МАҚОЛАҲО

  Қабул гардидани Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид  зери унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими  сулҳ барои наслҳои оянда, 2027-2036» дар заминаи ташаббуси навбатии Пешвои муаззами тоҷикони тамоми дунё  Эмомалӣ Раҳмон сиришти поку асил ва сулҳофару сулҳхоҳи мардуми  ориёиро ба тамоми ҷаҳон бори дигар ба маъраз гузошт. Дар шароити рақобату муборизаҳои пайвастаи абарқудратҳо, поймол гардидани ҳуқуқҳои сиёсию иқтисодии  кишварҳои рӯбарушд ва дар ин замина бе сабаб рехта шудани хуни ҳазорҳо мардуми бегуноҳ иқдоми мазкури Пешвои муаззами миллат бидуни тардид аҳамияти глобалӣ дорад. Ин ибтикори бузург ҳадди ақалл эҳсоси башардӯстонаи ҳар як иштирокчии ҳаёти сиёсии ҷомеаи имрӯзаи башариро бедор намуда, ақли зери нафс қарордоштаи бозигарони асосии ин равандро ба андеша намудан водор менамояд. Сиришти сулҳофарии Пешвои миллати тоҷикро собиқ Президенти Амрико Ҷорҷ Буш дарк намуда, барҳақ қайд намуда буд, ки «Эмомалӣ Раҳмон дар замони бисёр муташанниҷ  ба кишвараш ва халқаш сарвар гардид. Вале тавонист, ки халқу давлаташро аз варта наҷот диҳад. Вай дар муддати на чандон тулонӣ дар мамлакат сулҳ барқарор кард ва ба арсаи байналхалқӣ баромад».  Воқеан ҳам, ҳамин сиришти сулҳофарии Пешвои муаззами миллат буд, ки ҷанги таҳмилии бо гуноҳи бевоситаи дингароёни зархарид  ташкилшуда дар як муддати муайян ба анҷом расиду кишвар собитқадамона дар фазои сулҳу субот ба сӯйи ҳадафҳои стратегии худ пеш рафта истодааст. Дар чунин як шароити нозук ва ҳассос, агар Эмомалӣ Раҳмон ба ҳаёти сиёсии кишвар ворид шуда, миллатро сарҷамъ намекард,  эҳтимол имрӯз на танҳо аз давлату миллат чизе боқӣ намемонд, балки кишварамон чун баъзе кишварҳои байни гурӯҳҳои мухталиф тақсимшуда  ба майдони муборизаи гурӯҳҳои мухталифи манфиатҷӯ  табдил меёфт. Хиради поку асил ва сиришти сулҳофарии Пешвои муаззами миллат, хушбахтона, ба тақдири миллат,  хатари мавҷударо дарк намуда, онро пешгирӣ намуд. Ҳангоме ба афкору аъмоли сулҳофарии Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таваҷҷуҳ менамоем, бешак пеши назари мо сиришти поку сулҳофари мардуми асили ориёӣ, ки Фирдавсии бузургвор дар «Шоҳнома»-и безаволаш аз номи Рустам  баён намудааст, ҷилвагар мешавад: Таҳамтан бад-ӯ гуфт, ки эй шаҳриёр, Дилатро бад-ин кор ғамгин мадор. Касе к-ӯ оштӣ ҷӯяду суру базм, На неку бувад пеш рафтан ба разм. Бешак ҳамин сиришт, ҳамин роҳ, ҳамин ҳадаф, ҳамин нигоҳи таҳамтанӣ дар табиати Таҳамтани сонӣ, Пешвои миллати тоҷикон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба пуррагӣ ҳувайдост, вагарна, эҳтимол аст, ки мо ба ин рӯзҳои неки орому осуда мерасидем. Бояд эътироф намуд, ки ташаббуси  навбатии Пешвои миллати тоҷикон як иқдоми хеле муҳим ва саривақтиест баҳри тантанаи сулҳу оромӣ дар тамоми дунё. Чун ҳадаф нек аст, башардӯстона аст, хирадмандона баён гардидааст, онро ҷомеаи ҷаҳонӣ пазируфту дар сатҳи баланд доир ба он Қатънома қабул намуд. Аз ин рӯ, он андешаҳое, ки дар нисбати  муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби аҳли ҷомеа баён мегарданд,  чун: «ҷилои тобноктарини сулҳ дар тамоми рӯйи дунё», «Дар зеҳни Эмомалӣ Раҳмон танҳо хурсандии мардумони тамоми сайёра чарх мезанад», «Эмомалӣ Раҳмон ҳар ҷо сухан гуфтааст, баҳри осоиштагиву амну суботи на танҳо кишвари худ, балки кулли дунё гуфтааст», «Эмомалӣ Раҳмон – асосгузори формулаи Сулҳ дар ҷаҳони муосир»  асоси воқеӣ дошта, инъикоскунандаи равшани фаъолияти сиёсии башардӯстонаи Пешвои миллат мебошанд. Бинобар ин, мардуми тоҷик бояд ифтихор намояд, ки ташаббуси Пешвояш аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ пазируфта шуду дар заминаи он Қатънома низ қабул гардид. Падидаи мазкур, бешак аз боз ҳам баландтар гардидани обрую нуфузи ҷаҳонии кишвари мо дарак медиҳад. Аз ин рӯ, ҳар шаҳрванди хирадпешаи кишвар ва ҳар тоҷики фарҳангдӯсту дурандеш бояд бо Пешвои худ ифтихор намояд!   Муовини директори Маркази исломшиносӣ  Абдухалилзода К.А.

  “Таҷрибаи тоҷикии ҳалли муноқишаҳо, на танҳо дорои хусусияти хосаи худ, балки дорои механизмҳо ва технологияи умумӣ низ аст, ки метавонад дар созмонҳои байналхалқӣ ва кишварҳо мавриди истифода қарор гирад”.                                                                                           Эмомалӣ Раҳмон   Барои мардуми Тоҷикистон сулҳ ва ваҳдати миллӣ арзишҳои муқаддас мебошанд.  Аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ, ки ба ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ рост омад, Сарвари давлат дар андешаи оромиву осоиштагии миллат буд. Баъди истиқлоли давлатӣ арзиши муқаддасу таърихӣ, бешубҳа, ваҳдати миллӣ ва сулҳу оромӣ мебошад. Тинҷию осудагӣ дар мамлакат роҳи рушду такомули минбаъдаро равшан сохт. Бо таъкиди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон (26 июни соли 2007) сулҳу суботи тоҷикон боиси дар арсаи байналмилалӣ боло рафтани обрӯи Тоҷикистони соҳибистиқлол ва таҳкими нуфузу мавқеи он дар миёни ҷомеаи ҷаҳонӣ гардид: имрӯз башарият илова бар ин, ки таҷрибаи сулҳи моро мавриди дастгирӣ, омӯзиш ва истифода қарор додааст, инчунин дигар иқдомоти башардӯстонаи давлати тоҷиконро низ доир ба ҳалли проблемаҳои мубрами минтақа ва ҷаҳон бо гармӣ истиқбол ва пуштибонӣ мекунад. Бисёр коршиносон, аз ҷумла созмонҳои байналмилалӣ, махсусан намояндаҳои хоси Дабири кулли Созмони Миллали Муттаҳид, намояндагони Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо, Комиссарияти олии Созмони Милали Муттаҳид оид ба гурезагон, намояндагиҳои ташкилотҳои байналмилалӣ оид ба тандурустӣ, наҷоти кӯдакон бо технологияи нодире, ки дар ҷараёни ба даст омадани сулҳу оштии миллӣ дар Тоҷикистон истифода шуд, қоил буданд ва ин таҷриба қобили қабули ҷомеаи ҷаҳонӣ гашт. Дар заминаи ин таҷрибаҳо ташаббуси навбатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷониби Созмони Миллали Муттаҳид зери унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» 25 июни соли 2026 қабул гардид. Қабули қатъномаи мазкур маҳсули хиради азалӣ ва аз сиёсатмадори сатҳи ҷаҳонӣ будани Пешвои муаззами миллат гувоҳӣ медиҳад. Барҳақ фармудаанд, ки бе сармояи дониш ва бе пирояи таҷриба нодираи даҳр гаштан номумкин аст. Мо ифтихор дорем, ки миллати тоҷик таърихан ва табиатан созандаву сулҳдӯст мебошад. Ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон шаҳрвандони мамлакат, аз ҷумла ҷавононро водор месозад, ки барои ворисони сазовори ниёгони тамаддунсози худ шудан пайваста ба хотири ҳамқадами замон тараққи кардани сарзамини худ саъй намоем, то ки кишварамон ба муқобили омилҳои номатлуби ҷаҳони муосир ва оқибатҳои ногувори раванди ҷаҳонишавӣ пойдору устувор бошад.   Одинашоҳ Вализода, мудири шуъбаи пажуҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии Муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон»  

