МАҚОЛАҲО

“Мо бояд дар амалӣ намудани арзишҳои миллӣ ва динӣ ҳамеша манфиати мардуми Тоҷикистонро дар мадди назар дошта, ба қадри соҳибистиқлолии давлатамон бирасем ва ин неъмати бебаҳоро ҳамчун гавҳараки чашм нигаҳбонӣ намуда, шукронаи онро ба ҷо орем”.                                                               Эмомалӣ Раҳмон   Дар таърихи навини Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 расман Рӯзи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида, барои миллати тоҷик иди муқаддас маҳсуб мешавад. Тамоми сокинони кишвари озоду ободи мо имрӯз ифтихор доранд, ки 35 сол қабл аз ин нахустин хиштҳои пойдевори истиқлоли воқеӣ ва давлатдории миллии худро ниҳода, аз шарофати мустақилият соҳиби рамзҳои давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруди нави миллӣ гардидем. Дар ибтидои истиқлоли давлатӣ Худованд ба халқи тоҷик Пешвоеро ато кард, ки миллату давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуда, Тоҷикистони соҳибистиқлолро обод ва ҷанги бародаркушро хотима бахшид. Вай тамоми кушиши худро ба харҷ медиҳад, то мардум зиндагии шоиста дошта бошанд. Қадамҳои аввалини истиқлол бо ҷанги хонумонсӯз оғоз гардид, ки аз ҷониби ТЭТ ҲНИ роҳандозӣ шуда, яксаду панҷоҳ ҳазор кушта, 1 миллион гуреза ва беш аз 10 миллиард зиён ба бор овард. Ҷангу талошҳои ибтидои солҳои навадуми асри гузашта тамоми фишангҳои давлату давлатдорӣ ва истеҳсолиро фалаҷ карда буданд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳҳои расидан ба истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллиро ҷустуҷӯ мекард ва Сарвари давлат пайваста талош меварзиданд, то осудагию оромӣ дар саросари мамлакат ҳукмфармо гарданд. Бо талошу заҳмат, ҷонфидоиву ҷоннисориҳои Пешвои миллат 27 июни соли 1997 Созишномаи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ байни Ҳукумати Тоҷикистон ва мухолифин имзо гардид ва он рӯзи муборак Рӯзи Ваҳдати миллӣ эълон шуд. Аз ҳамон вақт инҷониб ҷомеаи ҷаҳони муосир таҷрибаи пешқадами «Сулҳи тоҷикон»-ро меомӯзад ва барои насли имрӯз чун намунаи беҳтарини гуфтушуниди созанда пешниҳод мекунад. Пас аз нисбатан ором шудани вазъият Пешвои миллат баҳри пешрафти иқтисодиёт ва ба ҳам пайванд кардани минтақаҳои Тоҷикистон сохтмони роҳҳои замонавӣ ва бунёд кардани нақбҳоро ба роҳ монданд. Сохтмони шоҳроҳи «Роҳи абрешим», бунёди нақбҳои «Анзоб», «Шаҳристон», «Шар-шар» ва «Чормағзак», сохтмонҳои қитъаҳои алоҳидаи роҳҳои мошингарди Душанбе – Хоруғ – Мурғоб, Душанбе – Рашт – Саритош, Душанбе – Хуҷанд – Чаноқ, Қулма-Қароқурум, роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб иқдомҳои Пешвои миллат буданд, ки боиси пешрафту тараққиёт гашта, мардум аз азияти ағбаҳои хатарнок растанд ва имкон фароҳам омад, ки ҳаракати нақлиёт дар дохили мамлакат ва берун аз он тамоми фаслҳои сол имконпазир бошад ва дар ин замина вазъи равуо ва боркашонӣ ба манотиқи гуногуни кишвар сад дар сад беҳтар гардад. Душвортарин муаммои мо масъалаи истиқлолияти энергетикӣ буд. Дар роҳи таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоии кишвар аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ, ки ҳадафҳои стратегии Ҳукумати мамлакат мебошанд, бо сохтмони нерӯгоҳҳои хурду калони барқи обӣ, хатҳои интиқоли қувваи барқ, туннелҳо, шоҳроҳҳову пулҳои байналмилалии мошингард ва даҳҳо иншооти азими инфраструктураи иҷтимоӣ натиҷаҳои нек ба даст оварда шуданд. Бунёдкориву созандагӣ дар ин самтҳо вусъати тоза пайдо кард. Аз ҷумла, сохмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Сангтӯда-1», «Сангтӯда-2», як қатор нерӯгоҳҳои хурд, хатҳои баландшиддати интиқоли нерӯи барқи Ҷануб – Шимол, Лолазор – Хатлон, Лолазор – Сангтӯда-1 ба истифода дода шуданд. Хусусан ба кор даромадани хатти 500 киловаттаи Ҷануб–Шимол ва дар пойгоҳи асосии он насб гардидани трансформатори дуюм – ин ғамхории бузурги Ҳукумати Ҷумҳурӣ барои сокинони вилояти Суғд дар мавсими тобистону зимистон маҳсуб мешавад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ сохтмони иншооти ҳаётан муҳим – бунёди НБО-и Роғун оғоз гардид. 29 октябри соли 2016 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Роғун сафар намуда, дар дигар намудани маҷрои дарёи Вахш иштирок намуданд. Баъди заҳматҳои зиёд, ду агрегати нерӯгоҳи барқи обии Роғун ба кор даромад. Ба истифода додани нерӯгоҳи барқи обии Роғун аз он шаҳодат медиҳад, ки давлату ҳукумат бо сарварии Пешвои хирадманди тоҷикон пайваста баҳри ободӣ ва гулгулшукуфии ватанамон заҳмат кашида, давлати соҳибистиқлоли моро дар қатори кишварҳои мутараққии ҷаҳон қарор медиҳанд. Ҳоло давлати мо дар самти тараққиёт қадамҳои устувор гузошта, дар бисёр нишондиҳандаҳо дар минтақа пешсаф мебошад. Иқтисодиёти Тоҷикистон баланд шуда, мо ба кишвари содиркунанда табдил гардидем. Истихроҷи тиллову нуқра, алюминий ва маъданҳои гуногун, истеҳсоли молҳои ниёзи мардум, нуриҳои минералӣ, сементу кабел, истеҳсоли автобусҳои замонавӣ камтарин дастовардҳои истиқлолият мебошанд. Шумо боре ба гулгашту хиёбонҳои пойтахти азизамон назар кунед, ки чи гуна ободу зебо гаштаанд. Бунёди ҳайкали аввалин давлатдори тоҷикон Исмоили Сомонӣ, барафрохтани Парчами миллӣ, ки назираш дар олам нест, китобхонаи миллӣ, осорхона, театр, сохтмони садҳо биноҳои баландошёна, соли ҷорӣ ифтитоҳ гардидани биноҳои боҳашамати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Парлумони кишвар давлати моро дар қатори кишварҳои пешрафта қарор дода, аз дастовардҳои истиқлолият маҳсуб меёбанд. Сокинону меҳмонон бо завқ дар пойтахти мамлакатамон сайру гашт намуда, сайёҳони хориҷӣ шаҳри Душанберо «Шаҳри сабз» ном гузоштаанд. Пешрафти иқтисодиёт ва таъмини амнияти шаҳрвандон боис гашт, ки ҳамасола ба Тоҷикистон ҳазорон сайёҳони хориҷӣ ташриф меоранд. Дар замони соҳибистиқлолӣ ба рушди фарҳанг диққати ҷиддӣ зоҳир карда шуд. Таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён, Соли тамаддуни Ориёӣ, Бузургдошти 1150-солагии сардафтари адабиёти тоҷику форс маликушшуаро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 2500- солагии шаҳри Истаравшани бостонӣ, 2500- солагии Хуҷанд, 2700- солагии шаҳри Кӯлоб, 700- солагии Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, 3000-солагии Ҳисор, бузургдошти Пешвои бузургтарин мазҳаби ростини ислом – Имом Аъзам, Ҷомиву Туғрал, Садриддини Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров, Мирзо Турсунзода ва дигар бузургону азизони миллат мутантан ҷашн гирифта шуд. Мақоми давлатӣ гирифтани ансамблҳои «Шашмақом», «Фалак» ва таҷлили ҳамасолаи «Наврӯз», «Меҳргон», Рӯзи «Шашмақом», «Рӯзи фалак», «Рӯзи китоб», «Рӯзи Парчами миллӣ», «Рӯзи Президент», дастгирии чорабиниҳои фарҳангии сатҳи ҷумҳуриявию байналмиллалӣ, ширкати бевоситаи Роҳбари давлат дар чорабиниҳои фарҳангӣ аз таваҷҷуҳи беандозаи Пешвои Миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гувоҳӣ медиҳад. Дар даврони истиқлол Наврӯз ҷаҳонӣ шуд. Ин ҷашни бостонии мардуми тоҷикро маҳз Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бори дигар аз нав эҳё намуданд ва ба ҷаҳониён собит сохтанд, ки ин сарзамини аҷдодӣ, сарзамини муқаддас аст. Анъана ва суннатҳои неки Наврӯз-ҳамчун беҳтарин намунаи тамаддуни мардуми ориёинажод-аз ҷониби халқҳои гуногуни Шарқ пазируфта шуда, маънавиёту фарҳанги миллии онҳоро низ афзун сохтааст. Бо мақсади баланд бардоштани маърифати динии мардум бо супориши Роҳбари давлат нахустин маротиба китоби Қурони карим бо забони тоҷикӣ дар се давра бо теъдоди умумии беш аз 230 ҳазор нусха аз чоп бароварда шуда, ройгон ба мардум тақсим гардид. Инчунин «Саҳеҳ»-и Бухорӣ, «Муснад»-и Имоми Аъзам, «Эҳёи улуми улуми дин», «Кимиёи саодат»-и Имом Ғаззолӣ ва дигар осори пурқиммат чоп ва дастраси мардуми мусулмони кишвар гардонида шуданд. Пешвои миллат ҷиҳати арҷгузорӣ ба дини ислом ба

Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои қадимаву пурғановати забонҳои дунёст. Бо ин забон дар тӯли беш аз шаш ҳазор сол осори фаровону гаронбаҳои илмиву адабӣ, бадеиву таърихӣ офарида шудааст. Ин мероси бузӯрг дар хазинаи тамаддуни умумибашарӣ мақом ва нақши муайян дорад. Бояд гуфт, ки аз замони қадим инҷониб таъсири забони тоҷикӣ ба забонҳои дигари дунё, аз ҷумла дар забонҳои минтақа баръало эҳсос мегардад, ки ин таъсирро мо ҳам дар рушди сохти дастурӣ (грамматикӣ), луғавӣ ва савтии онҳо дида метавонем. Метавон гуфт, ки забони форсӣ аз қадимтарин забонҳо ва аз гурӯҳи забонҳое мебошад, ки пайвандгари маҷмӯае аз чандин забонҳоро ташкил дода, бузӯргтарин ҷамъияти ҷаҳон бо ин гурӯҳ сухан мегӯяд. Ва садҳо вожаи муштарак миёни форсӣ ва онҳо вуҷуд дорад. Решаи бисъёре аз забонҳои аврупоӣ бо вожаҳои форсӣ шабоҳат дорад. Монанди: бародар, аст, падар, хоҳар, мурдан, ист. Ё садҳо калимаҳои дигари муосири форсӣ, ки аз калимаҳои байналмилалӣ мебошанд, монанди: мозор, кимиё, корвон, бонк, дарвеш, обкорӣ, булбул, шол, шукр, ҷавон, ёсуман, шоҳ, лемон, калид, орд, амр, фармон, дориюш, гов, нов, туфон, модар, падар, хуб, бад, нон, ком. гом, ланг, лаб, абрӯ, ту, ман, бадан, духтар. Инчунин дигар калимаҳоро метавон ном бурд, ки ба аксари забонҳои дунё роҳ пайдо кардаанд. Кам нестанд орифоне аз Арабу Турк ва Ҳинд, ки китобҳои ирфонии худро бо забони форсӣ навиштаанд. Мисли мактаби тасаввуфи ҳинду форсӣ, ки ба осиёи ғарбӣ ва ҳатто шимоли Африқо интишор ёфта буд, бештари китобҳои худро бо наср ё шеъри форсӣ навиштааст ва забони тасаввуф дар шибҳи қораи ҳинд ва ҳатто миёни туркон ҳамвора форсӣ будааст. Англисӣ ва забонҳои аврупоӣ: Дар забонҳои аврупоӣ, аз ҷумла англисии имрӯз низ садҳо калимаҳои муштарак бо решаи форсӣ вуҷуд дорад, ки асосан тавассути адабиёт ё тиҷорат вориди он шудаанд. Инҷо ба унвони мисол якчанд калимаҳо ё худ вожаҳоеро ба унвони мисол меорем, ки барои хонанда возеҳтар ва ҷолиби диққат бошад: Bazaar (бозор), Divan (девон), Caravan (корвон), Parade (парда), Shawl (шол), Paradise (пардаис/фирдавс). Беҳтар (Best), Хуб, Бад Bad, Бародар, Духтар, Мард, Падар (Father), Корвон, Корвонсаро, Бозор, Рӯз. Модар (Mother),…. Star, Date, Cash, Cake, Bank, Bak, Check, Roxanne, Sugar, Cow, Divan, Tob, Orange, Magic, Rose. Ва амсоли инҳо вожагони зиёде ҳастанд, ки теъдоди онҳоро метавон то ба 700 расонид. Аз қадимтарини ин вожаҳоро метавон дар китобҳои муқаддас мушоҳида кард. Мисол: калимаи (Пардис) – Фирдавс, дар Инҷил Таврот ва Қуръон омадааст. Инчунин бисёре аз номҳои ҷуғрофӣ ва номҳои маконҳо дар Ховари миёна ва Шимоли Африқо бо забони форсӣ аст. Монанди: Бағдод, Анбор, Уммон, Ҳуммон, Ҷайҳон, Басра, Ҳайдаробод, Шибургон. ва… Беш аз 350- калимаи форсӣ-тоҷикӣ дар забони индонезӣ бозшиносӣ шуда аст. Монанди: “Хуш, Хеле хуб, Савдо, Бозоргонӣ, Кор, Каду, Нон, Харид, Фуруш, Аз, Ба, Ҳам ва амсоли инҳо, ки дар забони имрӯзаи ин кишвар роиҷ ва мавриди истифода аст. Азбаски форсӣ чандин аср забони расмии Ҳиндустон буд, ҳазорон вожа ба он ворид шудааст: девор, дарвоз, саркаш, шаҳр, лашкар, нома, деҳқон, парда, маҳал. Инчунин дар лавҳаҳои санги мазори аксарияти бузургони ин кишвар: Нурҷаҳон, Ҷаҳонгир ва Шоҳҷаҳон дар Тоҷмаҳал, чунин порчаҳо бо забони Тоҷикӣ ҳаккокӣ шудаанд, ки то кунун боқи мондаанд. Бар мазори мо ғарибон, не чароғе не гуле, На пари парвона сӯзад, на сарояд булбуле. Бар рӯи мазори Ҷаҳоноро духтари Шоҳҷаҳон ин байт навишта шудааст: Ба ғайри сабза напӯшад касе мазори маро, Ки қабрпуши ғарибон ҳамин гиёҳ бас аст. Инҷо мехоҳам намунае аз вожаҳои забони тоҷикиро, ки дар дигар забонҳои дунё ворид шудаанд пешкаши хонанда гардонида бошам: Туркӣ (Озарбойҷон, Туркия): Бисёр вожаҳои фарҳангӣ ва девонӣ аз форсӣ гирифта шудаанд: дарё, душман, баҳор, хона, лашкар, ранҷ, паҳлавон. Русӣ: Вожаҳо бештар тавассути забонҳои туркӣ ё тамосҳои мустақим ворид шудаанд: базар (бозор), бахча (боғча), кафтан (қабо), кушак (кушк), сарай (сарой). Арабӣ: Гарчанде арабӣ ба форсӣ-тоҷикӣ таъсир дорад, ва то ба имрӯз вожагони зиёде ба мо вом гузоштааст, форсӣ низ вожаҳои худро ба арабӣ ворид кардааст, махсусан дар давраи Аббосиён: бӯстон, барах, танӯр, духтур, почта, ки ба забони арабӣ (Барид) мешавад ҳамон калимаи тоҷикии (баред) аст. Вожаҳои форсӣ-тоҷикӣ, ки ба забонҳои чинӣ, ҷопонӣ ворид гаштаанд: 無花果) – ichijiku – анҷир Аз вожаи “анҷир” (anji:r)-и форсӣ. Ин вожаи форсӣ дар забони чинӣ бо се нигора (конҷӣ)-и чинӣ “映日果” нивишта шудааст, ки талаффузи ин вожа, яъне (ying jih kuo)-ро нишон медоданд, ки “kuo” ба маънои мева аст. Баъдҳо дар забони ҷопонӣ бо ҳифзи талаффуз нигораҳои дигаре барои ин вожа баргузиданд. Нигораҳое, ки ҷопониҳо “ӣчӣҷӣкӯ” (анҷир)-ро бо он менивисанд (無花果) ба маънои меваи бидуни гул аст. Зеро меваи анҷир бидуни гул додан ва ҳатто пеш аз сабзиши барг бар дарахт зоҳир мешавад. Зоҳиран, дарахти анҷир гиёҳи бумии минтақаи Осиёи Кӯчак будааст ва мардумони Шарқи Дур аз роҳи эрониён бо он ошно шудаанд. (獅子) – shishi – шер Аз вожаи “še:r”-и форсии миёна. Вожаи “шер”-и (ҳайвони даранда) форсӣ, ки дар форсии қадим бо Ё-и маҷҳул талаффуз мешудааст, пас аз вуруд ба чинӣ бо музоъафсозӣ ва ҳамгунсозӣ ба шакли “šizi” талаффуз шуда ва бо нигораҳои (獰猛) ва баъдҳо (獅子) навишта шуда ва бо вуруд ба жопонӣ ба “шӣшӣ” бадал гаштааст. Имрӯза жопониҳо барои вожаи “шер” аз вомвожаи “raion”, баргирифта аз “lion”-и инглисӣ истифода мекунанд. Вале вожаи “shishi” дар суратҳое монанди “ino shishi” ба маънои “гуроз” ё “shishi za” ба маънои “бурҷи асад (шер)” боқӣ мондааст. (葡萄) – budou – ангур Аз вожаи паҳлавии “buda:wa” ё “buduwa”, ки зоҳиран бо вожаи “бода”-и форсии имрӯз ҳамреша аст. Ин вожа бо вуруд ба чинӣ “putao” талаффуз шуда ва дар жопунӣ ба “буду” тадбил шудааст. Бархе низ ин вожаи чиниро аз “ba:tak”, шакли куҳани вожаи бода, медонанд. (巴旦杏) – hatankyou – бодом Аз вожаи форсии “бодом”. Талаффузи ин вожа дар чинӣ “badan xing” аст, ки “xing” ба маънои “дарахти мева” аст. Имрӯза “ҳотонкю” вожае куҳан дар ҷопонӣ ба шумор меояд ва ба ҷои он барои бодом аз вомвожаи “aamondo”, баргирифта аз “almond”-и инглисӣ истифода мекунанд. (バザー) – bazaa – бозор Бозор вожае форсӣ аст, ки дар паҳлавӣ “vacar” будааст ва дар бархе гӯишҳои Эрон, назири гелакӣ ва натанзӣ, ҳанӯз ба ҳамон шакли “вочор” талаффуз мешавад. Чуноне, ки дар боло зикр кардем, ин вожа имрӯза вориди бисёре аз забонҳои дунё шудааст. Дар туркии усмонӣ рӯзи якшанберо “pazar” мехонанд, аз он рӯй, ки ин рӯз рӯзи барпойии бозор будааст.

