Абумансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Мотуридӣ (вафот: 333 ҳ.қ. / 944 м.) яке аз бузургтарин мутакаллимон ва фақеҳони асри сегонаи ҳиҷрӣ ба шумор меравад, ки дар таърихи тафаккури исломӣ нақши барҷастае гузоштааст. Зодгоҳи ӯ Мотурид, яке аз маҳаллаҳои қадимаи Самарқанд мебошад. Дар муҳити зодааш, ки маркази муҳими илмӣ ва мазҳабии Осиёи Марказӣ ба шумор мерафт, уламои зиёде парвариш ёфта буданд ва равишҳои гуногуни фикрӣ, аз ҷумла ҳанафия, муътазила, шиъа ва ақидаҳои ғайрисуннӣ миёни донишмандон ва омма дар гардиш буданд. Мотуридӣ дар чунин муҳити пурњаяљон ва изтиробангез ба камол расид ва дар мактаби фикрии Абуҳанифа, ки бар мантиқ ва истифодаи ақл дар шарҳу тафсири матнҳои динӣ таъкид дошт, таълим гирифт. Ӯ шогирди мустақими Абубакр ал-Ҷурҷонӣ ва Муҳаммад ибни Муқотил Аррозӣ ва дигар уламо буд, ки силсилаи илмии онҳо ба Имом Абуҳанифа мерасад. Бо такя ба ин анъанаи илмии ҳанафия, Мотуридӣ мактаби мустақили каломии худро ба вуҷуд овард, ки баъдан бо номи мактаби Мотуридия машҳур гашт. Замони Мотуридӣ, яъне садаи сеюми ҳиҷрӣ, яке аз муҳимтарин давраҳо дар ташаккули мактабҳои каломӣ ва густариши баҳсҳои эътиқодӣ буд. Ин давра ба замони давлатдории Сомониён рост меояд, ки аз як сӯ пуштибони илму фарҳанг буданд ва аз сӯйи дигар, ба таъмини суботи мазҳабӣ ва рушди тафаккури аҳли суннат ва ҷамоат таваҷҷуҳ доштанд. Дар ҳамин давра, муътазилиён бо такя ба мансабҳои давлатӣ дар хилофати Аббосиён дар Бағдод нуфузи қавӣ доштанд ва бо услуби фалсафӣ ба тафсири ақидаи исломӣ мепардохтанд. Дар муқобили онҳо, аҳли ҳадис ва ашъариён ба таври ҷиддӣ мавқеъ гирифта, равишҳои дигареро пеш гирифтанд. Мотуридӣ дар чунин муҳити пурбаҳси каломӣ, бо такя ба усули мазҳаби ҳанафӣ, талош кард ақидаи аҳли суннатро аз диди ақлӣ ва мантиқӣ ҳимоя намояд. Вай, дар муқоиса бо мактаби муътазила, ки ба ифроти ақлгароӣ моил буданд ва мактаби ашъария, ки нақлро бар ақл тарҷеҳ медоданд, роҳи миёнаро баргузид. Аз назари ӯ, ақл воситаи муҳим барои фаҳми дин аст, вале бояд дар чорчӯби Қуръон ва суннат истифода шавад. Ин равиши мутавозин ба Мотуридӣ имкон дод, ки мактаби мустақили каломӣ таъсис диҳад ва дар миёни равияҳои замони худ ҷойгоҳи хос пайдо кунад. Абусансури Мотуридӣ натанҳо як мутакаллим буд, балки фақеҳ, муҳаддис, ва муфассир низ буд, ки дар тамоми илмҳои исломӣ дониши фарох дошт. Агарчи шумораи асарҳои боқимондааш маҳдуд аст, машҳуртарини онҳо «Китоб ат-Тавҳид» ва тафсири «Таъвилоту аҳли-с-суннат» мебошад, ки таъсири афкори ӯ дар тамоми таърихи баъдии мактаби ҳанафия эҳсос мешавад. Пас аз ӯ, бузургони каломии ҳанафӣ мисли Абулмуин ан-Насафӣ, Наҷмиддин ан-Насафӣ ва дигарон фикри ӯро шарҳ ва густариш додаанд. Нақши Мотуридӣ дар таърихи ақидаи исломӣ то имрӯз маҳфуз мондааст. Ӯ бо мувозинати амиқи байни ақл ва нақл, моделеро барои фаҳми имон ва ақида пешниҳод кардааст, ки то имрӯз дар сарзаминҳои васеъ, ба вижа дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ, Ҳинду Покистон, Туркия ва минтақаи Балқон мавриди қабул ва пайравӣ гардидааст. «Китоб ат-Тавҳид» ягона асари маъруфи Абумансури Мотуридист, ки дар соҳаи калом то замони мо расидааст. Агарчи дар муқоиса бо асарҳои баъдии каломӣ матни он мухтасартар аст, аммо аз лиҳози тарзи истидлол, интихоби мавзуъҳо ва низоми фикрӣ намунаи барҷастаи ақидаи муътадили аҳли суннат ва ҷамоат маҳсуб мешавад. Асар бо услуби далелпарварӣ ва мантиқнигорӣ таҳия шудааст. Мотуридӣ дар он бештар аз ақл ва қиёс истифода мекунад, ҳарчанд манбаъҳои нақлӣ низ аз Қуръон ва ҳадис ҷойгоҳи муҳим доранд. Хусусияти аслии услуби ӯ дар ин аст, ки ӯ масъалаҳоро бо саволу ҷавоб, ҳамроҳ бо нақли шубҳаҳо ва радди онҳо баён мекунад, як равиши илмии беназир, ки ҷанбаи диалогӣ (ҳиворӣ, муколамавӣ) дорад ва хонандаро ба андеша ва тафаккур кардан водор месозад. Мотуридӣ дар муқаддимаи китоб таъкид мекунад, ки ба ҳимояи ақидаи дурусти исломӣ дар баробари аҳли илҳод, муътазила (инкоркунандагони сифоти Худо) ва дигар фирқaҳои ботил машғул аст. Ӯ бо низоми қавии далелҳо ақлро ба сифати василаи муҳими шинохти Худованди таборак ва таъоло ва таъйини ҳақиқат муаррифӣ мекунад. Мавзуи меҳварии «Китобу-т-тавҳид» масъалаҳои эътиқодиро дар бар мегирад. Тавре ки аз номи китоб пайдост, ҳимоя ва тавзеҳи тавҳид (яъне ягонагии Худованд) ҳадафи аслии муаллиф аст. Мотуридӣ тавҳидро на танҳо ба маънои инкори ширк, балки ба маънои амиқтари фаҳми сифоти Худованди таъоло мефаҳмондааст. Ӯ исбот мекунад, ки Худованди таъоло дорои сифатҳои зотӣ ва феълӣ мебошад, вале ин сифот на ҷузъи зоти Ӯянд ва на хориҷ аз зоти Ӯянд, балки «ғайруҳу, ло ҳува» мебошанд. Мотуридӣ дар масъалаи сифоти Худованд бар хилофи ақидаи муътазилиҳо меистад, ки онҳо вуҷуди сифоти мустақилро рад мекарданд. Ба гуфтаи Мотуридӣ, Худованди Таъоло, Доно, Қодир, Зинда ва Соҳибирода аст ва ин сифатҳо абадӣ ва азалӣ мебошанд. Мотуридӣ дар масъалаи сифоти илоҳӣ ба як тафсири каломӣ рӯ меоварад, ки на ба ташбеҳ (монанд донистани чизе ба Худованд) меанҷомад ва на ба таътил (инкори сифот), балки роҳи миёна ва муътадилро интихоб мекунад. Яке аз мавзуъҳои асосии «Китоб ат-Тавҳид» баҳси ақл ва нақл аст. Ӯ дар ин асараш чунин мегуяд: «إن العلم بالله وبأمره عرض لا يدرك إلا بالاستدلال» «Маърифати Худованди таъоло ва фармонҳои Ӯ, як арзишест, ки фақат бо андеша ва истидлол ба даст меояд» саҳ: 137. Мотуридӣ ақлро ба унвони василаи аввалияи шинохти Худованди таъоло муаррифӣ мекунад ва исбот менамояд, ки инсон бо ақлаш ҳатто пеш аз ирсоли пайғамбарон метавонад ба вуҷуд ва ягонагии Худованди таъоло пай бибарад. Аммо барои фаҳми шариат ва мукаммал шудани ақидаи дуруст, фиристодани пайғамбарон зарурист. Дар ин дидгоҳ, Абумансури Мотуридӣ мавқеи мутавозин ва миёнаро ихтиёр мекунад, ки ҳам аз равиши ашъариён фарқ дорад ва ҳам аз назари муътазилиён. Ӯ бар хилофи ашъариён, ки нақлро бар ақл тарҷеҳ медиҳанд, ва муътазилиён, ки ақлро дар тамоми масоили динӣ мустақил ва кофӣ меҳисобанд, бар он назар аст, ки ақл василаи муҳим ва зарурии дарки маорифи динӣ мебошад, аммо на ягона манбаи маърифати дин. Ба таъбири дигар, Мотуридӣ миёни нақл ва ақл тавозуни методологӣ ба вуҷуд оварда, нақш ва аҳаммияти ҳар кадомро дар доираи муносиби он таъйин мекунад. Аз мавзуъҳои печидаи каломӣ, ки Мотуридӣ ба таври муфассал онро баррасӣ мекунад, масъалаи тақдир ва иродаи инсон аст. Ӯ кӯшиш мекунад миёни қудрати мутлақи илоҳӣ ва озодии инсон робитаи мутавозинро нишон диҳад. Ба гуфтаи ӯ, Худованди таъоло офарандаи аъмоли инсон аст, вале инсон касби ихтиёрӣ дорад, яъне инсон аъмолро ихтиёр мекунад ва бо ҳамин ҷавобгар аст. Ин назари «касб», ки баъдан аз ҷониби