Сулҳу ваҳдат, оромиву осоиштагӣ, ҳамдиливу иттифоқ ва осудагиву амният барои ҳар як қавму миллат беҳтарин неъмат маҳсуб меёбад. Маҳз дар фазои танинандозии ваҳдати ҷовидонӣ кишварҳо рӯ ба инкишоф мениҳанду тараққӣ мекунанд ва мардум дар фазои сулҳу субот бо ҳам дӯсту бародарвор умр ба сар мебаранд. Суннат ва арзишҳои ахлоқиву маънавию динии мардумони оламро ваҳдату якдигарфаҳмӣ ташкил дода, инсонҳо дар доираи ин арзишҳо бо ҳусну тафоҳум зиндагӣ мекунанд. Мусаллам аст, ки ҷавҳар ва меҳвари аслии дини мубини Ислом низ ҳамзистиву тарғиби ваҳдату иттиҳод ва шукргузорӣ ба оромиву амният ва суботи саросарӣ маҳсуб меёбад. Чунончи Худованд дар сураи Наҳл мефармояд: «Ва Худо масали деҳаро баён кард, ки эмину оромида буд, рӯзии он ба кушодагӣ аз ҳар ҷое меомад, пас бар неъматҳои Худо носипосӣ карданд. Пас Худо ба сабаби он чӣ мекарданд, гуруснагию тарси фарогирро ба онҳо чашонид». Яъне мурод аз пеш овардани ояти муборак он аст, ки чун мардуми Макка дар оромиву иттиҳод ва фаровонии рӯзии бемашаққат қарор доштанд, носипосӣ ва куфрони ин ду неъматро карданд, билохир Худованд барояшон ноамниву нодорӣ овард. Ношукрӣ ба рӯзии додаи Худованд – яъне оромиву ваҳдату иттиҳод онҳоро ба рӯзҳои сахту сангин рӯ ба рӯ кард. Чун сухан оид ба гиромидошт ва ҳифзи ваҳдату иттиҳоду сарҷамъӣ меравад, рӯзҳои мудҳишу ваҳшонияти ба сари миллати мо омадаи замони ҷанги шаҳрвандиро ба ёд наовардан ғайриимкон аст. Хурду калон тамоми мардуми кишвар огаҳ ҳастем, ки ҳангоми нав ба арсаи соҳибистиқлолӣ расидани кишвари мо, бо маблағгузории хоҷагони хориҷӣ ва ҳамовозиву ҳаммаромии бархе аз хоинони миллат, ки барои амали намудани нақшаву ниятҳои разилонаашон ниқоби дин ба бар карда буданду барои дар мамлакат ҷорӣ намуданӣ мазҳаби бегона кӯшиш намуда истода буданд ҷанги хонумонсӯзи шаҳрвандӣ шуруъ шуд. Маҳз сӯйистифода аз номи дини мубини Ислом, сӯйистифода аз фазои холии динии мафкураи мардум ва сӯйистифода аз вазъи зиндагии номуътадили сокинон, бахусус ҷавонон, аъзоёни ташкилоти террористӣ–экстремистии ҳизби наҳзати исломӣ гумроҳкунии мардумро пеш карда, баҳри расидан ба татбиқи амалҳои зишташон кӯшиш намуданд. Чун ин ҷо оид ба сӯйистифода аз фазои холии динии мафкураи мардум дар замони тозаистиқлолӣ сухан рафт бояд таъкид намоям, ки он замон дастрасии мардум ба адабиёти диние, ки бо забони тоҷикӣ тарҷума шуда бошад ба назар намерасид ва мардум ҷавҳари дини мубини исломро озодона дарк карда наметавонистанд. Аз ин рӯ, бархе аз шахсиятҳои руҳонинамо дар доираи ташкилоти террористӣ–экстремистии ҳизби наҳзати исломӣ ва дигар ҳизбу ҳаракатҳои ифротӣ муттаҳид гардида, динро аз нигоҳи ақлу идрок ва манфиатҳои шахсии хеш ба мардум бо роҳҳои гуногун таҳмил намуданд. Шарҳи нодуруст ва ғаразноки арзишҳои дини мубини ислом ва ба роҳ мондани тиҷорати имон боис гардид, ки ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон аланга гирад. Яъне ношукриву носипосӣ аз ҷониби аъзои ташкилоти террористӣ–экстремистии ҳизби наҳзати исломӣ боиси сарсониву саргардонии мардум ва қатлу хунрезиҳо дар кишвар гардид. Он замон наҳзатиҳо хилофи фармудаҳои Худову Расул амал намуда, зулму истибдод ва ноадолатиҳоро ба сари мардуми кишвар раво донистанд. Дар ин маврид худованд  фармудааст: «Эй бандагонам ҳамоно ман зулмро ба худ ҳаром кардаам ва онро дар байни шумо ҳаром гардонидаам, пас ба ҳамдигар зулму ситам накунед». Агар ба амалҳои хиёнаткоронаи аъзои ташкилоти экстремистӣ – террористии ҳизби назҳати ислом назар афканем, кулли амалҳои онҳо хилофи фармудаи Худову Расули акрам (с) сурат мегирифт ва то ҳол ин аъмол идома дорад. Хушбахтона дар минбари Иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки иҷлосияи тақдирсоз ном бурда мешавад, ба бахти миллати тоҷик фарзанди фарзонаву сарсупурдаи миллат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рӯи саҳнаи сиёсат қадамҳои устувор гузошта, зимоми давлатдории навини миллиамонро ба даст гирифта, роҳи ояндаи равшани кишварро муайян намуданд. Маҳз нақшаву ниятҳои дурнигаронаву созанда ва дар меҳвари сиёсати давлатии кишвар  қарор додани муҳимияти сулҳу субот аз ҷониби Пешвои муаззами миллат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон буд, ки халқ дар атрофи сарвари маҳбубу ғамхори худ чун фарзандони як оилаи тифоқ муттаҳид гардида, баҳри таҳкими оромиву амният ва ваҳдати ҷовидонаи миллат саҳмгузорӣ намуданд. Ниҳоят бо баргузории гуфтушунид ва музокироти зиёде, ки бо талошу кӯшишҳои Пешвои миллат бо мухолифин сурат гирифт, 27 июни  соли 1997 дар шаҳри Москваи Федератсияи Русия Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин санади муҳим шуълаи ваҳдати миллиро дар Тоҷикистони азиз барафрӯхт ва умеди мардуми саодатманди мо ба ояндаи дурахшон ҷилвагар гардид. Маҳз самараи ваҳдати миллӣ буд, ки мо дар тамоми самтҳои иқтисодиву иҷтимоии кишвар ба дастовардҳои назаррас ноил гардида, барои дурнамои давлатдории навини миллӣ кӯшишҳои пайгирона ва азму иродаи халқамон бо ҳидоятномаҳои Пешвои муаззами миллат равона гардида истодааст. Танинандозии сулҳу ваҳдат дар Тоҷикистони маҳбуб аст, ки баҳри шинохти ҷавҳари аслии дини мубини Ислом ба сифати дини таҳаммулпазир ва дини ҳидоятгари ҷомеа ба сӯи созандагиву некӯкорӣ, ваҳдату иттифоқ ва ҳамзистии бани башар ва поку беолоиш нигоҳ доштани он аз ҳама гуна таҳдиду хатарҳои замони муосир иқдомоти судманди Президенти кишвар мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амалӣ гардид. Натиҷаи ваҳдату оромист, ки хушбахтона ба ҳадафҳои стратегии кишвар – раҳои аз бумбасти коммуникатсионӣ, расидан ба истиқлолияти энергетикӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва саноатикунони босуръати кишвар бо бунёди корхонаҳои миёнаву бузурги саноатӣ, истихроҷу коркарди маъдан, нақбҳо ва таъмиру азнавсозии роҳҳо, бунёди нерӯгоҳҳои хурду бузурги обӣ ва бунёди ҳазорон боғу токзорҳои нав марҳила ба марҳила ноил гардида истодаем. Бо назар кардан ба ин пешрафту шукуфоӣ ва фароҳам будани фазои сулҳу ваҳдати миллӣ дар Тоҷикистони азиз бояд ба қадри ин тинҷиву оромӣ ва озодӣ бирасем. Зеро ин тинҷиву оромӣ ва ваҳдату миллист, ки мо озодонаву дилпурона ва хушбахтона кору фаъолият менамоем. Ва бе сабаб нест, ки Паёмбари акрам Муҳаммад (с) фармудаанд: «Ҳеҷ хурсандӣ бидуни амният ба даст намеояд». Расидан ба сулҳу ваҳдат ва таъмини рӯзгори босаодати кишвар, ки бо кӯшишҳои шабонарӯзӣ ва сиёсати оқилонаи Пешвои муаззами миллатамон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва хиради азалии мардуми кишвар ба даст омадааст, барои мо мардуми Тоҷикистон ҳадяи безаволи Яздонист. Мо бояд нагузорем, ки ҳар гуна нерӯҳои аҳриманӣ садди роҳи рушди давлатдории навини миллатамон гардида, мафкураи ҷавонони моро вайрон намоянд. Ташкилоти террористӣ–экстремистии ҳизби наҳзати исломӣ сӯйистифода аз арзишҳои дини мубини ислом бо мақсади расидан ба ин ғаразҳо, ки бо роҳнамоии хоҷагони хориҷии наҳзат ва амалкарди он сурат мегирифту то ҳол идома дорад, моро водор месозад, ки баҳри пешгирии гумроҳкунии мардум аз ҷониби ин нохалафон кӯшиш ба харҷ дода, беш аз пеш рисолати хешро дар самти тарғибу ташвиқи шинохти ҷавҳари аслии дини мубини