Дар бораи дастовардҳои кишвар дар давоми 35-соли Истиқлол ҳар чӣ қадар нависем ҳам, кам аст. Зиёиёни ватандӯсту меҳанпарасти кишвар пешрафтҳои кишварро бо забони зебою санъатҳои бадеии дилнишин ва бо ҳазор сабку услуби наву ҷозиб ба риштаи назму наср кашида истодаанд. Барои мардуми шаҳрнишин барои огоҳии равшан бо дастовардҳои кишвар танҳо ҳамин кофист, ки саҳар аз хоб хезаду ба чаҳор тарафи худ назар андозад, ва бо чашми равшан бубинад, ки дастоварди кишвар дар тӯли 35-соли Истиқлол дар муқоиса бо 70-соли замони шуравӣ ба маротиб афзунтар аст. Албатта, бояд боиси шукргузорӣ бошад, ки дар замони пеш вазъи зиндагии мардум ва аҳволи иҷтимоии онҳо ба таври бояду шояд таъмин набуд. Имрӯз шукрона мекунем, ки қариб дар ҳар як хонадони халқи тоҷик мошину технологияи нав мавҷуд буда, шаҳрвандон аз ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ бархӯрдоранд. Албатта, мушкилиҳои иҷтимоӣ дар ҳар ҷомеаи иҷтимоӣ вуҷуд дорад, аз ҷумла дар ҷомеаи мо низ. Вале бо вуҷуди ин ҳама дастовардҳои замони Истиқлол беназиранд. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки шукри ин неъматҳо кунем, шукри озодиҳо намоем. Аммо ин ҷо мо тасмим гирифтем, ки чанд андешаи худро дар самти шинохти воқеии ислом пешкаш намоем. Бешак яке аз дастовардҳои миллат дар самти мазкур бо ибтикори бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 таъсис додани муассисаи давлатии “Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон” аст. Агарчанде аз замони таъсиси муассиса вақти тулоние нагузаштаасту ниҳод дар омода намудани мутахассисони исломшинос бо баъзе мушкилот рӯбарӯ аст, бо вуҷуди ин, Марказ дар ҳамбастагӣ бо дигар муассисаҳои ба вазъи дину диндорӣ масъул, албатта, маҳз дар натиҷаи ба роҳбарӣ гирифтани дастуру нишондодҳои Пешвои муаззами миллат ва дар ҳаёт татбиқ намудани онҳо дар амалия дар самти шинохту муаррифӣ намудани исломи солим ба дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Аз ҷумла, дар заминаи омезиши фарҳанги дунявӣ ва динӣ дар кишвар пойдевори ҷомеае гузошта шуд, ки дар он ислом таҳаммулпазирӣ, созандагию ободкунандагӣ, илмҷӯию тамаддунофарӣ дошта, бар муқобили ҳар гуна андешаи динии ифротӣ, иртиҷоӣ, мутаассибона, хурофотӣ, бунёдгароёна, зиддилмию зиддимантиқӣ ва зиддиахлоқию зиддибашарӣ мубориза мебарад. Хусусияти таҳаммулпазирии исломи ҷомеаи мо дар он ифода меёбад, ки он ба ҳама гуна дину мазҳаб, ва ҳатто афроду гурӯҳҳои бедин эҳтиром қоил буда, ба ҳамаи онҳо аз дари дӯстӣ ва меҳру муҳаббат муносибат менамояд. Дар ин самт ҳукми оятҳои “Ва Мо туро нафиристодем, магар аз рӯйи меҳрубонӣ бар оламиён” (Сураи “Анбиё”, 21:107) ва “Ва бар он чи мегӯянд, сабр кун ва онҳоро – ба тарк кардани некӯ – тарк кун” (Сураи “Музаммил”, 73:10) –ро ба роҳбарӣ мегирад, яъне бо ҳама меҳрубон будану бар ҳама гуна фикру андеша босабру ботаҳаммул будан ҷавҳари таълимоти ислом буда, калиди ҳама гуна мушкилот маҳсуб меёбад. Исломи ҷомеаи мо исломи созанда аст, зеро вай дар самти мазкур фармудаи қуръонӣ “Ва аз он ки одамиро ҷуз он чи амал кардааст, [чизе] нарасад; ва аз он ки саъйи ӯ дида хоҳад шуд (Сураи “Наҷм”, 53:39,40) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ҳукми ояти мазкурро ба роҳбарӣ гирифтану онро дар амал татбиқ намудан маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи созандагии ҷомеаро бар дӯши ҳар фард гузошта, ӯро барои кӯшишу ғайрат баҳри ободии кишвар ҳидоят менамояд ва дар пешрафту мушкилоти кишвар маҳз ӯро масъул меҳисобад. Исломи ҷомеаи мо исломи ободкунанда аст, на харобкунанда. Дар самти мазкур вай ҳукми ояти “Ва бигӯ: Амал кунед, пас Худову расули ӯ ва муъминон амали шуморо хоҳанд дид”(Сураи “тавба”, 9:105) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ин маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи ободии диёру накуаҳволии ҳар фардро бар дӯши худи ӯ мегузорад. Исломи мо ҳеҷ гоҳ ба фард “Тақдири ту ҳамин аст, дар гӯшае зикр карда шин, Худо ба ту медиҳад” намегӯяд, баръакс таълим медиҳад, ки дар зиндагӣ фаъол бош, пайваста меҳнат кун ва ин меҳнати туро ҳам Худо ва ҳам муъминон мебинанду қадрдонӣ менамоянд. Яъне, Худо меҳнат ва кӯшишу талоши фардро дида, вобаста ба сатҳу сифати меҳнаташ ба ӯ ризқ ато менамояд. Исломи кишвари мо дар ин самт ҳамзамон ҳукми ҳадиси “Шахсе, ки дар ин дунё зиндагии шоиста надорад, зиндагии охираташ низ обод нест” (Ман ло маоша лаҳу, ло маода лаҳу)-ро низ ба роҳбарӣ мегирад, яъне ободии охирати мусулмон аз ободии зиндагии дунявияш вобаста аст. Пас, исломи мо таълим медиҳад, ки мусулмон бояд аввалан ҳамин дунёяшро обод намояд. Исломи ҷомеаи мо исломи илмҷӯю тамаддунофар аст. Илмҷӯию тамаддунофарии вай дар он ифода меёбад, ки вай дар заминаи аҳкоми ҳадисҳои “Илм бар ҳар зану марди мусулмон фарз аст” ва “Илм дар Чин бошад ҳам, онро талаб кун” муносибати худро ба илм муайян намуда, дар зери мафҳуми “илм” маҳз улуми дунявиро, на улуми диниро дар назар дорад, агар не, пас, улуми динӣ, ки манзур исломӣ аст, дар Чин чӣ гум кардааст? Дурустии андешаи мазкур ҳамчунин бо ҳукми ҳадиси “Илм зиёда аз он аст, ки баршуморӣ, ва аз ҳар як чиз беҳтарашро бигир!” низ собит мегардад, зеро рушди имрӯзаи ҷомеаи башарӣ беҳтару афзал будани улуми дунявиро чун офтоб равшан ва айён ба маъраз гузоштааст. Исломи ҷомеаи мо чун дар қуруни вусто бунёди тамаддунеро, аммо бидуни дингароҳои мутаассиб, мақсад қарор додааст, ки барои тамоми ҷомеаи башарӣ самарабахш мебошад. Дар ин самт исломи мо ҳукми ояти “Бигӯ: “Оё онон, ки медонанд ва онон, ки намедонанд, баробар мешавад?” (Сураи “Зумар”, 39:9) – ро ба роҳбарӣ гирифта, таълим медиҳад, ки дар оят манзур аз доно будан маҳз доногӣ ба улуми дунявист, зеро дар ҷомеаи имрӯза бартарият ва авло будани шахс, гурӯҳ, миллат ва давлат маҳз дар улуми дунявӣ эътибор дорад. Дар акси ҳол оят моҳият ва таъиноташро гум мекунад. Ҳамзамон исломи мо бар муқобили ҳар гуна андешаи ифротӣ мубориза мебарад. Дар самти пешгирифтааш вай ҳадиси “Осонгирӣ кунед, сахтгирӣ накунед. Башорат диҳед, мардумро гурезон накунед”(Саҳиҳ-ал-Бухорӣ, 69)-ро ба роҳбарӣ мегирад. Яъне, ҳадафи дини ислом мардуми ноогоҳро огоҳ сохтан аст, на ақидаҳои пурихтилофи зиддибашариро бар онҳо бор кардан. Ҳадиси дигар низ мефармояд, ки “Ман бо яккахудоии сабук(барои иҷро) фиристода шудаам. Қуръон низ мефармояд, ки “Худо барои шумо осониро мехоҳад ва барои шумо душвориро намехоҳад” (Сураи “Бақара”, 2:185). Аз ин рӯ, зимни омӯзиш ё таълими дин сатҳи душвор ва вазнини онро ба мардум маҷбурӣ ҳамл кардан боиси гурезонидани мардум мешавад, ки албатта, ба таълимоти ислом мухолиф аст. Исломе, ки имрӯз дар

Тӯли ҳафтод соли побарҷобудани ҳукумати Шӯравӣ таърихи 15 кишвари ин Иттиҳод, аз ҷумла таърихи халқи точик дар чорчӯбаи хосси илмӣ тарҳрезишуда, дар асоси принсипҳои илмии роиҷи он давру замон -методологии максистии таърих омӯхтаву таълим дода мешуд. Дар ин васила илми манбаъшиносии тоҷик низ зери таъсири ҳамин идеология омӯхтаву омӯзонида шуда, бештар ба методология ва нақди илмии манбаъшиносии Аврупо ва Русия диққат дода мешуд. Манбаъҳои таърихии ҳувиятсози мо, ки теъдодашон ба ҳазорону миллионҳо мерасид, ҳамчун манбаҳои идеологии куҳнаи ифротии феодалӣ натанҳо хонда намешуд, балки хондану тадриси онҳо ҷурм ҳисобида мешуд. Айни замон бо шарофати Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари тағйирот дар аксар самтҳои ҳаёти ҷомеа, навоварию навпардозиҳо дар самти илм, аз ҷумла дар самти илми таърих низ як қатор навгониҳову тағйиротҳо ба амал омаданд. Дар ин ҷараён, дар доираи илмҳои гуманитарии тоҷик ва дар фазои илмии омӯзишу таҳқиқи таърихи халқи тоҷик илми манбаъшиносӣ ҳам бо диди нав, бо тарҳи замонавӣ ва имконоти васеътар ба қадри тавон рӯ ба инкишоф ниҳода бошад ҳам, аз лиҳози интиқодӣ ба роҳ мондани таҳлили манбаъҳои таърихӣ мувофиқи матлаб нест. Албатта бо такя ба илми манбаъшиносии ҷаҳонӣ, бо назардошти хусусиятҳои хоси усулҳои омӯзиши манбаъҳои меросмондаи таърихи ватанӣ, бо тарҳрезии нави методология ва нақди хоссаи илмии манбаъҳо илми манбаъшиносӣ дар радифи дигар илмҳои таърих пеш меравад. Ҳамин аст, ки дар даҳсолаи охир, аз тарафи таърихнигорону манбаъшиносони тоҷик, ҳамчунин бо кӯшишу заҳамоти кулли донишмандону унвонҷӯён ва устодони доираи илмҳои гуманитарӣ даҳҳо манбаъҳои таърихии калонҳаҷм мавриди тадқиқоти арзишманди илмӣ қарор гирифта, дар ин самт дар маҷаллаву рӯзномаҳои илмӣ садҳо мақолот ба табъ расидаанд. Аз ин лиҳоз, дар шароити кунунӣ, бо дарки хусусиятҳои хосси ҳуввияти миллӣ, бо дарки баланди худогоҳиву хештаншиносӣ, бо тавони беш аз пеш, бо амри дилу раҳбурди ақл тақвият додану мустаҳкам намудани илми манбаъшиносии тоҷик ва ба ин васила дарёфтани падидаҳои нав ба нави фарҳангию таърихӣ кори хайру савоб дониста мешавад. Асрҳои VIII-X дар таърихи халқи тоҷик давраи