслҳои оянда талошҳо намояд ва дар ин роҳ корномаи Пешвои муаззами миллатро сармашқи кори худ қарор диҳад. Ояндаи дурахшон вақте амалӣ хоҳад шуд, ки сулҳ ҳамчун арзиши бунёдӣ дар рафтор ва тафаккури ҳамаи инсонҳо ҷойгоҳи махсус дошта бошад. Одиназода Ш.Н., н.и.ф. – сардори шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ

  Қабул гардидани Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид  зери унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими  сулҳ барои наслҳои оянда, 2027-2036» дар заминаи ташаббуси навбатии Пешвои муаззами тоҷикони тамоми дунё  Эмомалӣ Раҳмон сиришти поку асил ва сулҳофару сулҳхоҳи мардуми  ориёиро ба тамоми ҷаҳон бори дигар ба маъраз гузошт. Дар шароити рақобату муборизаҳои пайвастаи абарқудратҳо, поймол гардидани ҳуқуқҳои сиёсию иқтисодии  кишварҳои рӯбарушд ва дар ин замина бе сабаб рехта шудани хуни ҳазорҳо мардуми бегуноҳ иқдоми мазкури Пешвои муаззами миллат бидуни тардид аҳамияти глобалӣ дорад. Ин ибтикори бузург ҳадди ақалл эҳсоси башардӯстонаи ҳар як иштирокчии ҳаёти сиёсии ҷомеаи имрӯзаи башариро бедор намуда, ақли зери нафс қарордоштаи бозигарони асосии ин равандро ба андеша намудан водор менамояд. Сиришти сулҳофарии Пешвои миллати тоҷикро собиқ Президенти Амрико Ҷорҷ Буш дарк намуда, барҳақ қайд намуда буд, ки «Эмомалӣ Раҳмон дар замони бисёр муташанниҷ  ба кишвараш ва халқаш сарвар гардид. Вале тавонист, ки халқу давлаташро аз варта наҷот диҳад. Вай дар муддати на чандон тулонӣ дар мамлакат сулҳ барқарор кард ва ба арсаи байналхалқӣ баромад».  Воқеан ҳам, ҳамин сиришти сулҳофарии Пешвои муаззами миллат буд, ки ҷанги таҳмилии бо гуноҳи бевоситаи дингароёни зархарид  ташкилшуда дар як муддати муайян ба анҷом расиду кишвар собитқадамона дар фазои сулҳу субот ба сӯйи ҳадафҳои стратегии худ пеш рафта истодааст. Дар чунин як шароити нозук ва ҳассос, агар Эмомалӣ Раҳмон ба ҳаёти сиёсии кишвар ворид шуда, миллатро сарҷамъ намекард,  эҳтимол имрӯз на танҳо аз давлату миллат чизе боқӣ намемонд, балки кишварамон чун баъзе кишварҳои байни гурӯҳҳои мухталиф тақсимшуда  ба майдони муборизаи гурӯҳҳои мухталифи манфиатҷӯ  табдил меёфт. Хиради поку асил ва сиришти сулҳофарии Пешвои муаззами миллат, хушбахтона, ба тақдири миллат,  хатари мавҷударо дарк намуда, онро пешгирӣ намуд. Ҳангоме ба афкору аъмоли сулҳофарии Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таваҷҷуҳ менамоем, бешак пеши назари мо сиришти поку сулҳофари мардуми асили ориёӣ, ки Фирдавсии бузургвор дар «Шоҳнома»-и безаволаш аз номи Рустам  баён намудааст, ҷилвагар мешавад: Таҳамтан бад-ӯ гуфт, ки эй шаҳриёр, Дилатро бад-ин кор ғамгин мадор. Касе к-ӯ оштӣ ҷӯяду суру базм, На неку бувад пеш рафтан ба разм. Бешак ҳамин сиришт, ҳамин роҳ, ҳамин ҳадаф, ҳамин нигоҳи таҳамтанӣ дар табиати Таҳамтани сонӣ, Пешвои миллати тоҷикон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба пуррагӣ ҳувайдост, вагарна, эҳтимол аст, ки мо ба ин рӯзҳои неки орому осуда мерасидем. Бояд эътироф намуд, ки ташаббуси  навбатии Пешвои миллати тоҷикон як иқдоми хеле муҳим ва саривақтиест баҳри тантанаи сулҳу оромӣ дар тамоми дунё. Чун ҳадаф нек аст, башардӯстона аст, хирадмандона баён гардидааст, онро ҷомеаи ҷаҳонӣ пазируфту дар сатҳи баланд доир ба он Қатънома қабул намуд. Аз ин рӯ, он андешаҳое, ки дар нисбати  муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби аҳли ҷомеа баён мегарданд,  чун: «ҷилои тобноктарини сулҳ дар тамоми рӯйи дунё», «Дар зеҳни Эмомалӣ Раҳмон танҳо хурсандии мардумони тамоми сайёра чарх мезанад», «Эмомалӣ Раҳмон ҳар ҷо сухан гуфтааст, баҳри осоиштагиву амну суботи на танҳо кишвари худ, балки кулли дунё гуфтааст», «Эмомалӣ Раҳмон – асосгузори формулаи Сулҳ дар ҷаҳони муосир»  асоси воқеӣ дошта, инъикоскунандаи равшани фаъолияти сиёсии башардӯстонаи Пешвои миллат мебошанд. Бинобар ин, мардуми тоҷик бояд ифтихор намояд, ки ташаббуси Пешвояш аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ пазируфта шуду дар заминаи он Қатънома низ қабул гардид. Падидаи мазкур, бешак аз боз ҳам баландтар гардидани обрую нуфузи ҷаҳонии кишвари мо дарак медиҳад. Аз ин рӯ, ҳар шаҳрванди хирадпешаи кишвар ва ҳар тоҷики фарҳангдӯсту дурандеш бояд бо Пешвои худ ифтихор намояд!   Муовини директори Маркази исломшиносӣ  Абдухалилзода К.А.