Ваҳдати миллӣ яке аз муҳимтарин арзишҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маънавии ҳар як миллат ба шумор меравад. Барои мардуми Тоҷикистон ваҳдати миллӣ на танҳо як мафҳуми сиёсӣ, балки рамзи наҷоти давлат, таҳкими истиқлолият ва заминаи рушди устувори ҷомеа мебошад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки маҳз тавассути муттаҳидии мардум ва иродаи қавии сиёсии роҳбарияти давлат имкони хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ ва барқарор намудани сулҳу субот фароҳам гардид. Имрӯз ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузурги таърихӣ ва омили асосии пешрафти кишвар арзёбӣ мешавад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки миллатҳо бо таҳдидҳои гуногуни сиёсӣ, фарҳангӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ мегарданд, нигоҳдошт ва таҳкими ваҳдати миллӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Оиди заминаҳои таърихии ваҳдати миллӣ ҳаминро метавон гуфт, ки таърихи халқи тоҷик саршор аз рӯйдодҳои пурифтихор ва ҳамзамон пурфоҷиа мебошад. Аз замони давлатдории Сомониён то даврони муосир мардуми тоҷик барои ҳифзи ҳувияти миллӣ, забон ва фарҳанги худ мубориза бурдааст. Дар асрҳои IX–X давлати Сомониён нахустин давлати мутамаркази тоҷиконро ташкил намуд, ки дар он илм, фарҳанг ва иқтисод рушд ёфтанд. Маҳз дар ҳамин давра шахсиятҳои бузурге чун Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино ва дигарон фаъолият мекарданд. Баъди суқути давлати Сомониён сарзамини тоҷикон борҳо зери ҳукмронии давлатҳои гуногун қарор гирифт. Бо вуҷуди ин, мардуми тоҷик тавонист забон, фарҳанг ва арзишҳои миллии худро ҳифз намояд. Ин устуворӣ ва ҳамбастагӣ дар тӯли таърих ба яке аз хусусиятҳои муҳими миллат табдил ёфт. Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 истиқлолияти давлатии худро эълон намуд. Ин рӯйдод орзуи деринаи мардуми тоҷикро амалӣ сохт. Вале солҳои аввали истиқлолият барои кишвар давраи бисёр душвор буд. Бӯҳрони сиёсӣ, мушкилоти иқтисодӣ ва ихтилофоти гурӯҳҳои гуногун вазъиятро мураккаб гардонданд. Дар натиҷа соли 1992 ҷанги шаҳрвандӣ оғоз гардид, ки яке аз саҳифаҳои фоҷиабори таърихи навини Тоҷикистон мебошад. Дар солҳои ҷанг ҳазорҳо нафар ҷони худро аз даст доданд, садҳо ҳазор шаҳрвандон муҳоҷир ё гуреза шуданд ва иқтисодиёти кишвар зарари калон дид. Ин воқеаҳо нишон доданд, ки набудани ҳамдигарфаҳмӣ ва ваҳдат метавонад барои давлат оқибатҳои бисёр вазнин дошта бошад. Баъдан яке аз рӯйдодҳои муҳимтарини таърихи навини Тоҷикистон баргузор гардидани Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Ин иҷлосия моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор шуда, дар сарнавишти давлат нақши ҳалкунанда бозид. Дар он масъалаҳои муҳими сиёсӣ баррасӣ гардида, роҳҳои барқарор намудани сохти конститутсионӣ ва таъмини сулҳу субот муайян карда шуданд. Маҳз дар ҳамин иҷлосия Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси роҳбари давлат интихоб гардид. Ӯ аз рӯзҳои нахустин ҳадафи асосии худро барқарор намудани сулҳ ва ваҳдати миллӣ эълон намуд. Пас аз оғози музокироти байни тоҷикон, бо миёнаравии созмонҳои байналмилалӣ ва кишварҳои дӯст як қатор вохӯриҳо баргузор гардиданд. Ин музокирот чандин сол идома ёфтанд ва дар натиҷа замина барои сулҳи пойдор фароҳам шуд. 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин ҳуҷҷати таърихӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои бозгашти гурезаҳо, барқарорсозии иқтисодиёт ва рушди минбаъдаи давлат замина гузошт. Аз ҳамон вақт инҷониб рӯзи 27 июн ҳамчун Рӯзи Ваҳдати миллӣ ҷашн гирифта мешавад.Созишномаи сулҳ намунаи нодири ҳалли мусолиматомези низоъҳо ба ҳисоб меравад ва аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ низ баҳои баланд гирифтааст. Мо ба боварии том гуфта метавонем, ки ваҳдати миллӣ ҳамчун омили рушди давлат мегардад. Пас аз ба даст омадани сулҳ Тоҷикистон марҳилаи нави рушди худро оғоз намуд. Дар натиҷаи ваҳдати миллӣ имконият фароҳам омад, ки сохторҳои давлатӣ мустаҳкам гарданд, иқтисодиёти кишвар барқарор шавад, сатҳи зиндагии аҳолӣ беҳтар гардад, соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва фарҳанг рушд намоянд ва робитаҳои байналмилалӣ густариш ёбанд. Дар солҳои истиқлолият садҳо иншооти муҳим сохта шуданд. Роҳҳо, нақбҳо, неругоҳҳо ва муассисаҳои иҷтимоӣ ба истифода дода шуданд, ки барои рушди иқтисодӣ ва беҳтар гардидани шароити зиндагии мардум мусоидат намуданд. Ваҳдати миллӣ инчунин барои таҳкими амнияти миллӣ ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ аҳамияти калон дорад. Оиди ҷанбаҳои иҷтимоӣ ва фарҳангии ваҳдати миллӣ метавонем бигуем, ки ваҳдати миллӣ танҳо мафҳуми сиёсӣ нест. Он дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таҷассум меёбад. Мардуми Тоҷикистон намояндагони миллатҳо ва қавмҳои гуногунро дар бар мегирад. Ҳамзистии осоишта, эҳтироми ҳамдигар ва таҳаммулпазирӣ аз ҷумлаи арзишҳое мебошанд, ки ваҳдати миллиро таҳким мебахшанд. Забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ дар таҳкими худшиносии миллӣ нақши муҳим дорад. Ҳамзамон эҳтиром ба фарҳанг ва анъанаҳои ҳамаи халқиятҳои сокини Тоҷикистон ба таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат мекунад. Ҷашнҳои миллӣ, аз ҷумла Наврӯз, воситаи муҳими таҳкими дӯстӣ ва ҳамбастагии мардум мебошанд. Оиди нақши ҷавонон дар таҳкими ваҳдати миллӣ бошад ҳаминро метавон гуфт, ки ҷавонон неруи пешбарандаи ҷомеа мебошанд. Ояндаи давлат ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ ва ҳисси ватандӯстии онҳо вобаста аст. Дар шароити муосир ҷавонон бояд таърихи кишварро омӯзанд, арзишҳои миллӣ ва фарҳангиро эҳтиром намоянд, ба таҳсил ва касбомӯзӣ таваҷҷуҳ зоҳир кунанд, аз ҳар гуна ақидаҳои ифротӣ дур бошанд ва барои рушди Ватан саҳм гузоранд. Тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ ва худшиносии миллӣ яке аз вазифаҳои муҳими ҷомеа мебошад. Роҷеъ ба ваҳдати миллӣ ва таҳдидҳои муосир бошад чунин ибрози андеша кард, ки дар ҷаҳони муосир давлатҳо бо таҳдидҳои гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ҷумла: терроризм ва экстремизм;, паҳншавии ақидаҳои ифротӣ, ҷинояткории фаромиллӣ, ҷангҳои иттилоотӣ ва мушкилоти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ. Дар чунин шароит ҳифзи ваҳдати миллӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Танҳо ҷомеаи муттаҳид метавонад ба ин гуна таҳдидҳо муқовимат намояд ва рушди устувори худро таъмин созад. Аз ин рӯ, ҳар як шаҳрванд бояд масъулияти худро дар ҳифзи сулҳ, субот ва ваҳдати миллӣ эҳсос намояд. Ҳар сол 27 июн дар Тоҷикистон Рӯзи Ваҳдати миллӣ ботантана ҷашн гирифта мешавад. Ин рӯз на танҳо як ҷашни давлатӣ, балки рӯзи қадршиносӣ аз сулҳ, оромӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ мебошад. Ҷашни Рӯзи Ваҳдати миллӣ ба шаҳрвандон хотиррасон мекунад, ки сулҳу субот ба осонӣ ба даст наомадааст ва барои нигоҳ доштани он ҳамеша бояд талош варзид. Ин рӯз инчунин наслҳои ҷавонро бо саҳифаҳои муҳими таърихи давлат ошно намуда, онҳоро ба эҳтироми арзишҳои миллӣ ҳидоят мекунад. Дар охир чунин хулоса бояд кард, ки ваҳдати миллӣ бузургтарин дастоварди Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад. Таҷрибаи таърихӣ собит сохт, ки танҳо тавассути ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамбастагӣ ва эҳтироми манфиатҳои умумимиллӣ метавон давлатро ҳифз намуд ва ба пешрафт расид. Имрӯз Тоҷикистон ба шарофати сулҳ ва ваҳдати миллӣ дар роҳи рушди устувор қарор дорад. Вазифаи ҳар як шаҳрванди кишвар аз он иборат аст, ки ин неъмати бебаҳоро ҳифз намуда, барои таҳкими он саҳми арзандаи