муҳимтарини ташаккули он ҳамчун халқ ва давраи ренесанси Шарқ ба ҳисоб рафта, маҳз дастовардҳои илмии олимону мутафаккирони тоҷики ин давра имрӯзҳо ин миллатро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуд. Дар баробари ташаккул ёфтани донишҳои таърихӣ дар асрҳои VIII-IX шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ шакл гирифтанд, ки маъруфтарини онҳо “ҳолноманигорӣ”, номнигорӣ”, солноманигорӣ” ва “фатҳноманигорӣ” ба ҳисоб рафта, ҳар кадоми онҳо дар раванди иҷтимоишавии ҷомеаи мусалмонон нақши бориз бозидаанд. Осори таърихие, ки дар ду асри аввали зуҳури ислом то ниммаи аввали асри IX таълиф шудаанд, бештаран фарогири мавзуъҳои мушаххас ва дар асоси шеваҳои зикршуда офарида шудаанд. Ҳолноманигорӣ яке аз аввалин шаклҳои таърихнигорӣ буда, аз таҳқиқи мазмун ва мундариҷаи ҳолномаҳо маълум мегардад, ки онҳо низ дар навбати худ ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, дар баробари инкишофи шохаҳои ҳокимият ва ҷамъият бештаран дар бораи “қуззот” – қозиҳо, волиҳо – ҳокимон, “худамо” – ходимони давлатӣ ва “вузаро” – вазирон таълиф мегардиданд. Дар ин замина асарҳои муҳимму зиёди шарҳиҳолии хусусиёти таърихӣ дошта ба монанди “Ал-мунтазам”-и Ибни Ҷавзӣ ва “Табақот”-и Ибни Саъд дар идомаи асрҳои VII-VIII рӯи кор омаданд, ки дар ояндаи наздик сабабгори ба вуҷуд омадани шеваи нави таърихнигорӣ – номнигорӣ гардиданд. Номнигорӣ низ ҳамчун шеваҳои маълуму машҳури таърихнигории асрҳои VIII-IX шинохта шуда, бо номҳои дигари “ассомӣ”, “аълом”, “феҳрист”, “табақот” ва ғайра муаррифӣ мешаванд. Номнигорӣ шеваи таърихнигориест, ки ба муаррифии афроди шоиста, ба монанди дорандагони навъе аз дониши хос ба мисли; муҳаддисон, фақеҳон, мунаҷҷимон, табибон, ё дорандагони маҳоратҳои махсус ба монанди; қориён, ровиён, санъаткорон ва ё табақаҳои аъёни ҷомеа ба монанди; ашрофон, тоҷирон, ҳунармандон ва ғайра машғул аст. Машҳуртарин ва куҳантарин асари номнигории ин давра “Таърихи кабир”-и Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ буда, дар 18 солагии муаллиф баробар ба соли 828 мелодӣ таълиф гардидааст. Имом Бухорӣ дар ин асари таърихии номнигории хеш аз 40000 муаррихону ровиёну ноқилони ахбор маълумот дода , муҳимтарин шеваи таърихнигории номнигориро асос гузоштааст. Дар заминаи осори номнигорӣ шуъбаи дигари таърихнигорӣ, феҳристнигорӣ зуҳур карда, аввалан феҳристҳои маҳаллию минтақавӣ ва баъдан феҳристҳои комили фаннию, ҳунарӣ ба вуҷуд омаданд, ки куҳантарини онҳо “Ал-феҳрист”-и Абуисҳоқ ибни Надим ва бузургтарини онҳо “Таърихи Бағдод”-и Хатиби Бағдодӣ мебошад. Феҳристҳои таълиф гардидаи ин давра аслан дар шакли феҳристҳои маҳаллӣ, минтақавӣ ва ҳавзавӣ таълиф мешуданд. Олитарин шакли феҳристҳо, феҳристҳои шаҳрӣ – минтақавӣ буда, дар шакли феҳристҳои мисрӣ, суриёнӣ, ҳиҷозӣ, яманӣ, ҳиндӣ, хуросонӣ, мовароуннаҳрӣ, хутанӣ ва амсоли он таълиф мешуданд, ки машҳуртарин афрод ва ё шахсиятҳои сиёсию адабӣ ва ҳунарварони минтақаро барои наслҳои оянда муаррифӣ мекард . Дар баробари забткориҳои пайдарпай, арабҳо дар кутоҳтарин фурсат шаҳрҳои бузурги императории Византия ва шоҳаншоҳии Сосониёнро фатҳ намуда, густариши исломро дар ҳудудҳои паҳновари ду императории ҳамсояи худ таъмин намуданд. Ин ҷаҳонкушоӣ ва фатҳи шаҳрҳо боиси паҳншавӣ ва умумишавии фарҳангу тамаддун ва улуми исломӣ гардида, мусулмонон ниёзмандии худро нисбати илми таърих дарк карданд ва барои муаррифии шоҳкориҳои қаҳрамонон-ғосибони худ ба навиштани ҷангномаҳо ва фатҳномаҳо машғул гардиданд. Дар баробари забти Тайсафун, Шом, Наҳованд, Бағдод ва дигар шаҳрҳои бонуфузи Хуросону Мовароуннаҳр китобҳои бисёре дар бораи фатҳи ҳар шаҳре аз қабилӣ; “Футуҳу-ш-Шом ва футуҳу-л-Ироқ”-и Абумихнаф, китоби “Футуҳу-л-Миср ва Мағриб”-и Абдулҳаким, “Футуҳу-л- Байту-л-муқаддас ва “Футуҳу-л-Хуросон”-и Мадоинӣ таълиф гардиданд. Пас аз он ба тадриҷ фатҳноманависӣ низ ривоҷ ёфта, доманаи мазмун ва мундариҷаи онҳо бузургтар шуда, ба монанди “Ал-футуҳ”-и Ибни Аъсам ва “Футуҳу-л-булдон”-и Билозурӣ забти кулли мамолик ва кишварҳо дар як китоб ҷамъоварӣ гардид. Мубрамияти осори ин муаррихон дар он зоҳир мегардад, ки ин давра бо ба эътибор гирифтани вазъи иҷтимоӣ, ҳолатҳои эътиқодӣ, равонӣ-психологӣ, мантиқӣ, касбу кор ва доираи фаъолиятҳои шахсиятҳои таърихӣ дар чорчубаи талоботи бунёдшуда ба навовариҳо пардохтанд ва шаклҳои муътабари ҳодисаҳои воқеъии таърихиро дар асарҳои хеш ворид намуданд, ки бад-ин восита муҳимматарин асарҳои “таърихи умумӣ”-ро бо фарогирии ахбори сиққа пешниҳоди хонанда намуданд. Яке аз муаррихони асри аввал ва дуввуми ислом Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё ибни Ҷобир ибни Довуд маъруф ба Балозурӣ аз зумраи муаррихони аҳди аввал буда, дар Бағдод таваллуд ва ба воя расидааст. Санаи таваллуди ӯ дар манбаъҳо зикр нашудааст, аммо маълум аст, ки ӯ дар аҳди хилофати Муътаззид дар он замон, ки ҳудуди ҳаштод сол аз умраш мегузашт дар соли 892 милодӣ фавтидааст. Баъди касби илми таърих Балозурӣ ба таълифи асарҳои гаронбаҳое чун “Аҳди Ардашер”, “Ансобу-л-ашроф”, “Футуҳу-л-булдон” ва “Китобу-р-рад ъало шуъубия” машғул гарид, ки таълифи “Футуҳу-л-булдон” ба Балозурӣ шуҳрати ҷаҳонӣ бахшид. Балозурӣ дар таълифи “Футуҳу-л-булдон” аз муҳиммтарину бузургтарин ҳодисаҳои таърихӣ то кучактарину

Таҷрибаи таъмини ҳамзистии ҳувияти миллӣ ва динӣ дар масири таърих ҳамчун яке аз масъалаҳои калидии иҷтимоию фарҳангӣ мавриди таҳқиқи илмҳои ҷомеашиносӣ ва фарҳангшиносӣ қарор мегирад. Ин масъала хусусияти мураккаб дошта, ба ҳамкории омилҳои гуногуни таърихӣ, сиёсӣ ва маънавӣ вобаста мебошад. Таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки заминаҳои ҳамзистии созандаи ҳувияти миллӣ ва динӣ дар ҷараёни рушди таърихӣ тадриҷан ташаккул ёфта, дар сарчашмаҳои таърихию фарҳангӣ инъикоси худро пайдо кардаанд. Ин раванд ба ташаккули низоми арзишҳо ва рушди тафаккури миллӣ мусоидат намуда, дар устувории сохтори иҷтимоӣ нақши муҳим мебозад. Аз нигоҳи назариявӣ, бақо ва рушди ҳар як миллат бо сатҳи ташаккули тафаккури миллӣ, фарҳанг, забон, маърифат ва хиради ҷамъиятӣ алоқамандии зич дорад. Ин унсурҳо ба ҳайси пояҳои устувори худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ зуҳур намуда, заминаи иштироки фаъолу созандаи миллатро дар раванди ташаккули тамаддуни башарӣ муҳайё месозанд. Ҳамзамон, таҷрибаи таърихӣ гувоҳӣ медиҳад, ки миллатҳое, ки дар самти рушди давлатдорӣ, такмили илму фарҳанг, бунёди ҷомеаи мутамаддин ва ташаккули муносибатҳои нави иҷтимоӣ саҳми назаррас гузоштаанд, дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ мавқеи муҳим ишғол намудаанд. Миллати тоҷик дар оинаи таърих симои халқеро инъикос кардааст, ки бо мероси ғанӣ, забони ноб, фарҳанги қадима, хислати инсондӯстӣ ва таҳаммулпазирӣ шинохта шуда, таърихи ҳазорсолаҳо дар минтақа дошта, аз куҳантарин халқҳои Шарқ ба шумор меравад. Оинаи таърих бо равшании бемислаш нишон медиҳад, ки тоҷикон дар тавлиди тамаддунҳои бузург, рушди илму адаб, ташаккули давлатдорӣ ва густариши фарҳанги инсонмеҳвар нақши барҷаста доштаанд. Ин миллат аз оғози ҳастии худ то имрӯз арзишҳои инсонсозро парвариш карда, пешниҳоди ҷаҳониён намудааст. Ҳарчанд масири таърих шикасту рехт, бархӯрди сиёсӣ, пешравию шукӯфоӣ ва харобию таназзул дорад, тоҷикон низ аз ин руйдодҳои таърихӣ канора набуда, онҳоро аз сар гузарондаанд. Аммо ҳамаи ин ходисҳои таърихӣ натавонистанд ҷавҳари хирад ва маърифати миллатро аз байн баранд. Зеро унсури нигоҳдории миллат забон ва фарханги он дар рагу пайванди мардум ҷой дошт ва аз насл ба насл ба мерос гузошта мешуд. Дар ҳар давру замон фарзандони хирадпешаи ин миллат бо шоҳкориҳои худ ба тану ҷони он қуввати нав мебахшиданд. Намунаи ин шоҳкориҳо, «Шоҳнома», «Маснавӣ», «Гулистон» ва ҳазорҳо асари дигар, ки то имрӯз поягузори фарҳангу маърифатанд, худ далели равшани нақши тоҷикон дар таърихи андешаи башарист. Маҳз ҳамин забон ва фарҳанг буд, ки тоҷиконро дар ҳама давру замон аз асорати фаромӯшӣ наҷот дод ва ба он симои устувор бахшид. Имрӯз, вақте ба оинаи таърих менигарем, мебинем, ки тоҷикон дар ҳар давру замон дар рушди фарҳангу тамаддуни башарӣ нақши бориз дошта, хазинаи илмро бо навоварӣ ғанӣ гардонданд: – бо такмили санъати меъморӣ ва шаҳрсозӣ машҳури ҷаҳониён гардиданд; – ба илму фалсафа дарси хирад омӯхтанд; – ба ҷаҳони адаб сухани ноб ва шеъри ҷовидона ҳадя карданд; – дар рушди давлатдорӣ аввалин маротиба низоми девонсолориро ба вуҷуд оварда, таҷрибаи бузург офариданд; – ба фарҳанги башарӣ арзишҳои волои инсонӣ ва таҳаммулпазириро тақдим намуданд. Гузашта аз ин, тоҷикон дар рушди фарҳанги исломӣ бо истифода аз забон, адаб, ахлоқ ва мероси илмии худ саҳми арзишманд гузоштанд. Дар ҳамин замина, ҳадиси шарифи Паёмбари ислом (с) мақоми баланди фарзандони ин сарзаминро чунин баён мекунад: «Агар илм дар ситораи Сурайё бошад ҳам, мардоне аз фарзандони форс ба он даст меёбанд». Ин ҳадис на танҳо як башорат, балки як ҳақиқати таърихист, ки дар тӯли асрҳо бо фаъолияти илмиву маънавии фарзандони сарзаминҳои Мовароуннаҳру Хуросон амалӣ гардидааст. Аз асри VIII то XIX-и милодӣ, сарзаминҳои тоҷикнишин – Бухоро, Самарқанд, Балх, Ҳирот, Хуҷанд ва Бадахшон ба марказҳои бузурги илмӣ ва фалсафӣ табдил ёфтанд. Дар ҳамин муҳит мактабҳои фикрӣ ва адабӣ зуҳур карданд, ки то имрӯз таъсири онҳо дар ҷаҳон эҳсос мешавад. Дини ислом дар миёнаи асри VIII ба Мовароуннаҳр ворид гардид. Мардуми тоҷик, ки дорои тафаккури таҳлилӣ ва зиракии маънавӣ буданд, арзишҳои исломиро бо суннатҳои фарҳангии хеш омезиш доданд ва ба ин восита арзишҳои миллии худро вориди арзишҳои исломӣ намуданд. Ин ҳамбастагӣ сабаб шуд, ки мазмунҳои исломӣ ба шеъру ҳикмат, ахлоқ ва зиндагии рӯзмарраи мардум роҳ ёбанд. Дар ҳамин даврон мазҳаби ҳанафӣ, ки асосгузори он Имоми Аъзам Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит ибни Марзбон (р) (699-767) мебошад, рушд ёфт ва ба яке аз мазҳабҳои муҳими ҷаҳонӣ табдил ёфт. Абуҳанифа нобиғаи аср ва рамзи озодандешии илмӣ бо истифода аз қиёс ва истидлол аҳкоми шариатро ба воқеияти зиндагӣ наздик намуд ва фиқҳро ба низоми устувори ҳуқуқӣ табдил дод. Ӯ дар рушди илми фиқҳ ба таҳкими руҳи таҳаммулпазирӣ, адолатпарварӣ ва эҳтироми андешаҳои дигарон саҳми арзанда гузоштааст. Тоҷикон дар роҳи ҷамъоварӣ ва таҳқиқи ҳадисҳои Паёмбари ислом (с) ва тафсири Қурони карим саҳми таърихӣ ва арзишманд гузоштаанд. Аз сарзаминҳои тоҷикнишин бузургтарин донишмандон бархоста, бо заҳмати пайваста ва садоқати баланди илмӣ ҳадисҳои Паёмбарро (с) гирд оварда, бо усулҳои дақиқи илмии илми ҳадис онҳоро санҷида ва китобат намуданд. Аз ҷумла, Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ (810–870), муаллифи китоби машҳури «Саҳеҳи Бухорӣ», яке аз бузургтарин муҳаддисони таърих ба шумор меравад. Асари ӯ ҳамчун саҳеҳтарин маҷмуаи ҳадисҳо дар миёни уламо пазируфта шудааст. Ҳамчунин, дар миёни муаллифони китобҳои шашгонаи ҳадис, ки дар илми исломӣ бо номи «кутуби ситта» маъруфанд, як қатор донишмандони барҷаста аз минтақаҳои Мовароуннаҳр ва Хуросон, ки бо тамаддуни тоҷикӣ иртибот доранд, ҷойгоҳи хос доранд. Аз ҷумла, метавон аз Имом Муслим ибни Ҳаҷҷоҷи Нишопурӣ, муаллифи «Саҳеҳи Муслим» ва Абуисо Муҳаммад ибни Исои Тирмизӣ муаллифи «Сунани Тирмизӣ» ном бурд, ки осори онҳо дар радифи манобеи асосии ҳадисшиносӣ қарор доранд. Ин донишмандон бо таҳияи осори худ на танҳо дар ҳифз ва интишори суннати Паёмбари ислом (с) саҳм гузоштанд, балки дар ташаккули мактаби мукаммали илми ҳадис, рушди фарҳанги исломӣ ва густариши маърифати динӣ дар ҷаҳони ислом нақши муассир гузоштанд. Дар баробари ин, дар тадвин ва тафсири Қуръони карим низ саҳми арзишманд гузоштаанд. Яке аз намунаҳои барҷаста асари маъруфи Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (839–923) мебошад. Тафсири ӯ, ки бо номи «Тафсири Табарӣ» машҳур аст, аз қадимтарин ва муътамадтарин осори тафсирӣ ба шумор меравад. Табарӣ дар асари худ бо истифода аз ривоятҳои саҳеҳ, шарҳи луғавӣ ва баёни маъноии оятҳо, инчунин иртибот додани онҳо бо сабабҳои нузул ва воқеаҳои таърихӣ, дар фаҳмондан ва тафсири дурусти маонии Қуръони карим саҳми муҳим гузоштааст. Дар баробари ӯ, дар миёни муфассирони форсу тоҷик Абулқосим Маҳмуд ибни Умар Замахшарӣ (1075–1144) низ ҷойгоҳи хос дорад. Ӯ муаллифи тафсири машҳури «ал-Кашшоф» буда, ин асар бо таҳлили амиқи луғавӣ, балоғату фасоҳат ва услуби адабии Қуръон маъруф

Идомаи мақола… Одату русуми оилавии мардуми тоҷик аз таваллуд то давраи оиладоршавӣ бисёр ғанӣ ва дорои маъноҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Анъанаҳои ҳар халқу миллат марбут ба ҳаёти фардӣ-иҷтимоӣ ва рӯзгори оилавии онҳо мебошанд. Ҳаёти оилавию фардии миллати тоҷикро низ ба монанди дигар халқу миллатҳо аз рӯзи таваллуд то охири умр урфу одатҳо ва маросимҳои зиёде дарбар мегиранд. Барои халқи тоҷик аз қадим то имрӯз фараҳбахштарин ҳодиса дар ҳаёти оилавию фардияшон ин таваллуди фарзанд мебошад, ки бархе аз урфу одатҳо ва маросимҳо дар муносибат бо таваллуди фарзанд ба миён омада, аз давраи таваллуд то чилрӯза шудани кӯдак татбиқ мегарданд. Албатта, соли аввали ҳаёти кӯдак дар фарҳанги миллӣ ва мардумии халқи тоҷик аҳамияти калон дорад, зеро дар ин марҳала гузариши кӯдак аз як ҳолат ба ҳолати дигар пайваста тағйир меёбад. Бархе аз модарону бибиҳо гумон мекунанд, ки дар ин вақт кӯдак бештар ба хатар дучор мешавад ва гӯё кӯдакро шарри қувваҳои зиёнкор таъсири манфӣ мерасонанд. Аз ин рӯ, барои ҳифзи кӯдак ва модараш расму одатҳои қадимаро ба кор мебаранд. Дар ин маврид, муҳаққиқ Шоев Зиёвиддин бисёр ба маврид қайд кардааст, ки назари ӯро дар ҳар хонадони тоҷик ҳангоми доштани тифли навзод ба таври возеҳ дидан мумкин аст. Муҳаққиқ мегӯяд: «Халқи тоҷик тибқи анъанаҳо модар ва тифли навтаваллудро то чил рӯз шабонгоҳ ва дар хонаи торик танҳо намегузоранд. Ҳуҷраи хоби модару кӯдак гарм ва равшан нигоҳ дошта мешавад ва шомгоҳон дар он испанд ва дигар гиёҳҳоеро месӯзонданд, ки тибқи бовариҳо бӯйи он қувваи зиёнкорро дур мекунад. Бо ҳамин мақсад, яъне барои ҳифзи кӯдаки навзод аз шарри қувваҳои зиёнкор дар зери болин ё гаҳвораи тифл сирпиёз, занҷабили хушк, корд ё дигар ашёҳои тезро мегузоштанд. Чилладории модару кӯдаки навзод бо маъракаи чиллагурезон, вақте ки модар аввалин бор ҳамроҳи тифли навзод аз чиллахона берун мебарояд ба анҷом мерасад. Ин анъана дар бештари минтақаҳои Тоҷикистон дар хонаи бобову бибии модарӣ ба анҷом мерасад ва вақти ба охир расидани чилла аввалин қадамҳои тифли навзод ба хонаи падараш ҳамчун қадами баракат ва давомдиҳандаи насл ҷашн гирифта мешавад» [1]. Чунин урфу одатҳои халқӣ дар миёни ҳама халқҳои форсу тоҷик дида мешавад, аз ҷумла, миллати афғон дар бештари ҳолатҳо бо миллати тоҷик дар анҷоми суннатҳои мардумӣ якзайланд. Додоҷон Обидов дар таълифоти худ «Одоб, ойинҳо ва боварҳои мардуми Афғонистон» вобаста ба нигоҳубини навзод ва модараш қайд мекунад, ки «Замоне ки кӯдаки навзод чилрӯза мешавад, кӯдак ва модарашро чиллагурез мекунанд. Нахуст, модар бо тифлаш ва яке аз хешовандони зан ба наздиктарин зиёратгоҳ меравад ва барои саломатии тифлаш, худаш ва дигар аъзои оилааш дуо мекунад ва ба табъи хушу болида ба хонааш бармегардад. Сипас, вай бо дастурхони нозу неъмат, аз қабили нон ва кулчаҳои ширину равғанӣ, меваҷот ва соири туҳфаҳо ба хонаи яке аз дӯстонаш (модараш ё хоҳараш) меравад. Пас аз салом ва аҳволпурсӣ, ончиро ки модари навзод бо худ овардааст, байни худ ва дигарон, ки ба истиқболаш омадаанд, нону чой мехӯранд, тифли навзод ва модарашро муборакбодӣ мегӯянд ва барояшон туҳфаҳо медиҳанд. Баъд аз 3-4 соати меҳмондорӣ ва хондани дуо аз ҷониби яке аз занони калонсол, модари навзод бо кӯдакаш ба хонаи худаш бармегардад. Бо ҳамин маросими чиллагурез ба охир мерасад». Ҳамчунин, муҳаққиқ қайд мекунад, ки «чиллагурезӣ расми анъанавӣ аст ва маншаи қадимӣ дорад» [2]. Бояд зикр дошт, ки ҳарчанд маросими чиллагурез аз суннатҳои мардумии мо маҳсуб мегардад, вале тибқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» маъракаҳои ба таваллуди кӯдак вобаста дар доираи оила, бе забҳи чорво ва хизматрасонии санъаткорон баргузор карда мешавад, зеро урфу одатҳои мардумӣ то рафт ба хароҷоти зиёдатӣ ва исрофкорӣ рафта расид ва зарурати қабули қонуни танзим низ дар ҳамин аст. Тавре ки Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи умумиҷумҳуриявӣ оид ба танзими расму ойинҳои миллӣ ва анъанаву маросимҳои динӣ 24 майи соли 2007 таъкид доштанд, “Ҳаёти аксарияти мардуми мо бо гузаронидани силсилаи маросиму маъракаҳои пайдарпай сипарӣ мегардаду онҳо доир ба мазмуну моҳияти аслии зиндагӣ ва рисолати инсонии хеш кам фикр мекунанд. Масалан, аз ваќти таваллуд то ҳафтсолагии фарзанди худ падару модарон як силсила чорабиниҳои хурсандиро, ба монанди гаҳворабандон, чиллагурезон, мӯйсаргирон ва хатнатӯй мегузаронанд, ки дар асл мазмуни хонаводагӣ доранд, вале солҳои охир онҳо аз доираи оила берун баромада, вусъати торафт бештар касб кардаанд ва ба исрофкории маҳз табдил ёфтаанд [3]. Албатта, расму ойинҳои мардумӣ зиёд ба назар расида, дар бештар вақт занон бо доир кардани маросиму маъракаҳо ба исрофкориву зиёдаравӣ ва дар натиҷа ба хурофот бурда мерасонанд. То соли 2007, яъне то қабули Қонуни танзим баргузории маъракаи чиллагурезон бо иштироки хешовандони наздик ба мушоҳида мерасид. Занон кӯдаки навзодро то 40 рӯз бо навбат ба хонаи хешу табор мебурданд, то ки аз бемориву аҷали ногаҳонӣ бехавф гардонанд. Дар бораи боварҳои тоҷикони асри XIX олими рус Н.В. Ханыков (1819-1878) менависад, ки пас аз таваллуди кӯдак дар давоми 40 шабонарӯз дар болои гаҳвораи навзод шамъро фурӯзон мекунанд, то аз зарари ҷинҳо эмин бошад [4]. Кӯдак ба маросимҳое дохил карда мешуд, ки рамзи ҷудошавии ӯ аз модар ва шомил шудан ба ҷомеа буданд. Маросими аввалин ҳангоми таваллуди кӯдак буридани нофи ӯст. Нофро ҳамчун узве, ки қувваи асосии ҳаёт дар он ҷамъ шудааст, меҳисобиданд. Бештари занони тоҷик пӯсти буридаи нофро хушк карда, дар зери гаҳвораи кӯдак то дусолагӣ нигоҳ дошта, баъдан зери дарахти мевадиҳанда мегузоранд, то тансиҳату ояндаи нек насибаш гардад. Ин ҳолатро дар дигар халқу миллатҳо низ дидан мумкин аст. Нанайҳо (халқе, ки асосан дар кишвари Хабаровск зиндагӣ мекунанд) пӯсти нофи буридаро бо мақсади солим будани кӯдак то 5-солагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Олмон ин масъулият ба зиммаи падари кӯдак вогузор карда мешуд. Дар Сербия ва Косово пӯсти нофи буридаро дар дарахти мевадиҳанда хушк карда, дар алоҳидагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Мексикаи қадим пӯсти нофи буридаи писарро дар майдони ҷанг зери хок мекарданд, то писарак ҷанговар шавад. Ва аз духтарро дар назди ҳавлӣ, то ки кадбонуи хуб шавад [5]. Дар шимолу ғарбии Меланезия пӯсти нофи буридаро то роҳрав шудани кӯдак нигоҳ медоштанд. Баъдан дар назди ҳавлӣ зери хок карда, ба болои он дарахти нахли норҷил (кокосовая пальма) мешинонданд ва кӯдак соҳиби комилҳуқуқи ҳамин дарахт ҳисобида мешуд [6]. Дигар аз суннати мардумие, ки марбут ба кӯдаки навзод аст, шӯстани кӯдак аст, ки дар халқи тоҷик аз қадим

Барҳақ фармудаанд, ки худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ аз огаҳӣ доштан аз таърихи гузаштаи халқ сарчашма мегирад. Вобаста ба анъана ва урфу одатҳои халқи тоҷик то андозае дар қайдҳои сафарҳои сайёҳон, дипломатҳо, иштирокчиёни экспедитсияҳои илмӣ, ҳарбӣ, тадқиқоти олимони замонҳои гуногун оид ба таърихи давраҳои гуногуни Осиёи Миёна ба монанди Н.В.Хаников (1819-1878), А.Д.Гребенкин (1840-1888), А.П.Шишов (1860-1936), П.Е.Кузнетсов (1870-1932), Н.А.Кисляков (1901-1973), Б.А.Литвинский (1924-2010) мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Олимону фарҳангшиносони тоҷик академик А. Мухторов (1924-2007), М. Бобохонов (1931-2012), А.Мардонова, Ҷ.Асрориён ва дигарон низ дар ин самт корҳои назаррасро ба анҷом расонидаанд. Бо мақсади таҳлили амиқ дар муқоисаи анъанаҳои дигар миллату халқиятҳо, инчунин вобаста ба одату унсурҳои дохилианъанавии мардуми тоҷик аз китобҳои олимони фавқуззикр, ки қисми зиёди онҳо охири асри XIX ва аввали асри XX -ро дар бар мегиранд, истифода бурдем. Баргузор намудани маросим ба як қатор омилҳои эътиқодӣ, арҷ гузоштан ба меъёрҳои ахлоқӣ, одаму одамгарӣ, нангу номус ва хиҷолат аз бадгӯии дигарон вобаста аст. Зиндагӣ собит сохт, ки қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» саривақтӣ буд, душвориву мушкилотеро, ки маросимҳои милливу динӣ дар назди халқ ба вуҷуд оварда буд, бартараф кард, мардумро аз бисёр ташвишҳои маросимӣ ва хароҷоти беҳуда халос кард ва сатҳу сифати зиндагии аҳолиро беҳтар гардонид. Имкон ба миён овард, ки миллат ба асли худ бештар бипайвандад, ба саргаҳу сарчашмаҳои ҳастии маънавии худ наздиктар бирасад ва тавоноии руҳӣ пайдо кунад. Хушбахтона, бо татбиқшавии Қонуни танзим гузаронидани одату унсурҳои асосии миллии маъракаҳо дар доираи оила боқӣ мондааст. Масалан, маросими хостгорӣ, арӯсбинон, домодталбон дар тӯйи домодию арӯсӣ, инчунин, дар маросими дафну азодорӣ тибқи эътиқоди динӣ маъракаҳои «се», «чил» ва «сол» бе забҳи чорво ва бе додани таом гузаронда мешаванд. Дар маросими ҳаҷ маъракаҳои гусел ва пешвози ҳоҷиён дар доираи оила баргузор мегарданд. Анъана, урфу одат ва ойинҳои устуворест, ки дар тули асрҳо ташаккул меёбад ва аз рӯйи гавҳари дурахшоне, ки дар ботин дорад, аз насл ба насл мегузарад ва низоми дониш, боварҳо ва орзуву омолу ормонҳои халқро таҷассум мекунанд. Маросими издивоҷ маҷмуи орзу ва ормонҳоест, ки аз рӯйи нақша анҷом меёбад ва дар бунёди рӯзгори як инсон бо ширинию назокату бурдборию мушкилот асос ёфта, дар тули умр тибқи суннатҳои халқи тоҷик як бор рух медиҳад. Бинобар ин, хостем баъзан унсурҳое, ки ҳангоми хостгорӣ, ноншиканон, фотиҳа, никоҳ, гӯсели арӯс ба хонаи домод, чодар ва расму ойинҳои марбут ба он аз рӯйи эътиқоду ихлос аз қадим иҷро мегардид, ёдовар шавем. Дар фарҳанги анъанавӣ таваллуд ва тарбияи фарзанд вазифаи асосии издивоҷ ҳисобида мешавад. Фарзанддор шудан мақоми мард ва занро баланд мебардорад. Бинобар ин, дар баргузор намудани ин маъракаҳо мақсади асосӣ хушбахтии ҷавонон ва фарзанддор гардидани онҳо буд ва ҳаст. Анъанаи нон бурдан ба хонаи арӯсшаванда ҳамчун рамзи муттаҳидкунанда аз қадим истифода мешуд. Дар маъракаи ноншиканон дар хонаи арӯсшаванда хешовандони наздики домодшаванда ҷамъ меомаданд. Шахси калонсолу фарзанддор аз ҷониби домод ду нонро болои ҳам гузошта мешикаст, то ки ҷавонон ҷуфту хушбахт гарданд. Ин маърака дар байни мардуми Панҷакент ва Бухоро низ хеле маъмул аст [1]. Анъанаи нон бурдану ноншиканӣ ҳангоми издивоҷи ҷавонон дар Доғистон (аварҳо), поляк ва дигар миллату халқиятҳо ба назар мерасад [5]. Ҳангоми сари тахт гузоштани арӯс падидаи ҷолибе рух медиҳад. Дар баъзе маҳаллот рӯбинон он ҷо сурат мегирад. Даврони қабл рӯйи арӯс пӯшида буд ва дугонаҳои арӯс ва хешу табор бо рӯбинон гӯшаи аз рӯймолро бардошта, назар мекарданд. Барои онон чи хушбахтие буд дидани рӯйи арӯсро, ки сарчашмаи саодату бахт мешумориданд [6]. Рӯбинони арӯс дар дигар миллату халқиятҳо қабул гардидааст, аз ҷумла мардуми қафқоз. Дар байни тоҷикон вақте арӯс зери чодар мешавад, бо нияти соҳиби фарзанд гардидан ба бағали ӯ писаракеро мешинонанд [1]. Байни мардуми славян маъмул аст, ки кӯдакро дар назди домоду арӯс гузоранд. Дар байни миллатҳои славян, поляк, серб, хорват, босния низ ин анъана хеле маъмул аст. Одати хеле ҷолиб, ки дар байни тоҷикон маъмул аст, аз оби никоҳ ба домоду арӯс ва ҳамроҳони онҳо нӯшонидан мебошад. Пас аз анҷоми ин маросим боқимондаи оби косаро ба решаи дарахти тут ё ягон дарахти мевадиҳанда мерезанд, то ки афзоиши насли солим давомнок бошад [1]. Дар Босния, вақте ки арӯс ба хона медаромад, вай бояд ба дудкаш менигарист, то кӯдаки ояндаи ӯ сиёҳчашм шавад. Дар Хорватия бо нияти сафедпуст гардидани фарзанд ба домоду арӯс шир медоданд. Инчунин, ҳангоми тӯй себро ба ҷайби арӯс мегузоштанд, то кӯдакон мисли себ зебо бошанд. Бо ҳамин мақсад, оина ба ҷайб гузошта мешуд ё ҷавонон муддате дар офтоб меистоданд [5]. Дар байни бисёр халқҳо одате буд, ки арӯсро ба болои пӯсти ҳайвон мешинонданд, ки он низ рамзи ҳосилхезӣ буд. Аз ҷумла, дар Ҳиндустон ҷавононро ба болои пӯсти барзагов мешинонанд [5]. Ба оина нигоҳ кардан аз қадим дар байни тоҷикон хосияти махсус дорад. Ба он боваранд, ки нигоҳ кардан ба оина ба шахс бахт ва нур мебахшад. Ба таъкиди этнограф Б.Литвинский эрониҳои Бухоро оинаи тӯйиро оинаи бахт меномиданд. Ӯро муҳофизат мекарданд. Агар он мешикаст, хусусан ҳангоми тӯй ин аломати хеле бад ҳисобида мешуд. Дар хона оинаи шикасташударо нигоҳ намедоштанд, чунки ин ба оила шикасти молу ҷон меорад [3]. Ба таъкиди этнографи тоҷик Азиза Мардонова домоду арӯс дар ноҳияҳои Файзободу Ҳисор ба оина нигоҳ карда онро бӯса мекарданд, то ки ба онҳо бахт оварад ва оинаро ҳамеша бо худ нигоҳ медоштанд [4]. Ба қавли Н. Кисляков ба дасти арӯси зери чодар оина додан хеле одати қадимаи тоҷикон маҳсуб меёбад [1]. Ҳангоми тӯй лаксиҳои Доғистон назди хона оташ афрӯхта, домоду арӯсро ба болои қолин даъват мекарданд ва ба болои сари онҳо гандум ва шириниҳо мерехтанд. Модари домод арӯсро бо асал ва нӯшокии ширин пешвоз мегирифт ва ба нияти хушбахтӣ ба дасти ӯ оина медод, то ки ба он нигоҳ кунад [2]. Дар тамоми халқиятҳо ақидае вуҷуд дорад, ки бояд дар либоси домоду арӯс гиреҳе вуҷуд надошта бошад, то ки бахти онҳо баста нагардад. Дар байни тоҷикони Истаравшан, Панҷакент, Самарқанду Бухоро ҳангоми никоҳ ба китфи ҷомаи домод аз ҷониби модараш ё хешованди наздикаш бо сӯзан ва риштаи сафед дарзе дӯхта мешуд. Дӯхтани ҷомаи домод бо риштаи сафед бояд издивоҷро устувор ва ҷавононро хушбахт гардонад [1]. Бо ҳамин мақсад, дар рӯзи никоҳи мардуми славян низ одате буд, ки дар рӯзи тӯй бояд мӯйҳои арӯс бофта набошад ва дар хонаи

Адл ҳамчун мафҳуми марказии фалсафаи сиёсӣ дар тамаддуни юнонӣ ва исломӣ нақши бунёдӣ дорад. Агар дар анъанаи юнонӣ адл бештар ба ҳамоҳангии сохтори нафс ва давлат марбут бошад, дар фалсафаи исломӣ он ба низоми табиат, ақл ва саодати инсон пайванд меёбад. Дар китоби «Орои аҳли мадинаи фозила» Форобӣ масъалаи давлат, ҷомеа, роҳбарӣ ва саодатро таҳлил намуда, ба таври мустақим ба моҳияти адл пардохта, адлро на танҳо ба маънои ахлоқӣ, балки ба маънои табиӣ ва иҷтимоӣ маънидод мекунад. Форобӣ адлро дар сатҳи ибтидоӣ ҳамчун мутобиқат ба табиат мефаҳмад. Яъне адли табии он аст, ки агар гурӯҳе тавонотар бошад ва ғолиб ояд, ин Ғолибият бар маҒлубият аз нигоҳи табиат “одилона” аст. Адли табий аз мафҳуми ахлоқии маъмул фарқ мекунад. Дар ин ҷо адл на баробарӣ, балки мутобиқат ба қонуни табиат аст. Ба гуфтаи Форобӣ, ки ҳар гоҳ гурӯҳҳо хоҳ қабила, хоҳ шаҳр, хоҳ иттиҳод ё уммат аз ҳамдигар ҷудо ва мутамойиз гарданд, онҳо монанди фарқияти ҳар як фард аз фарди дигар мешаванд. Зеро фарқе нест, ки ҷудоӣ миёни афрод бошад ё миёни гурӯҳҳо. Дар чунин ҳолат табиатан рақобат ва талоши ғолиб омадан ба миён меояд. Он чизҳое, ки бар сари онҳо мубориза сурат мегирад, монанди: амният, каромат ва шараф, фарохии зиндагӣ ва неъмат, лаззатҳо ва ҳар он чи инсонро ба онҳо мерасонад, ҳар гурӯҳ мекӯшад, ки ин неъматҳоро аз дигаре бигирад ва онҳоро ба худ ихтисос диҳад. Гурӯҳи ғолиб дар ин раванд комёб ва саодатманд шумурда мешавад. Форобӣ таъкид мекунад, ки ин гуна рафтор аз табиати инсон ва табиати мавҷудоти табиӣ сарчашма мегирад. Сипас ба натиҷа мерасад: «Он чи дар табиат аст, ҳамон адл аст».[1] Форобӣ мафҳуми «адли табиӣ» –ро ба таври равшан ва ҳатто шадид ифода мекунад. Дар ин қисмат адл ба маънои ғолибият, қаҳр ва истилои гурӯҳи тавоно бар гурӯҳи заиф тавсиф мешавад. Пас адл, мувофиқи ин назар, ҳамон ғолибият аст. Ва ҳар гоҳ неъматҳо ба гурӯҳи ғолиб бирасанд, бояд он касе, ки дар ғолибият саҳми бештар ва нақши бузургтар доштааст, аз он неъматҳо бештар бигирад; ва он ки саҳмаш камтар аст, камтар бигирад. Агар неъмат каромат бошад, ба касе, ки саҳми бештар дорад, каромати бештар дода шавад; ва агар мол бошад, бештар дода шавад; ва дар дигар чизҳо низ ҳамин гуна аст. Қаҳр ва истибъод (банда сохтани маҒлуб) низ дар доираи адли табии қарор мегирад.[2]  Ин андеша ба баҳси Фрасимахус дар «Ҷумҳурият»-и Plato монанд аст, ки адлро «манфиати қавитар» медонист.[3] Аммо фарқ дар он аст, ки Форобӣ инро ҳамчун воқеияти табиат тавсиф мекунад, на ҳамчун идеали сиёсӣ. Яъне ҳар кас ба андозаи саҳми худ аз неъматҳо баҳра мебарад. Ин ҷо мо шакли ибтидоии адли мутаносиб (distributive justice)-ро мебинем. Дар «Ҷумҳурият» Фрасимахус мегӯяд: «Justice is nothing other than the advantage of the stronger.»³ яъне адолат ҳељ чиз нест нисбат ба натиљаи шахси қавӣ ва ин андеша ба таърифи адли табии Форобӣ наздик аст. Аммо Афлотун ин назарияро рад мекунад ва адлро ҳамоҳангии нафс медонад. Форобӣ бошад, адли табииро эътироф мекунад, аммо онро марҳилаи поёнӣ медонад. Дар «Ҷумҳурият» Афлотун адлро чунин таъриф мекунад: «Justice is doing one’s own work and not meddling with what is not one’s own».[4]  яъне Адолат иҷро намудани кори худ ва дахолат накардан ба он чизест, ки ба шахс тааллуқ надорад. Дар ин ҷо адл ҳамоҳангии қисмҳои нафс ва табақаҳои ҷомеа аст. Форобӣ аз ин назария илҳом гирифтааст, аммо ба он мазмуни табиатшиносӣ илова мекунад. Агар барои Афлотун адл сохтори идеалии давлат бошад, барои Форобӣ адл ҳам дар табиат ва ҳам дар ҷомеаи фозила мавҷуд аст.   Адабиёт Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل». Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل». Plato, Republic, Book I, 338c. Plato, Republic, Book IV, c,433a. Наботов М.А. Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ                         [1] Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل», саҳ. 80–82. [2]  Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل», саҳ. 97. [3] Plato, Republic, Book I, 338c. [4]  Plato, Republic, Book IV, c,433a.  

Ҷумҳурии Тоҷикистон бо таваҷҷуҳ ба бунёди давлати ҳуқуқбунёд масъалаи риояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро дар мадди аввал гузоштааст. Яке аз ҳадафҳои асосии ин раванд, ҳуқуқ ба озодии андеша, виҷдон, дин ва эътиқод аст. Татбиқи сиёсати давлатӣ дар соҳаи озодии виҷдон ва дин бо риояи қатъии принсипҳои конститутсионии ҷомеаи шаҳрвандӣ, дар асоси гуногунандешии сиёсӣ ва идеологӣ дар муносибатҳои байни ташкилотҳои динӣ ва мақомоти давлатӣ амалӣ карда мешавад. Ин принсипҳо дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои қонунгузории ҷумҳурӣ инъикос ёфтаанд, ки ҷудоии ташкилотҳои диниро аз давлат ва дахолат накардани давлат ба фаъолияти ташкилотҳои диниро таъмин намуда, ба ин васила характери дунявии таълим дар системаи маориф ва таҳаммулпазириро дар муносибатҳои ташкилотҳои динӣ кафолат медиҳад. Мутобиқи моддаи 4-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, сарфи назар аз миллат, нажод ва забон, озодии виҷдон ва озодии пайравӣ ба дин, аз ҷумла ҳуқуқи ба танҳоӣ ва ё ҳамроҳи дигарон пайравӣ кардан ба ҳар гуна дин ё пайравӣ накардан ба ягон дин, ба таври озод интихоб, паҳн намудан ва дигар кардани ҳама гуна эътиқоди динӣ ва эътиқодҳои дигар, инчунин мутобиқи онҳо амал кардан кафолат дода мешавад. Қонун тамоми ҷанбаҳои озодии виҷдон ва озодии эътиқод, аз муайян кардани муносибати шахс ба дин то таъсиси иттиҳодияҳои диниро фаро мегирад. Муайян кардани муносибати шахс ба дин аз мазмуни моддаи 1 Конститутсияи ҷумҳурӣ бармеояд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати дунявӣ эълон кардааст. Дар бораи мутобиқати меъёрҳои Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ба талаботи санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон пайваста бо сохторҳои байналмилалӣ лоиҳаҳои қонунҳои худро оид ба мутобиқати онҳо ба меъёрҳои ҳуқуқии байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон баррасӣ мекунад. Дар ҷумҳурӣ механизми татбиқи ин меъёрҳо аз ҷониби Суди конститутсионӣ ва судҳо муфассал кор карда баромада шудааст. Тоҷикистони демократӣ эътироф мекунад, ки талаботи ҳар қонун догма (шахшуда) нест ва дар баробари тағйири вазъ ва рушди ҷомеа он метавонад тағйир ёбад. Дар моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст: «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ буда, аз ҷониби давлат эътироф, эҳтиром ва ҳифз карда мешаванд». Моддаи 10 Конститутсия бошад, ваколати олии меъёрҳои конститутсиониро дар сохти ҳуқуқии ҷумҳурӣ эътироф намуда, нисбат ба дигар сарчашмаҳои ҳуқуқӣ ба меъёрҳои Конститутсия афзалият медиҳад. Дар қисми 1 моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст: “Санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд. Агар қонунҳои ҷумҳурӣ ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мутобиқат накунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амал мекунанд”. Ҳамин мавқеъи бартарӣ мутобиқи қисми 3 моддаи 10 Конститутсия ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, дода шудааст. Ва дар сурати ихтилофи байни қонунҳои миллӣ ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ татбиқ карда мешаванд. Дар бораи расму оинҳои динӣ Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои анҷом додани ибодат маҳдудият нест ва ҷойҳои муайяне ҳастанд, ки шаҳрвандон метавонанд расму оинҳои динии худро дастаҷамъона иҷро намоянд. Қисми 3 моддаи 20-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ба шаҳрвандон ҳуқуқ медиҳад, ки ибодат, расму оин ва маросимҳои динӣ дар ибодатгоҳҳо ва замини ба онҳо мутааллиқ, дар зиёратгоҳҳо, дар қабристонҳо – вобаста аз хусусиятҳои эътиқоди динӣ, инчунин дар манзилҳо ва хонаҳои шаҳрвандон анҷом дода мешаванд. Яъне, тибқи ин меъёрҳо шаҳрвандон метавонанд вобаста ба мазҳаби худ худ ё дастаҷамъона дар ҷойҳои барои ин мақсад таъиншуда ибодат ва маросимҳои диниро анҷом диҳанд. Меъёри қисми 3 моддаи 20-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» меъёри ҳуқуқӣ буда, ҷойҳои баргузории маросимҳои диниро муайян мекунад. Ҳар як дин вақт, ҷой ва тартиби баргузории маросимҳои диниро муайян кардааст. Ҷойи пок ва амн яке аз шартҳои динии ибодат аст. Ҳеҷ як кишвари демократӣ бо эҳтироми баланд ба озодиҳои шаҳрвандонаш наметавонад ҳар як созмони диниро мувофиқи эҳтиёҷоти худ бо ҷойҳои маросиму ибодати динӣ таъмин намояд. Инро ба назар гирифта, қонунгузор ҷойҳои маъмулан қабули ибодати дастаҷамъиро муайян мекунад, ки дар он шаҳрвандон метавонанд эҳтиёҷоти динӣ ва маънавии худро озодона конеъ гардонанд. Илова бар 4000 иттиҳодияҳои динӣ ва чанд ҳазор қабристону макони муқаддас, Қонун иҷозат медиҳад, ки дар хонаҳои миллионҳо шаҳрвандон маросими динӣ баргузор шавад. Аз ин бармеояд, ки дар ҷумҳурӣ барои фаъолияти осоиштаи динӣ, аз ҷумла, дар бобати анҷом додани расму оинҳои динӣ ягон маҳдудият вуҷуд надорад. Дар бораи таълимоти динӣ Ташкили муассисаҳои таълимии динӣ ё дунявӣ ҳамчун шаклҳои махсуси фаъолият, ки дар он кӯдакон таълим мегиранд, мутобиқи моддаи 29 Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак дар тамоми ҷомеаҳои мутамаддин стандартҳо ва минимумҳои худро дорад. Ин як амали маъмул аст. Дар Тоҷикистон низ ба манзури ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон ба таҳсил ин масоилро қонун танзим мекунад. Масалан, сатҳи дониши омӯзгор, шароити таҳсил, фанҳои таҳсил бояд ба тарбияи маънавию ахлоқии насли наврас ва барномаҳои тасдиқшуда мувофиқ бошад. Ҷомеа ва давлат ба чунин масъалаҳои муҳими марбут ба ояндаи онҳо, аз қабили тарбияи насли наврас бетараф буда наметавонанд, зеро дар моддаи 29 Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак гуфта шудааст: «Таълими кӯдак бояд ба мақсадҳои зерин равона карда шавад: а) инкишофи шахсият, истеъдод ва қобилиятҳои рӯҳӣ ва ҷисмонии кӯдак то ҳадди пурра; таҳкими эҳтироми ҳуқуқ ва озодиҳои асосии инсон…” ва дар банди 2 ҳамин модда зикр шудааст: «таҳсилот дар чунин муассисаҳои таълимӣ бояд ба меъёрҳои ҳадди ақали муқаррарнамудаи давлат мувофиқат кунад». Ин талаботро Вазорати маориф ва илм муқаррар кардааст ва ҳамаи намудҳои таълим бояд ба ин талабот ҷавобгӯ бошанд. Дар бораи дастовардҳои Точикистони сохибихтиёр дар соҳаи дин Дар баробари факту рақамҳои зикршуда дастовардҳои Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар даврони Истиқлол дар соҳаи дин таъкид кардан муҳим аст. Сатҳи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон дар робита ба дин дар Тоҷикистон бо мавҷудияти иттиҳодияҳои динӣ, шумораи иттиҳодияҳои сабтиномшуда, фаъолиятҳои таълимӣ дар соҳаи дин ва таълими динӣ чен карда мешавад. Тоҷикистон дар даврони соҳибистиқлолии худ дар самти татбиқи озодии эътиқоди динии шаҳрвандон ба натиҷаҳои назаррас ноил гардида, дар маҷмӯъ вазъи динӣ дар ҷумҳурӣ мӯътадил арзёбӣ мегардад. Агар дар давраи шӯравӣ ҳамагӣ 7 масҷид ва дар охири ҳокимияти советӣ ҳамагӣ 34 иттиҳодияи динӣ (аз ҷумла 17 масҷид, 15 калисо ва хонаи ибодати насронӣ ва 2 синагога) мавҷуд бошад, пас ҳоло қариб 4 000 иттиҳодияи динӣ мавҷуд аст, ки 69-тои он иттиҳодияҳои динии ғайриисломӣ мебошанд. Қобили зикр аст, ки тибқи маълумоти бархе аз марказҳои пажӯҳишӣ, Тоҷикистон аз ҷумлаи

Ҷавҳари худшиносии миллӣ аз дӯст доштани Ватан, модар, забон, таърих ва арзишҳои таърихиву фарҳангӣ сарчашма мегирад. Худшиносӣ василаи асосии ба маънавият расидани инсону ҷомеа мебошад. Худшиносии миллӣ ин решаи миллат аст, агар мактаби миллӣ заиф бошад, миллат пароканда мегардад. Бинобар ин, мо бояд баҳри мустаҳкам намудани мактаби худшиносии миллӣ, ки ҷузъҳои асосии он ватанпарастӣ, хештаншиносӣ ва ҳувияти миллӣ мебошанд, тамоми кӯшиши худро ба харҷ диҳем. Донишмандони мо бар ин назаранд, ки худшиносии миллӣ ин эҳсосу дарки зарурати ваҳдат ва якпорчагии обу хок ва марзу буми миллӣ, эҳсоси улфат байни афроду ҷомеа, дарки зарурати иттифоқ, ҳамбастагӣ, ҳамчун як нафси воҳид, чун як тану як ҷон аст. Имом Ғаззолӣ дар «Кимиёи саодат» дар бораи худшиносӣ чунин менависад: «Унвони аввал шинохти хештан аст. Бидон, ки калиди маърифати Эзид маърифати нафси хеш аст. Пас аввал ту бояд хешро бишиносӣ. Туро ҳақиқати худ талаб бояд кард, то худ бифаҳмӣ чӣ чизӣ ва аз куҷо омадаӣ ва куҷо хоҳӣ рафт ва андар ин манзилгоҳ ба чӣ кор омадаӣ, туро ба чӣ кор офаридаанд ва саодати ту дар чист?». Яъне, инсон бояд ҳамеша дар пайи шинохти худ, аслу насаб, аҷдодон, таърих, тамаддун ва фарҳанги миллати хеш бошад. Масъалаи худшиносии миллиро Пешвои муаззами миллат дар асари пурарзиши «Тоҷикон дар оинаи таърих» дар чунин матлаб ифода кардаанд, ки рӯҳи иҷтимоии худшиносона дошта, андешаву равони хонандаро ба таърихи азалии он наздик мебарад: «Мо кием, аз куҷоем ва аз кадом дудмон сабзидаем? Нахустаҷдодамон киҳо буданд, аз куҷо омаданд ва дар кадом бум ошён доштанд? Забони модарӣ, расму оини аҷдодӣ, мероси таърихию фарҳангӣ ва усули давлатдории мо бунёди миллӣ дорад ё аз дигар халқиятҳои соҳибтамаддун ба мо гузашта?». Ин суолоти арзишманду мондагори Пешвои муаззами миллат ба ҳар як тоҷики ватандӯсту худшинос аст, ки бояд ҳар рӯз аз худ бипурсад ва ба посух додани ин пурсишҳо бикӯшад. Зеро маҳз худшиносӣ роҳи асосии расидан ба маърифати инсон ва ҷомеа мебошад. Шинохти аслу насаб аз шартҳои нахустин ва асосии худшиносӣ аст, ки амиқ дарк намудани моҳияти маънавии инсон ва мақоми ӯ дар ҷомеаи мутамаддин заминаи мусоид ва муассир фароҳам меоварад. Арҷ гузоштан ба маънавият ва фарҳанги дурахшони имрӯзаи миллат, эҳтироми хос ба таърихи пурғановати тоҷикон ва садоқати ҳамешагӣ ба ормонҳои ватангароӣ муҳимтарин унсурҳои хештаншиносӣ ба шумор мераванд. Марҳилаи начандон тӯлонии таърих собит сохт, ки тоҷикон дар ҳақиқат миллати соҳибмаърифату тамаддунсоз, ватандӯсту ватанпарвар ва сулҳофару таҳаммулгаро мебошанд. Ифтихор аз таърихи куҳанбунёди хеш вақте пайдо мешавад, ки аз он огоҳ бошем, онро мавриди омӯзиш, мояи ибрат ва шукӯҳмандӣ бидонем, зеро надонистани таърих, фарҳангу тамаддун, забон, адаб, урфу одат ва анъанаҳои миллӣ нобахшиданист. Аз ин рӯ, шукрона бояд кард, ки имрӯз давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ бо фарҳангу тамаддуни пурғановаташ эътироф намуда, миллати тоҷикро ҳамчун миллати куҳанбунёд ва бофарҳангу соҳибтамаддун мешиносанд. Барои таҳкими боз ҳам бештари ин дастовардҳо зарур аст, ки мафҳумҳои истиқлолу озодӣ ба ғояи ҳамешагии созанда ва муттаҳидкунандаи мардуми шарифи Тоҷикистон табдил дода шаванд. Зеро ин мафҳумҳои муқаддас дар қалбу шуури одамон ҳисси эҳтиром ба Тоҷикистони азиз ва муқаддасоти Ватанро устувор месозанд ва ба онҳо эътимод мебахшанд, ки миллати куҳанбунёди тоҷик метавонад танҳо бо ҳамин ғояҳои наҷотбахш корҳои бузурги ободкориву созандагиро ба анҷом расонад ва барои наслҳои оянда як кишвари ободу зеборо ба мерос гузорад. Аз ин хотир, мо бояд фарзандон, мутахассисон, олимонеро тарбия намоем, ки сазовори халқи хеш бошанд. Ҷаҳонбинии миллӣ, ватанпарастона ва илмӣ дошта, бо мақсаду мароми давлат, ки асоси онро амният ва осоиш, осудагӣ ва беҳбуди ҷомеа ташкил мекунад, ҳамтову ҳамнаво гарданд. Донишмандони имрӯзаи мо бар ин назаранд, ки бузургтарин нишонаи истиқлоли давлатӣ – истиқлоли зеҳнӣ, ақлонӣ, маънавӣ ва ҷаҳонбинӣ аст. Бидуни чунин сифатҳо истиқлоли миллӣ, ки натиҷаи ҷоннисориҳои ҳазорсолаи фарзандони равшанфикр, боғайрат ва бонангу номуси миллат аст, пойдор нахоҳад монд. Таърихи илмии тоҷикон ҳамеша ҳамчун сарчашмаи ҳувиятсози миллат хизмат кардааст ва ҳар як фардро ба нангу номуси миллӣ доштан, ифтихор аз арзишҳои миллӣ намуданро меомӯзонад. Пас имрӯз дигар эътиқоду боварҳо бо ҷузъиёташон бояд ба муқаддасоти миллӣ хидматгузор бошанд. Онро таҳким бахшанд. Ва ҳар вақте чунин пайванди ҳаётбахш сарфи назар гардад, хосият ва ҷаҳонбинии бегона қисмати фаъоли ҷомеаро фарогир шавад, мардум ба бозичаи дасти аҷнабиён табдил меёбанд. Давлат ва миллатро тақдири ногузири нобудӣ, суқут ва парокандагӣ интизор хоҳад буд. Афғонистон зуҳуроти равшани ҳамин моҳият аст. Аз ин андешаҳо ҷавонони мо бояд баҳра баранд, онро сармашқи зиндагии худ қарор дода, дар ҳаёти худ баҳри пешрафти ҷомеа татбиқ намоянд. Заиф будани худшиносии миллӣ дар мафкураи ҷавонон андешаҳои бегонапарастӣ ва хурофотпарастиро эҷод намуда, арзиши мафҳумҳои «миллат», «давлат» ва «ватан»-ро заиф мегардонад. Дар натиҷа ҷавонон ба таблиғоти доираҳои ғаразнок дода шуда, ба ифротгароӣ майл пайдо мекунанд. Маҳз паст будани ҳисси худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ ва ҳувияти миллӣ боиси ҷанги шаҳрвандӣ дар кишвари мо гашт. Иддаи одамон фирефта шуда, аз ҷониби ташкилотҳои экстремистӣ ва террористӣ бар зидди давлат ва миллати худ барангехта шуданд. Бахусус ташкилоти террористӣ ва экстремистии Ҳизби наҳзати исломӣ арзишҳои бегонаро ба мардум ҷилва дода, мехост моро аз фарҳангу тамаддуни аҷдодӣ дур созад, одамонро ба гумроҳӣ андохта, ба ин васила сохти конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо роҳи зӯроварӣ тағйир диҳад. Ин воқеаҳои хунин барои миллати мо фаромӯшнашавандаанд. Мо ҳаргиз онро аз хотир намебарорем, балки дарси ибрат мегирем. Ин аст натиҷаи заъфи худшиносии миллӣ! Бинобар ин, ҳаргиз набояд фаромӯш сохт, ки таҳкими ҳисси худшиносии миллӣ дар мафкураи намояндагони миллат аҳамияти бениҳоят бузург дорад. Аз ин рӯ, мо бояд ҷавононро аз овони хурдӣ бо мафҳуми «худшиносӣ» ошно намуда, дар рӯҳияи ватандӯстӣ тарбия намоем, то ин ки мақсади аслии худшиносиро, ки камоли маънавию ахлоқист, бишиносанд. Имрӯз бо талошҳои давлат, раванди худшиносиву худоогоҳии мардуми кишвар густриши тоза пайдо карда, ҳисси ифтихори миллӣ эҳсоси ватандӯстӣ ва ватанпарастӣ ба пояи сиёсати давлатӣ бардошта шуд. Ҳар як фарзанди босадоқати миллатро мебояд ин гуфтаҳоро шиори рӯзмарраи худ намуда, нагузорад то нохалафе ба мақсадҳои ғаразноки худ расад. Шукронаи даврони истиқлол намуда, кӯшиш ба харҷ бояд дод, то барои рушди иқтисоди кишвар ва устувории пояи ваҳдат саҳми арзанда гузорем. Зиндагии навини мардумони мо аз ҳар як тоҷику тоҷикистонӣ садоқатмандона сайқал бахшидани андешаи миллиро тақозо дорад, ки худогоҳӣ, худшиносӣ ва маҳорату маърифати беназирро таҳким мебахшад. Ваҳобзода Абдураҳмон Муовини директори Маркази исломшиносӣ