  “Таҷрибаи тоҷикии ҳалли муноқишаҳо, на танҳо дорои хусусияти хосаи худ, балки дорои механизмҳо ва технологияи умумӣ низ аст, ки метавонад дар созмонҳои байналхалқӣ ва кишварҳо мавриди истифода қарор гирад”.                                                                                           Эмомалӣ Раҳмон   Барои мардуми Тоҷикистон сулҳ ва ваҳдати миллӣ арзишҳои муқаддас мебошанд.  Аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ, ки ба ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ рост омад, Сарвари давлат дар андешаи оромиву осоиштагии миллат буд. Баъди истиқлоли давлатӣ арзиши муқаддасу таърихӣ, бешубҳа, ваҳдати миллӣ ва сулҳу оромӣ мебошад. Тинҷию осудагӣ дар мамлакат роҳи рушду такомули минбаъдаро равшан сохт. Бо таъкиди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон (26 июни соли 2007) сулҳу суботи тоҷикон боиси дар арсаи байналмилалӣ боло рафтани обрӯи Тоҷикистони соҳибистиқлол ва таҳкими нуфузу мавқеи он дар миёни ҷомеаи ҷаҳонӣ гардид: имрӯз башарият илова бар ин, ки таҷрибаи сулҳи моро мавриди дастгирӣ, омӯзиш ва истифода қарор додааст, инчунин дигар иқдомоти башардӯстонаи давлати тоҷиконро низ доир ба ҳалли проблемаҳои мубрами минтақа ва ҷаҳон бо гармӣ истиқбол ва пуштибонӣ мекунад. Бисёр коршиносон, аз ҷумла созмонҳои байналмилалӣ, махсусан намояндаҳои хоси Дабири кулли Созмони Миллали Муттаҳид, намояндагони Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо, Комиссарияти олии Созмони Милали Муттаҳид оид ба гурезагон, намояндагиҳои ташкилотҳои байналмилалӣ оид ба тандурустӣ, наҷоти кӯдакон бо технологияи нодире, ки дар ҷараёни ба даст омадани сулҳу оштии миллӣ дар Тоҷикистон истифода шуд, қоил буданд ва ин таҷриба қобили қабули ҷомеаи ҷаҳонӣ гашт. Дар заминаи ин таҷрибаҳо ташаббуси навбатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби Созмони Миллали Муттаҳид зери унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» 25 июни соли 2026 қабул гардид. Қабули қатъномаи мазкур маҳсули хиради азалӣ ва аз сиёсатмадори сатҳи ҷаҳонӣ будани Пешвои муаззами миллат гувоҳӣ медиҳад. Барҳақ фармудаанд, ки бе сармояи дониш ва бе пирояи таҷриба нодираи даҳр гаштан номумкин аст. Мо ифтихор дорем, ки миллати тоҷик таърихан ва табиатан созандаву сулҳдӯст мебошад. Ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаҳрвандони мамлакат, аз ҷумла ҷавононро водор месозад, ки барои ворисони сазовори ниёгони тамаддунсози худ шудан пайваста ба хотири ҳамқадами замон тараққи кардани сарзамини худ саъй намоем, то ки кишварамон ба муқобили омилҳои номатлуби ҷаҳони муосир ва оқибатҳои ногувори раванди ҷаҳонишавӣ пойдору устувор бошад.   Одинашоҳ Вализода, мудири шуъбаи пажуҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии Муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон»  

Баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ – 9-уми сентябри соли 1991 дар ҷумҳурӣ раванди демократикунонии ҷомеа инкишоф ёфт. Дар раванди демократикунонии ҷомеа шаҳрвандон озодиҳои зиёдеро ба даст оварданд. То ҳатто кор ба ҷое расид, ки коргарони оддӣ, ба монанди коргарону деҳқонон ба корҳои давлату давлатдорӣ, интихобкунӣ ва интихобшавӣ, муттаҳидшавӣ дар иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, машғул гардиданд. Тарафгирии номзадҳо оғоз гардид. Ҳизбу ҳаракатҳои сиёсии зиёде ташкил карда шуда, фаъолияташон ба сиёсикунии ҳаёти ҷомеа нигаронида шуда буд. Шаҳрвандон барои тарафдории номзадҳо ба майдонҳо баромаданд. Аз ин манфиатҷӯёну манфиатхоҳон истифода бурданд. Дар байни мардум кинаву адоват нофаҳмиву бадбинӣ, маҳалчигӣ барангехта шуд. Дар натиҷаи ин ҳама, дар ҷумҳурӣ ҷанги