Дар тӯли таърихи инсоният, дин на танҳо як системаи эътиқод, балки омили муҳими рушди иҷтимоӣ, ҷаҳонбинии фард ва ҷомеа, танзимкунандаи муносибат бо арзишҳои дигар низ будааст. Таҳаввулоти тафаккури динӣ тағйиротро дар ҷаҳонбинии одамон, дарки мафкуравии ҷаҳон, ахлоқ ва ҷойгоҳи худ дар ҷомеа инъикос кардааст. Дар айни замон, динҳо ба ташаккули шуури миллатҳо таъсири ҷиддӣ расонида, ба тақвияти ҳувияти фарҳангӣ ва ваҳдати миллӣ мусоидат мекунанд. Агар ташаккули марҳилавии  таҳаввулоти тафаккури диниро тибқи маълумотҳои илмӣ-таърихӣ ва дигар сарчашмаҳо  пайгирӣ намоем чунин таснифот шудааст: Дар эътиқодҳои ибтидоӣ: анимизм (боварӣ ба рӯҳҳои табиат); Тотемизм (эҳтиром ба ҳайвонот ё растаниҳо ҳамчун аҷдодони қабила); Фетишизм (боварӣ ба хосиятҳои ҷодугарии ашё) ва ғайра эътиқодҳои маҳаллӣ нажодӣ ҳам вуҷуд доштанд. Ин шаклҳои шуури динӣ дар ҳамон даврон ба одамон дар аввалин  фаҳмишҳои оламу одам, табиату зуҳуротҳои табии ва шарҳи ин падидаҳо, ҳамчунин барои зинда мондан ва тақвияти ягонагии қабилавӣ кӯмак мекарданд. Албатта, бо мураккаб шудани ҳаёти ҷамъиятӣ ва ташаккули шуури ҷамъиятӣ фаҳмиш ва муносибат ба дину эътиқод ҳам ба таҳаввулот дучор гардид. Ҳамин тавр барои гузаштан ба динҳои бисёрхудоӣ замина пайдо шуд. Махсусан ташаккули тамаддунҳои қадима дар Шарқ (Шумер , Аккад, Миср, Бобул ва ғайра) боиси пайдоиши системаҳои мураккаби динӣ бо худоёни сершумор гардид. Ҳамин тавр дин қисми қудрати давлатӣ ва тартиботи иҷтимоӣ гардид, ки таконе барои иҷтимоӣ- сиёсӣ шудани динҳо шуд. Минбаъд давлатҳо ва империяҳои бузург дар пойдорӣ ва ҳуввиятшиносиву худшиносии миллӣ аз таълимоти динӣ васе истифода мебурданд. Аз динҳои бисёрхудоӣ дар Миср ва давлати Ҳахманишинӣ  то империяи Юнон ва Рим дар давлатдории худ аз тафаккури динӣ ва эътиқоду боварии мардум васеъ ва моҳирона истифода мебурданд. Пас дин ҳама вақт дар хизмати ҳукуматҳо ва давлатҳо будааст. Пайдоиши динҳои яктопарастӣ ба монанди яҳудия, масеҳият ва ислом нуқтаи кулминатсионии иҷтимоишавӣ ва сиёсишавии динҳо мебошад. Маълум аст, ки ин хусусияти муҳими ташаккулёбии динҳои ҷаҳонии   буддоия, масеҳият ва ислом мебошад. Аз ҷумла, ҳамин эътироф ва тасдиқи идеяи як Худо ба рушди меъёрҳои ахлоқии умумӣ ва муттаҳидшавии ҷамоатҳои калони одамон мусоидат кард. Дар ҷомеаи муосир  таҳлилу баррасии  вазъи динию сиёсӣ дар ҷомеаҳои мусулмонӣ, ба хусус дар Иттиҳоди давлатҳои мустақил, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон имрузҳо афзалият пайдо намуда, аҳами­яти махсус касб кардааст. Зеро аксари ҷомеаҳои муосири мусулмонӣ дар муқоиса бо кишварҳои пешрафта хусусияти сун­на­тӣ дошта, дар он ислом нақшу мақоми устувор дорад.  Вале масъалаи ҷиддӣ чунин аст, ки   дар сатҳи шуури муқаррарии оммаи мардум   ислом ҳамчун ҷаҳонбинӣ ва дар қисме аз киш­вар­ҳои мусулмонӣ асоси қонунгузории давлатӣ ва зербинои идеологӣ пазируфта мешавад. Ҳузури чунин тасаввурот дар зиндагии воқеии ҷомеаҳои суннатӣ ба пайванд гирифтани ислом бо сиёсат таъсири манфӣ мегузорад. Ба сиёсат омезиш додани арзишҳо ва муқад­да­соти динӣ ҳамчун як падидаи нохушоянд дар таҷрибаи таърихии кишварҳои мусулмонӣ метавонад барои зуҳуроти ифротгароии динӣ мусоидат намояд. Таҳ­лил­ҳо нишон медиҳанд, ки ҳам нерӯҳои дохилии ман­фиат­ҷӯ барои тақвияти мавқеи худ ва ҳам давлатҳои абар­қуд­рат барои роҳандозӣ намуда­ни ҳадафҳои геопо­литикӣ аз ҳамин омил истифода мебаранд. Бояд ёдовар шуд, ки ҳанӯз аз оғози асри XVIII олами ислом бо са­бабҳои гуногун дар маркази таваҷҷуҳ, мубориза ва манфиатҳои иқтисодии кишварҳои бузурги ҷаҳон қарор гирифта буд. Маҳз табиати сиёсӣ гирифтани ислом ва дар ҷомеаҳои суннатии мусулмонӣ нақши муҳими иҷтимоӣ доштани он ба давлатҳои абарқудрат имконият дод, ки бо истифода аз падидаи ба ном “исломи сиё­сӣ” бо дасти худи мусулмонон ба таъсиси ҳизбу ҳара­кат­ҳои ғайрисуннатии ифротӣ ноил гарданд ва тавассути фаъолияти онҳо дар кишварҳои гуногун низоъҳои сиёсӣ-диниро баран­гезанд. Моҳирона истифода бурдани унсури динӣ тасаллути комили давлат­ҳои пеш­раф­таи ҷаҳонро дар ҳаёти ҷамъиятӣ-сиёсии кишварҳои му­сул­монӣ таъмин кард ва рушди иқтисодии онҳоро аз нигоҳи тақсимбандии минта­қавӣ тобеи худ гардонид. Вобаста ба мавқеъгириҳои муосири геополи­ти­кӣ раванди аз нав тақсим кардани ҷаҳон, алалхусус минтақаи аз нигоҳи захира­ҳои табиӣ ва ҷойгиршавии ҷуғрофӣ ниҳоят қулайи Ховари Миёна аз миён нарафтааст, балки хусусияти буҳронии бештар пайдо кардааст. Ин кашмакашҳо баъд аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва ба вуҷуд омадани ҷаҳони якқутба боз ҳам пуршиддат гар­дид. Таҷриба нишон дод, ки ҳар қадар ҷомеа анъ­ана­вӣ бошаду дин дар муайян кардани тарзи тафаккур ва зиндагии мардум нақши муҳим бозад, ҳамон қадар пиёда сохтани аҳдофи сиёсии нерӯҳои ифротии дохилӣ ва нақшаҳои геополитикии давлатҳои манфиатҷӯ имконпазир мегардад. Аз ин рӯ, интихоби низоми давлатдории дунявӣ ва ҷудо кардани иттиҳодияҳои динӣ аз давлат дар ҷомеаҳои суннатӣ яке аз роҳҳои самарабахши муқовимат бар зидди ҳама гуна ниятҳои нопоки ноором кардани вазъият ва ҳифзи амнияти кишвар мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди ба даст овардани ис­тиқ­лолияти давлатӣ низоми давлатдории дунявиро асос қарор дода, хусусияту асосҳои ҳу­қуқии онро тавассути Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда устувор намуд, Аз ин мавқеъ, истиқлолияти давлатӣ барои ташаккули истиқлолияти фикрӣ низ мусоидат кард, ки ис­тиқ­лолияти динӣ ҷузъи муҳими онро ташкил медод. Дар натиҷа эҳёи босуръати дин рӯи кор омад ва ҷиҳати бозан­дешии худшиносии динӣ, ҷашну маросимҳо ва ни­ҳодҳои динӣ, ба мис­ли масҷиду мадрасаҳои динӣ такони бузург дод. Дар айни замон андешаҳои бегонаи ҳиз­бу ҳаракатҳои сиёсии хусусияти динии ифротидошта аз берун ба фазои динии кишвар ворид гардида, вазъиятро мураккаб сохтанд. Чунин ҳолат зарурати омӯзиш ва таҳлили воқеъбинонаи вазъи динӣ-сиёсии ҷомеа­ро ба миён овард, ки баҳогузории мукаммали он бидуни гузаронидани назарсан­ҷи­ҳои сотсиологӣ ғайриимкон аст. Набояд фаромуш кард, ки масъалаи ҳифз намудани хотираи таърихӣ, эҳё намудани арзишҳои миллӣ ва ташаккули худшиносии миллӣ маҳз аз баракати истиқлолияти давлатӣ имконпазир гардид. Дар ин давра, давлати миллии соҳиб­ис­тиқ­лоли тоҷикон тавассути кӯшишҳои пайгиронаи Пеш­вои Миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳам дар робита ба шинохти дурусти меъёрҳои дини ислом ҳамчун як ҷузъи фарҳанги миллӣ ва ҳам дар самти эҳёи арзишҳои фар­ҳангӣ ва ташаккули худшиносиии миллӣ ҳамчун пояи маънавии ҳастии миллат ва давлати тоҷикон ташаббускор шуда, як қатор чорабиниҳои ҳаётан муҳимро анҷом доданд. Новобаста аз ин, бо сабаби дар тафаккури авомонаи ҷомеаи суннатӣ ҷойгоҳи хос доштани дин ва роҳ ёфтани фарҳангу идеяҳои динӣ-сиёсии бегона дар фазои иттилоотии кишвар раванди ташаккули худшиносии миллӣ ҳануз ҳам ба мушкилӣ ру ба ру ҳаст. Аз ин нигоҳ, дар шароити ҷомеаи суннатӣ маҳз низоми давлатдории дунявӣ метавонад заминаи ҳуқуқиро барои ҳифзи хотираи таърихӣ, арзишҳои миллӣ муҳайё сохта, ба ташаккули худшиносии миллӣ мусоидат намояд ва аз зуҳури таассубу ифротгароии динӣ дар сатҳи сиёсат пешгирӣ карда, амният ва рушди босуботи ҷомеаро таъмин созад. Садори шуъбаи пажӯҳиши исломи муосир, н.и.ф., дотсент Баҳромбеков Д.А.        

Ваҳдати миллӣ аз ҷумлаи муҳимтарин дастовардҳои халқи тоҷик дар даврони соҳибистиқлолӣ ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки ҳар миллате, ки ба ягонагӣ ва ҳамбастагӣ расидааст, тавонистааст давлатдории худро ҳифз намуда, ба пешрафту тараққиёт ноил гардад. Барои мардуми Тоҷикистон ваҳдати миллӣ на танҳо мафҳуми сиёсӣ, балки арзиши муқаддаси маънавӣ ва асоси зиндагии осоишта мебошад. Пас аз ба даст овардани истиқлолият Тоҷикистон давраи бисёр душвори таърихиро аз сар гузаронид. Ҷанги шаҳрвандӣ ба иқтисод, фарҳанг ва зиндагии мардум зарари калон расонд. Бо вуҷуди ин, бо хиради сиёсӣ ва иродаи қавии фарзандони миллат сулҳу субот барқарор гардид ва роҳи рушди давлат боз шуд. Имрӯз ваҳдати миллӣ ҳамчун омили муҳими пешрафти ҷомеа ва таҳкими давлатдории миллӣ эътироф шудааст. Ваҳдати миллӣ маънои ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамбастагӣ ва муттаҳидии тамоми қишрҳои ҷомеаро дорад. Вақте ки мардум дорои ҳадафҳои муштарак мебошанд ва барои манфиатҳои миллӣ талош мекунанд, ҷомеа устувор ва пешрафта мегардад. Рӯзи 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Ин санади тақдирсоз ба низои дохилӣ хотима бахшида, барои рушди минбаъдаи Тоҷикистон заминаи мусоид фароҳам овард. Аз ҳамон вақт ҳар сол 27 июн ҳамчун Рӯзи Ваҳдати миллӣ ҷашн гирифта мешавад. Наќши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар тањкими суњу вањдати миллии тољикон дар арсаи олам камназир аст. Мањз талошњои хастанопазири Пешвои миллат, ки ба ќиммати љони хеш ва бо аз худ гузаштанњои эшон самараи нек ба бор овард ва сулњи тољикон пирўз гардид. Роњбари давлат мањз њамин маъниро таъкид намудааст, ки: «Ваҳдати миллӣ муҳимтарин дастоварди халқамон ва омили асосии рушди давлати соҳибистиқлол мебошад». Мафҳуми ваҳдат дар адабиёти классикии тоҷик низ ҷойгоҳи хос дорад. Саъдии Шерозӣ дар ин хусус менигорад:   Банӣ одам аъзои якдигаранд, Ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард орад рузгор, Дигар узвњоро намонад ќарор.   Ин абёт инсонҳоро ба дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагӣ даъват намуда, аҳамияти ваҳдатро дар ҷомеа равшан нишон медиҳанд. Ваҳдати миллӣ барои пешрафти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон нақши ҳалкунанда дорад. Маҳз дар фазои сулҳу субот давлат тавонист барномаҳои муҳими рушди иқтисодиро амалӣ намояд. Дар солҳои истиқлолият роҳҳои байналмилалӣ, нақбҳо, неругоҳҳои барқи обӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ бунёд гардиданд. Ҳамаи ин дастовардҳо самараи сулҳу ваҳдат мебошанд. Дар фазои орому осуда шаҳрвандон имконияти кору фаъолият, таҳсил ва зиндагии шоистаро пайдо мекунанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ масъалаи тарбияи ҷавонон аҳамияти бештар пайдо мекунад. Ҷавонон бояд сабақҳои таърихиро омӯзанд ва арзиши сулҳу ваҳдатро амиқ дарк намоянд. Муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва оила дар тарбияи ҷавонон нақши муҳим мебозанд. Ҳадафи асосӣ аз он иборат аст, ки ҷавонон худро вориси арзанда ва ҳомии давлату миллат эҳсос намоянд. Ваҳдати миллӣ бузургтарин дастоварди халқи тоҷик дар даврони истиқлолият мебошад. Маҳз ба шарофати сулҳу субот ва ҳамдигарфаҳмӣ Тоҷикистон тавонист роҳи рушди устуворро пеш гирад ва дар арсаи байналмилалӣ мақоми шоиста пайдо намояд. Ҳифзи ваҳдати миллӣ вазифаи ҳар як шаҳрванди кишвар аст. Насли ҷавон бояд арзиши сулҳу субот, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмиро дарк намуда, барои таҳкими онҳо саҳм гузорад. Танҳо дар сурати ҳифзи ваҳдат метавон рушди устувори давлат ва зиндагии шоистаи мардумро таъмин кард. Ваҳдати миллӣ рамзи бақои миллат, асоси суботи ҷомеа ва кафили ояндаи дурахшони Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.   Мушовири директори Марказ                        А.Мирзозода    

Давлати Тоҷикистон баъди ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ бо арзишмандтарин дастоварди сиёсӣ дар ҷаҳони муттамаддин комёб шуд. Ин ҳам бошад шинохта шудани он ҳамчун давлати мустақил буд. Вале, мутаассифона, барои дар сатҳи зарурӣ дарк накардани моҳияту мақоми ин дастовард аз ҷониби гурӯҳҳои сиёсӣ, кишвар ба муноқишаҳои дохилӣ рӯ ба рӯ шуд, ки хасороти зиёди ҷониву молӣ дошт. Вале он воқеиятеро, ки Президенти Тоҷикистон муҳтарам ЭмомалӣРаҳмон дар бораи ба сулҳу ваҳдату оромӣ овардани кишвар пешбинӣ карда буд, бо заҳматҳои зиёди Пешвои миллат ва мардуми шарифи кишвар ҷомаи амал пўшид. Имзо шудани ин санади тақдирсози таърихӣ ба муқовимати мусаллаҳона хотима бахшид, миллатамонро аз парокандагӣ ва Ватанамонро аз нестшавӣ наҷот бахшид. Миллати тоҷик на танҳо давлатро аз парокандагӣ наҷот бахшид, балки дар таъмини рушди иқтисодиву иҷтимоии кишвар қадамҳои устувор гузошт. Барои Тоҷикистони соҳибистиқлол Ваҳдати миллӣ воқеан ҳам дастоварди арзишманд ба шумор меравад, ки сулҳу суботро дар кишвар барқарор карда, барои рушди институтсиноалии кишвар ва давлатдории муосир шароити мусоиде фароҳам овард. Аз ин рӯ, барои миллати тоҷик ва давлати Тоҷикистон ин раванд на танҳо як дастоварди сиёсӣ, балки як марҳилаи тақдирсозе мебошад, ки тибқи қонунҳо ва санадҳои муҳими миллӣ ва байналмилалӣ, дар таркиби Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ (1997) ва Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сабт гардиданд. Ваҳдати миллӣ барои Тоҷикистон аҳамияти бузург дорад. Чунки пас аз анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон, кишвар тавонист сулҳу суботро барқарор кунад ва барои рушди минбаъда шароит фароҳам оварад. Ваҳдати Миллӣ асоси таҳкими давлат, амният ва ҳамоҳангии иҷтимоӣ гардид. Барои ташаккули тафаккури сиёсии миллати мутамаддини тоҷик раванди сулҳ ба як мактаби тақдирсоз табдил ёфта, пояҳои давлатсозиамонро боз ҳам таҳким бахшид. Чун аксарияти мардуми ватандӯсти мо дарк намуданд, ки идомаи ҷанги шаҳрвандӣ боиси барҳам хӯрдани давлати тоҷикон, пароканда шудани миллати тоҷик ва ҳатто аз байн рафтани марзу буми ягонаи он гардад. Воқеан дарси ибратбахш таърих медиҳад. Чунин вазъ таҷрибаи талхи давлатдории Сомониён ба ёд меовард, ки садҳо маротиба мо онро аз саҳифаҳои таърих варақ зада будем. Зеро давлати Сомониён низ дар натиҷаи дастгирии аҷнабиҳо, тақвият бахшидани дасисаҳои гурӯҳҳои гуногун, шиддат гирифтани мухолифату задухӯрдҳо дар миёни фарзандони як миллат давлати тоҷиконро аз байн бурд. Роҳбари давлат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо гурӯҳи мухолифин баъди гуфтушунидҳои тулонӣ ахиран ба хулосае омаданд, ки ҷангу низоъҳо ва бадбинию қасдгирӣ аз азал дар фарҳанги тоҷик ҷой надоштва ҷой доштан ҳам наметавонад. Миллати тоҷик бори дигар собит намуд, ки дар ҳақиқат яке аз миллатҳои сулҳхоҳу сулҳофар мебошад. Дар марҳилаи тақдирсоз метавонад, ки бо ҳам муросову мадоро намояд ва ҳамдигарро бахшанд. Албатта, ба даст овардани ин Ваҳдат ба хираду раҳнамоии Сарвари муаззами кишвар Эмомалӣ Раҳмон пайванди бевосита дошт. Зеро дар ибтидо таъкид доштанд, ки ба ҷанги бародаркӯш хотима мебахшем, гурезаҳоро ба ватан баргардонида, харобаҳоро аз нав обод мекунем ва миллати тоҷик бо он қодир аст. Ҳамин тавр ин музокирот дар ниҳоят ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар шаҳри Москва (27 июни 1997) анҷом ёфт, ки нуқтаи гардиши муҳим дар таърихи муосири Тоҷикистон гардид. Агар дар асоси меъёрҳои байналмилалӣ зарари иқтисодии низои дохилиро тахлил намоем, он андозаи 8-10 миллиард доллари амрикоиро ташкил медиҳад. Аммо, барқарор намудани иқтисод ва истеҳсолоти дохилии кишвар вақти тӯлонӣ ва заҳмату талошҳои зиёдеро тақозо менамуд. Хушбахтона имрӯз бо боварӣ гуфта метавонем, ки тамоми маҳсулоти ниёзи мардумро корхонаҳо дар дохили кишвар истеҳсол ва дастрасӣ мардум мекунанд ва теъдоди онҳо рӯ ба афзоиш дорад. Сатҳи камбизоатӣ дар ин солҳо коҳиш ёфта, рушди иқтисодии кишварро созмонҳои молиявии ҷаҳон эътироф мекунанд. Ҳамаи ин пешрафтҳоро мо аз баракати Ваҳдати миллӣ, якпорчагӣ, сулҳу суботи пойдор, заҳмати пурмаҳсули мардум ва раҳбарии хирадмандонаи Президенти муҳтарам ЭмомалӣРаҳмон медонем. Дар амри ба даст овардани комёбиҳои иқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангӣ тамоми қишрҳои ҷомеа, сохторҳои давлатию ҳукуматӣ, созмонҳои иҷтимоӣ, ҳизбу ҳаракатҳо ва кулли ҷомеаи шаҳрвандӣ нақши сазовори худро мегузоранд. Албатта, ваҳдат на фақат рушду нумӯи Тоҷикистони азизамон, балки беҳтарин неъмати ҳаёти инсон, орзуву ормон, таҳкими давлатдорӣ, наҷоти миллат, ва ҳастии инсон дар ҳар давру замон аст. Имрӯз иттифоқ будани миллати тоҷик, пешравии кишвари ободи мо, меҳмоннавозии халқи инсондӯстамон мамлакатҳои бурунмарзиро дар ҳайрат гузошта, мавриди омӯзиши Созмони Милали Муттаҳид қарор дорад, ки ин ҳам аз ваҳдату ягонагии мо, самимӣ будани мо нисбат ба Ватан гувоҳӣ медиҳад. Боиси сарбаландӣ ва хушнудист, ки миллати тоҷик ва Тоҷикистон имрӯз дар ободкорӣ, амниятӣ мардум, рушди истеҳсолот, некуаҳволии халқ намунаи ибрат дар саросари кишварҳои мутамаддин гардидааст. Пас маълум мегардад, ки танҳо бо роҳи ваҳдату ягонагӣ метавон истиқлолияту ободии ватан ва осоиштагии мардумро таъмин намуд. Ҳамин нуктаро Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳояшон чунин қайд карданд: «Ҳар касе, ки ниҳоле сабзонда бошад, медонад, ки дарахт соле як маротиба ҳосил медиҳад. Аммо, ниҳоле низ вуҷуд дорад, ки ҳамеша меваи ширин ба бор меоварад. Мо аллакай меваи ширин аз дарахти сабзондаамон чашидем, ҷомеаи мо аз он баҳравар гардид, мо ҳаргиз роҳ намедиҳем, ки тешае ба решаи он расад». Набояд фаромуш намуд, ки беҳамтоии модели тоҷикии оштии миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ, аз ҷумла аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид эътироф шудааст ва дар амалияи ҳалли низоъҳои ҷаҳонӣ падидаи беназир ва ибратбахш ҳисобида мешавад. Пас мардуми кишварамон бояд арзишҳои муҳимтарини калидии ваҳдати миллиро ҳамчун гавҳараки чашм эҳтиёт намоянд. Нигоҳ доштани сулҳу субот. Ваҳдати Миллӣ ба пешгирии низоъҳо ва нигоҳ доштани тартиботи ҷамъиятӣ мусоидат мекунад. Таҳкими истиқлолияти давлат. Ҷомеаи муттаҳид метавонад манфиатҳои миллӣ ва соҳибихтиёрии кишварро беҳтар ҳифз кунад. Рушди иқтисодӣ. Сулҳ ва ҳамоҳангӣ шароити мусоидро барои сармоягузорӣ, сохтмони инфрасохтор ва беҳтар кардани сатҳи зиндагӣ фароҳам меорад. Ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ ва маънавӣ. Ваҳдати Миллӣ эҳтиром ба анъанаҳо, забон ва таърихи мардуми тоҷик, инчунин муносибатҳои мутақобилан судмандро байни намояндагони минтақаҳо ва миллатҳои гуногун тақвият медиҳад. Тақвияти ватандӯстӣ. Ваҳдат эҳсоси масъулияти шаҳрвандонро барои ояндаи ватани худ тақвият медиҳад ва барои иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷамъиятӣ мусоидат мекунад. Воқеан боиси ифтихор аст, ки ҳамасола 27 июн дар Тоҷикистон Рӯзи Ваҳдати Миллӣ ҷашн гирифта мешавад, ки рамзи сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ягонагии миллиро ифода менамояд. Ин рӯз ба мо аҳамияти нигоҳ доштани субот ва ҳамдигарфаҳмиро барои шукуфоии минбаъдаи кишвар хотиррасон мекунад. Маҳз бо шарофати ваҳдати миллӣ, кишвар метавонад бомуваффақият проблемаҳои муосирро ҳал ва ояндаи шоистаеро бунёд кунад. Ваҳдати миллӣ—ин ягонагии миллат, ки бо иттиҳоди мардум дар атрофи арзишҳо,

Дар Рӯзи ваҳдат ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон бояд сари як масъала амиқ андеша кунад: ваҳдат ва истиқлолият ду мафҳуми ҷудонопазиранд. Аниқтараш, сарчашмаи истиқлолият ваҳдат аст. Мо бояд истиқлолият, сулҳ ва ваҳдати миллиро баробар қадр кунем. Онҳоро чун муқаддасоти олӣ ҳифз намоем.                                                                                Эмомалӣ Раҳмон Имсол бо фаро расидани 27-уми июн мардуми шарифи Тоҷикистон 29-умин солгарди ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллиро, ки бо заҳмату талошҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имзо гардидааст, таҷлил менамоянд. Роҳи сулҳ чандон ҳамвору бемонеа набуд. Дар раванди музокирот дурандешии сиёсӣ ва танҳо ба хотири оромии ҷомеа гузашт кардан яке аз принсипҳои асосии Сарвари давлат буд. Баъди бисту як вохӯрии расмӣ ва даҳҳо мулоқоти ғайрирасмӣ, ки қариб чор сол дар шаҳрҳои Москваю Кобул, Теҳрону Алмаато, Бишкеку Ашқобод ва дигар маҳаллу мавзеъҳо гузаронида шуданд, оқибати даври ниҳоиро дар шаҳри Москва доир карда, ба санади тақдирсоз имзо гузоштанд. Ба қавли Пешвои муаззами миллат сулҳ барои мардуми мо баробари истиқлолият муқаддас ва бебаҳост. Чунки бо имзои Созишномаи сулҳ ҷанги даҳшатбори дохилӣ хотима ёфт. Сарвари давлат бо имзои санади сулҳ пеш аз ҳама давлат ва миллатро наҷот дод. Боиси ифтихор аст, ки сулҳу суботи тоҷикон боиси дар арсаи байналмилалӣ боло рафтани обрӯи Тоҷикистони соҳибистиқлол ва таҳкими нуфузи мавқеи он дар ҷомеаи ҷаҳонӣ гардид. Таҷрибаи сулҳи тоҷиконро институтҳои бонуфузи ҷаҳонӣ мавриди дастгирӣ, омӯзиш ва истифода қарор доданд. Таҳти роҳбарии хирадмандонаву дурнамои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва ба шарофати сулҳу оромиву суботи сиёсӣ миллати тоҷик ба марҳалаи созандагию ободонии Ватан расид. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини кишвар (9 марти соли 2024) чунин қайд карда буданд: «Мо бояд иттиҳоду ҳамбастагӣ, сулҳу суботи ҷомеа ва ваҳдати миллиамонро, ки ҷавшани миллии мо дар муқобили хатарҳои замони муосир мебошанд, чун гавҳараки чашм ҳифз кунем, зеро қудрати мо дар иттиҳоду сарҷамъӣ, ватандӯстӣ ва заҳмати содиқонаи мо ба хотири ободии Ватан ва рушди давлатамон аст». Такя ба муроҷиату таъкидҳои Пешвои миллат ҳар як фарди тоҷикро месазад истиқлолу озодӣ ва ваҳдату сарҷамъии имрӯзаи онро ҳамчун неъмат ҳифз намуда, барои дар чунин фазои ободи озодӣ зиндагӣ кардан ифтихор дошта бошад. Ҳамзамон, ҳар яки мо бояд шукронаи ваҳдати миллӣ, оромиву осоиштагӣ кунем ва ба қадру қимати Ватан ва заҳматҳои шабонарӯзии Пешвои муаззами миллат расем. Рӯзи ваҳдати миллӣ муборак.   О.Вализода, сардори шуъбаи пажуҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии                                 Маркази исломшиносӣ

Аксарияти қонунҳое, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тасвиб мерасанд, асосан, ба ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ равона мешаванд. Бинобар ин, риоя ва эҳтироми он аз тарафи аҳолии кишвар шарт ва зарур мебошад. Яке аз қонунҳое, ки мардуми тоҷик онро хуб пазируфтаанд, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” мебошад, ки соли 2007 қабул гардидааст. Ба тасвиб расидани ин қонун дар замони Истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик басо муҳим буд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” ба қисми зиёди хароҷоти зиёдатӣ, сарфаи беҳуда ва риёкории мардум нуқта гузошт. То қабули Қонун вазъи гузаронидани маросимҳои мардумӣ бисёр ташвишовар буд. Бо сабаби густариш ёфтани зоҳирпарастӣ ва паст гардидани сатҳи маърифати динии шаҳрвандон бисёр ҷашну маъракаҳои миллӣ ва маросимҳои динӣ, ки бояд дар доираи хонавода ва наздикон сурат гиранд, ба маъракаҳои пурдабдабаву серхароҷот табдил ёфта, ба манфиатҳои иқтисодию иҷтимоии мардум зарари ҷиддӣ ворид менамуданд [2]. Барои дарк кардани нақши бузурги иҷтимоиву иқтисодӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон”, пеш аз ҳама мо бояд вазъи татбиқёбии анъана ва ҷашну маросимҳои сершумори милливу таърихии тоҷикон дар солҳои охирини замони шӯравӣ ва давраи то қабул шудани ин қонун дар замони истиқлолиятро ба хотир оварем. Масалан, чӣ тавре, ки дар хотир дорем, дар он даврони сипаришуда анъана ва ҷашну маросимҳои милливу динӣ ба ҳадде зиёд буданд, ки мардум намедонист кадоме аз онҳоро иҷро кунад. Илова бар ин, баъзе анъана ва ҷашну маросимҳо бо унсурҳои зиёди хурофотӣ ва бо дину фарҳанги миллии тоҷикон бегона то ба ҳадде олуда шуда буданд, ки аз ҳам ҷудо кардани унсурҳои худӣ ва бегона, зарурӣ ва нолозим дар таркиби онҳо хеле мушкил буд. Инчунин, аксарияти анъанаҳо ва ҷашну маросим ба таври маҷбурӣ ва бетартибона татбиқ мешуданд. Ҳатто, бархе аз онҳо, масалан, ҷашни хонадоршавӣ, барои бархе аз мардуми доро ба як маъракаи худнамоӣ, табдил ёфта буданд. Дар ҷашнҳои арӯсӣ истифодаи теъдоди зиёди мошинҳо, бо маблағи калон даъват намудани сарояндаҳои номдор, харҷи зиёди анвои нӯшокиву хӯрок, пулчаспониҳо ба ҳукми анъана даромада буданд, ки аслан ба ғайр аз намоишкорӣ ва исрофкории бемаънӣ маъно ва моҳияти дигаре надоштанд. То қабули қонун маросимҳои азодорӣ низ тадриҷан моҳияти аслии худро гум карда, дар бисёр маврид хароҷоти онҳо аз хароҷоти ҷашни хонадоршавӣ камтар не, балки зиёдтар буд. Зери ин намоишкориҳо бошад, миёни хамзадаи соҳиби маърака ва қарзҳои гирифтаи ӯ ноаён мемонд. Танҳо пас аз гузаштани маърака камбағалию тангдастӣ якҷо бо дигар мушкилиҳои рӯзгор бо соҳибхона даст ба гиребон мегардид [3]. Ҷашну маросими миллӣ яке аз омилҳои муҳими таъсиррасон дар ҳаёти иҷтимоӣ ба ҳисоб рафта, дар ҳаёти ҳаррӯзаи мо ҳамчун шакли меъёри муайяни қоидаи рафтор зоҳир мегарданд. Расму оинҳои милливу динии мо аз ниёгонамон тавассути аз насл ба насл додани донишҳо, меъёрҳо ва арзишҳои иҷтимоӣ то ба имрӯз омада расидаанд. Риоя ва эҳтироми онҳо қарзи наслҳои баъдӣ низ ба ҳисоб меравад. Аммо онҳо бояд мутобиқи талаби замон инкишоф ёбанд. Чӣ тавре, ки шоҳидем тайи солҳои охир аз ҳад зиёд сермасраф гаштани ҷашну маъракаҳо ва амали гаштани расму оинҳо барои аксарияти мардуми мо, ки дар ҳоли тангдастию камбағалӣ қарор доштанд, мушкилоти зиёди моливу пулиро ба миён оварда буд. Рафъи ин мушкилот, пеш аз ҳама, зарурати танзими расму оинҳои милливу диниро тақозо менамуд. Бо назардошти ҳамин талабот, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон танзими анъанаҳо ва ҷашну маросими милливу диниро ба ҳайси яке аз вазифаҳои муҳимтарини давлатӣ ба ҳисоб гирифта, тамоми саъю талоши худро дар ин самт барои қабули қонунҳои саривақтӣ ва таъмини сатҳи баланди зиндагии мардум равона намуд. Имрӯз сарфакорӣ, истифодаи мақсадноку самараноки имкониятҳои молию пулии ҳар як фард, ҳар як оила ҳукми зарурати ҳаётиро гирифтааст ва манфиатҳои фардиву хусусии одамон дар доираи манфиати омма ба назар гирифта мешаванд. Агар кас нек бияндешад, дарк мекунад, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон манфиатҳои тамоми халқу кишварро ҳимоя намуда, ба насли имрӯза дарси илму адаб, ақлу амал, аҳду вафо, афву хирад, сабру саховат, шукру сипос, сарфаю сариштакориро омӯзонид ва шароите ба вуҷуд овард, ки тафаккури нави миллӣ пайдо шавад. Натиҷаи роҳнамоии падаронаи Пешвои муаззами миллат аст, ки дар кишварамон насле ба камол расида истодааст, ки соҳиби дониши муосир, ҷаҳонбинии васеъ, ихтисоси баланд, забондону соҳибмаърифат мебошанд ва барои тарққиёту ободии Ватан содиқона хизмат карда истодаанд [1]. Бо эътимоду боварӣ гуфтан мумкин аст, ки аксарияти ҷавонони соҳибмаърифату шарафманди даврони имрӯза аз марҳалаи ҷӯяндагиву тарҳрезӣ ба созандагӣ гузашта, пайваста сифатҳои инсонии худро такмил медиҳанд, ки назаррасу пурсамар аст. АДАБИЁТҲОИ ИСТИФОДАШУДА 1. Вализода О. Қонуни танзим иқдоми саривақтиву зарурӣ буд. Қонуни танзим – омили рушди мафкураи миллӣ: маводҳои конференсияи ҷумҳуриявии илмӣ-амалӣ (ш.Душанбе, 06 июни соли 2024). 2. Гулов Ш.М. Танзими ҷашну маросим баракати зиндагист! Сомонаи интернетии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. www.tnu.tj 3. Муродов Амиршоҳ. Танзими анъана ва ҷашну маросим, дар беҳдошти вазъи иҷтимоӣ ва иқтисодии шаҳрвандон. Сомонаи интернетии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ. www.tgpu.tj Садуллоев Аҳмадҷон – мутахассиси пешбари шуъбаи пажуҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон  

Ҳодисаҳои солҳои охир дар минтақа собит намуданд, ки фаъолияти гурӯҳҳои ифротгарои динӣ ба бархӯрди манфиати абарққудратҳои ҷаҳонӣ вобаста аст. Ширкат варзидани шаҳрвандони аксари кишварҳои мантиқа дар ин задухӯрдҳои мусаллаҳона аз он шаҳодат аз он медиҳад, ки хусусияти умумимусулмонӣ касб кардани ин ҷангҳо имконияти интиқоли онҳоро ба минтақаҳои дигари мусулмоннишини ғайриараб зиёдтар мекунад. Профессори унверситети Коҳира Ҳасан Ҳанафӣ таъкид дорад, ки «дар вазъи кунунӣ гуфтан ғайриимкон аст, ки «ояндаи кишварҳои мо фундаментализм аст ё либерализм”. Низоми демократӣ барои рушди ниҳодҳои ҷомеа шароити мусоид фароҳам овардааст, вале дар амал ин имкониятро гурӯҳҳои ифротгаро бо таблиғи идеяи фаромиллӣ будани ислом хеле моҳирона истифода мебаранд. Таъкид кардан ба маврид аст, ки дар стратегияи бунёдгароён саволи «ояндаи кишварҳо чӣ гуна хоҳад буд», беҷавоб мемонад. Аз ин чунин бармеояд, ки нақшаи фаъолияти ояндаи сиёсии онҳоро дигарон тарҳрезӣ мекунанд ва инҳо ҳамчун як элементи ин низом онҳоро амалӣ мекунанд. Намунаи амалии ин стратегия дар зери шиори «мубориза бо комунизм» ташкил кардани ҳизбу ҳаракатҳои динӣ дар кишварҳои Африқои Шимолӣ аз ҷониби кишварҳои ғарбӣ ва ё шиори «дифои хоки мусулмонон аз кофирон» дар Афғонистон ва боз чандин ҳодисаҳои дигарро метавон инҷо баён кард. Аксари сиёсатмадорони кишварҳои араб бар ин ақидаанд, ки «бунёдгароии исломӣ идеологияи коммунистиро иваз кард ва як қувваи асосӣ дар муқобили Fарб дар Шарқ» ташаккул ёфта истодааст. Инчунин баъзе муҳаққиқони ғарбӣ ва араб кишвари Эронро барои интишори бунёдгароӣ айбор медонанд. Аммо низоми динии эронӣ маънои инкор ё ҷанг бо дастовардҳои муосири илму техника, рушди давлат надорад ва ҳадафи асосӣ ин пешгирӣ намудани таҷовузи иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва сиёсии ғарб алайҳи мардуми Эрон аст. Наметавон тафаккури асри миёнагии аморати Толибонро бо дигар низомҳои динӣ муқоиса кард. Аммо принсипи асосӣ дар низоми Эрон ин низоми сотсиализм бо идеяи барҳам задани моликияти хусусӣ ва каптализм барои татбиқи сиёсати мустамликадорӣ дар давлатдории Эрон мавриди қабул нестанд.[1:22-26] Аввал, миёни ислом ҳамчун дин ва исломикунонии ниҳодҳои иҷтимоӣ ҳамчун раванди сиёсӣ фарқ гузошт. Дар адабиёти муосири ғарбӣ ин раванд бо номи исломгароӣ (исламизм) зикр мешавад. Зеро ислом на ҳамчун дин бо арзишҳои худкифои ахлоқӣ- маънавӣ вориди ин раванд мегардад, балки ифротикунонии тафаккури динӣ дар кишварҳои мусулмонӣ омили низоӣ дохилӣ шуда, ин кишварҳоро ба сиёсати байналмилалӣ ва муборизаҳои геополитикӣ мепайвандад. Бинобар ин, дар давраи начандон тӯлонӣ ин гурӯҳҳои бунёдгаро хоҷагони зиёд пайдо карда, дастпарварони зиёде тарбия карданд, ки ҳодисаҳои кишварҳои Миср, Сурия, Афғонистон, Судон, Қафқоз ва ғайра онро собит кард. Муаммо дар чист? То ҳол ягон назарияи дақиқи таъмини ҳамзистии арзишҳои миллӣ ва динӣ, ки мушкилоти ҷаҳони исломро аз байн барад, аз ҷониби роҳбарони ин гурӯҳҳои бунёдгарои динӣ коркард нашудааст. Қисме аз уламои дин ба мисли Ибни Таймия, Абдулваҳҳоб, Мавдудӣ шиори «бозгашт исломи ибтидои»-ро тарғиб карда, бо зикри аз оятҳои Қуръон; 39-3, 72-18, 7-30, 17-57 онро асоснок мекунанд ва барои расидан ба ҳадафҳояшон онҳоро болои ҷомеа таҳмил мекунанд. Ислоҳотхоҳони исломӣ ба монанди Саид Қутб, Ҳасани Бано, Афғонӣ бошанд бо шиори «ба пеш бо Қуръон» ба майдони бозиҳои сиёсӣ даромаданд. Идеяи ислоҳотхоҳони ҷадиди исломӣ, бунёди як хилофати исломӣ дар асоси инкори мансубиятҳои миллӣ-этникӣ, ҷуғрофӣ, сиёсӣ, ва айняти сиёсату дин буд. Мутаассифона, ба назар нагирифтани воқеияти ҳаёти мусулмонони минтақа, хусусияти давлатдории кишварҳои мусулмоннишин, мавҷудияти таърихии миллатҳо, низоми сиёсии ҷаҳони муосир ин консепсияҳо натанҳо сабаби низоъи динӣ- мазҳабӣ гардиданд, балки барои рушди давлатдории миллӣ мушкилоти нав эҷод карданд. Дар таҷрибаи таърихии мусулмонон ба сари қудрат омадани гурӯҳҳое, ки худро сирф исломӣ муаррифӣ мекарданд, зиёд буданд. Аммо баъди ба сари қудрат расидан, фаъолияти онҳо аз пешиниҳо, ки худашон онҳоро барои истибдоди мусулмонон сарнагун карда буданд, бадтар мешуд. Аз даврони давлатдории Уммавиён то Шайбонихони манғит, (ба ҷуз аз давлати Дайламиҳо ва Сомониён) ҳар як гурӯҳи аҷнабие, ки ба сари қудрат мерасид, ҳатман пешинаро мушрику бидъаткор ва кофир эълон карда, даъвои аз олудагиҳо пок кардани исломро мекарданд. Танҳо дар даврони давлатдории Дайламиҳо ва Сомониён ба рушди илм ва фарҳанги исломӣ, таъмини ҳамзистии арзишҳои миллӣ ва динӣ дар сатҳи давлатдорӣ диққат дода шуда буд. Он мероси пурғановати илмие, ки тоҷикон ва халқҳои дигар ба ҷаҳониён доданд, маҳз ба ҳамин давраҳои давлатдорӣ рост меояд. Баъзе коршиносон бар ин ақидаанд, ки бунёдгароӣ падидаи иҷтимоӣ буда, таърихи бештар аз садсола надорад ва падидаи муваққатӣ аст. Ин ҳаракат дар таъарруз ба таҳаввулоти модернӣ ва афкори муосир буда, аз дохили ҷунбишҳои ислоҳталабонаи исломӣ дар муқобили ғарбгароӣ бархост.[2:8] Чунон, ки роҳбари исломгароёни Тунис Рошид Ғануш мегӯяд: «Оё мусулмонон метавонанд дар як низоми секулории демократӣ мушорикат кунанд, ҳангоме ки аз таъсиси як низоми исломӣ оҷизанд? Не! Чаро ки вазифаи ҳар як мусулмон чӣ фарду, чӣ ҷомеа дар таъсиси низоми сиёсии исломӣ худро бояд мабзул донад. Низоми демократияи ғарбӣ ба мисли як санг дар пеши по аст, ки барои ҳаракат ба пеш монеа мебошад ва «пешрафти демократия дар Ховари Миёна бидуни пазириши абъоди исломӣ муддати зиёд идома нахоҳад дошт». [3:176] Аммо дар ин масъала, Анвар Иброҳим (вазири молияи Малайзия) чунин назар дорад: «Мо одат кардаем, ки ҳама вақт Fарб ва низоми мустамликадории асрҳои пешинро айбдор кунем, вале ҳамдигарро қатлу куштор кардани мусулмононро намебинем. Мо танҳо бо шиорҳо ва даъватҳои баланд аз номи ислом бозӣ дорем, вале мусулмонон наметавонанд ҳамдигарро оромона гӯш кунанд ва барои ҳалли проблемаҳои ҷомеа ягон амали дуруст анҷом диҳанд».[4:40-41] Дар натиҷаи сайри мухтасар дар таърих ва шиносоӣ бо ҳадафҳои онҳо метавон гуфт, ки бунёдгароён гурӯҳҳое мебошанд, ки дар ҷомеаи суннатӣ ҳам бо мусулмонон ва уламои дин ва ҳам бо равшанфикрони дунявӣ дар ситезанд. Ҳар як гурӯҳҳои идеологӣ-динӣ, аз дохили гурӯҳҳои дигари пешин ҷудо шуда, худро берун аз он низоми шаклгирифтаи динӣ муаррифӣ мекунанд. Аз ҷумла, инкор кардани мазҳабу мактабҳои фиқҳӣ аз нигоҳи дин асоснок шуда, таълимоти худро ҷаҳонбинии исломӣ маҳсуб медонанд. Аммо дин чунон таҳриф шудааст, ки мусулмонон онро пазируфта наметавонанд ва намунаи он андешаҳои динии гурӯҳҳои такфирӣ мебошад. Аксарияти гурӯҳҳои ифротгаро ҳам аз миёни ҷомеаи мусулмонон бархостаанд ва кӯшиш мекунанд, ки аз мавҷудияти худ дар ҷомеа дарак диҳанд. Бинобар ин, дар амалҳои иҷтимоӣ, тарзи либоспӯшӣ ва намуди зоҳирӣ, муносибат бо дигарон онҳо кӯшиш доранд, ки аз руҳонияти суннатӣ тафовут дошта бошанд. Ин гурӯҳҳо ба ин ақидаанд, ки ақибмондагии мусулмонон ин истибдоди дохилӣ, хориҷӣ ва тамаддуни фурӯрехтаи мусулмонон дар замони модерн аст [5:11] ва барои ҳамин ҳама гуна навовариро аз нигоҳи ислом ҳукм мекунанд, ҳарчанд баъзе масъалаҳо сирф