шаҳрвандӣ оғоз гардид. Мардум сарсону саргардон гаштанд. Дар ба дари хешу табор шуданд. Аз хонаву дар монданд. Аз ҷойҳои зисташон дур шуданд. Молу ҳолашон дар саҳрову талу теппаҳо монд. Ба ҷонашон марг таҳдид мекард. Авзои ҷомеа ноором буд. Ноумедиҳои мардум рӯз то рӯз зиёд мешуд. Зиндагӣ ва нонёбӣ мушкил буд. Мардум барои нон навбат меистоданд. Нон намерасид. Гуруснагӣ таҳдид мекард. Кафолати ҳаёти инсон таъмин набуд. Дар ҷумҳурӣ вазъияти фавқуллода эълон карда шуда буд. Алангаи ҷанг шаҳру ноҳияҳои ҷумҳуриро фаро гирифта буд. Мардум орзуи тинҷиву амониро мекарданд. Ҳеҷ кас намедонист, ки то пагоҳ зинда мемонад. Ҳаёти инсон қадр надошт. Инсоният дар он давра бесарусомониҳои зиёдеро паси сар кард. Аз воситаҳои ахбори омма, ба монанди телевизион ва радио мардум оҳиста-оҳиста хабарҳои хуш, хабарҳои расидан ба тинҷиву амониро мешуниданд. Рӯзе аз телевизион ва радио хабар расид, ки дар шаҳри бостонии Хуҷанд иҷлосияи 16-уми Шурои Олиии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор мегардад ва мардум бо орзую омоли расидан ба сулҳу субот ва тинҷиву амонӣ онро ба хуши қабул карданд. 16 ноябри соли 1992 иҷлосияи 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид ва дар кори он Раҳмонов Эмомалӣ Шарифович Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб карда шуд. Аввалин сухани гуфтаашон ин «ман ба шумо сулҳ меорам» мебошад. Мардуми парокандашударо сарҷамъ кард. Гурезагонро ба хонаҳояшон баргардонид. Сулҳу суботро дар ҷомеа ва давлат аз сари нав таъмин намуд. Бо мухолифин музокирот ва гуфтушунидҳо оғоз шуданд. Дар натиҷа, рӯзи 27-уми июни соли 1997 дар шаҳри Маскави Федератсияи Русия Созишномаи сулҳи тоҷикон ба имзо расид. Аз ҳамон сол инҷониб рӯзи 27-уми июн ҳамчун рӯзи Ваҳдати миллӣ дар ҷумҳурӣ ҷашн гирифта мешавад ва мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» рӯзи истироҳатӣ эълон карда шудааст. Бо сарварии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба хотири расидан ба сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ ба мухолифин гузаштҳои зиёд кард. Дар Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаҳои давлатӣ 70 фоиз ба 30 фоиз тақсим карда шуд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бори якум тағйироту иловаҳо бо роҳи раъйпурсӣ аз 26-уми сентябри соли 1999 ворид карда шуд, ки дар натиҷаи он ҳизбҳои сиёсии динӣ барои иштирок дар ҳаёти сиёсии давлат ва корҳои идоракунии давлатӣ ҳуқуқ пайдо намуданд. Парламенти касбӣ ташкил карда шуд. Ҳаёти сиёсии ҷомеа муътадил гашт. Мақомоти давлатӣ ба пуррагӣ амнияти давлатӣ, тартиботи ҷамъиятӣ ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро таъмин намуданд. Мардум бениҳоят аз сиёсати пешгирифтаи Роҳбари давлат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон хурсанду шод шуда, дар меҳвари сиёсати пешгирифтаи Президенти маҳбубамон сарҷамъ шуда, ба корҳои созандагию ободкорӣ машғул гаштанд. Солҳо мегузаранд, аммо хизматҳои фарзанди фарзонаи миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдат – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳаргиз фаромуш намегарданд. Айни ҳол, моро зарур аст, ки ба қадри Ваҳдати миллӣ, ба қадри хизматҳои Пешвои муаззами миллат бирасем ва баҳри ободонии Ватани азиз заҳмат кашем, меҳнат кунем. Ваҳдати миллӣ, амну осоиштагиро ҳамчун гавҳараки чашм нигоҳ дорем ва ба наслҳои оянда расонем, то ки миллати мо пояндаву ҷовид боқӣ бимонад. Шоев Фируз Маҳмадаминович – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши исломи муосири муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқшиносии муқоисавии факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон