Ин мақола ба шарҳи мухтасари таърихи зуҳури нашъамандӣ ва майхорагӣ – ду навъи маъмултарин ва дар тамоми кишварҳои ҷаҳон густаришёфтаи каҷрафторӣ ва хусусиятҳои хоси зуҳури онҳо дар таърихи гузаштаи халқи тоҷик бахшида шудааст. Нашъамандӣ. Нашъамандӣ аз нуқтаи назари илми тиб вобастагии равонии инсон аз маводи мухаддир ва сахттаъсири мадҳушкунанда, яъне, як навъ беморӣ мебошад, ки инсон ба он дар натиҷаи ба истеъмоли маводи нашъаовар одат кардан мубтало мешавад, то ҳадде ки бе истеъмоли маводи нашъаовар сару калобаашро аз даст дода, асабаш хароб ва ҳолаш табоҳ мешавад. Азбаски нашъамандӣ на танҳо барои ҳаёти шахси мубталои ин дард хатарнок аст, балки барои ҷомеа низ оқибатҳои зиёди манфӣ дорад, бинобар ҳамин дар фалсафаи иҷтимоӣ сотсиология, криминология ва девиантология он яке аз намудҳои каҷрафторӣ маҳсуб мешавад. Тибқи маълумоти сарчашмаҳои хаттӣ ва адабиёти илмӣ, истеъмоли банг, афюн, тарёк, маъҷун ва маводи дигари нашъаовар дар ҳудуди Осиёи Марказӣ собиқаи хеле тўлонии таърихӣ дорад. Бангдона (каннабис[1], ба форсӣ – шоҳдона) растаниест, ки аз давраҳои қадим дар манотиқи марказии Осиё парвариш карда мешуд. Мардуми таҳҷоии ин минтақа дар тӯли таърихи худ қариб ҳар як қисми ин растаниро барои эҳтиёҷоти худ истифода мебурд – нахҳояш барои бофтани матоъ, равғанаш барои ғизо, барг, гул ва қатронаш – ҳамчун дору ва албатта ҳамчун воситаи психотропӣ истифода мешуд. Ҳашиш, ки аз қатрони бангдона таёр карда шудааст, маводи мухаддири пурқувват маҳсуб мешавад. Истеҳсоли он дар Афғонистон танҳо дар нимаи дуюми асри XX аз доираи бозорҳои анъанавии кишвар берун баромад. Дар бораи таърихи парвариши бангдона ва тавлиди ҳашиш дар Афғонистон дар адабиёти таърихӣ ва муосир, ба таври пароканда ҳам бошад, маълумоти муфассал вуҷуд дорад. Набототшиноси рус Н. И. Вавилов дар асари худ «Пайдоиш ва ҷуғрофиёи растаниҳои парваришшаванда» қайд мекунад: «Гуфтан хело душвор аст, ки кишти бангдона кай оғоз шудааст ва дар он киҳо саҳм гузоштаанд, фақат дар асоси маълумоти мавҷуда тахмин кардан мумкин аст, ки ватани ин растанӣ (яъне бангдона) Осиё аст»[2]. Олимони набототшинос, дар асоси таҳлилу муқоисаи натиҷаи таҳқиқотҳои марбут ба таърихи пайдоиши наботот, муайян кардаанд, ки минтақаи пайдоиши бангдонаи парваришшаванда, эҳтимолан, қисмати шимолу ғарбии Ҳиндустон (Кашмир), Покистон (музофоти Панҷоб ва шимолу ғарб), тамоми Афғонистон, Тоҷикистон, Узбекистон ва қисми ғарбии Тиёншон дар Чини имрӯза мебошад. Дар замони муосир ҳам канаби ваҳшӣ ва ҳам парваришшаванда тақрибан дар ҳама қитъаҳо ва минтақаҳои ҷаҳон мавҷуд аст: ҳадди ақал 172 кишвари ҷаҳон канабиси худро асосан барои қонеъ кардани талаботи маҳаллӣ парвариш ва истеҳсол мекунанд. Дар Атҳарваведа – яке аз қисматҳои Ведаҳо – китоби муқаддаси дини ҳиндуия, бҳанга (банг) ҳамчун як растании фоиданоке, ки тарсу ҳарос ва ташвишу изтиробро аз истеъмолкунанда дур мекунад, тавсиф шудааст. Ҳиндуҳо ин растаниро бо ду маъбуди асосии худ – Кришна ва Шива алоқаманд мекунанд. Яке аз номҳои Шива «Молики бҳанга» мебошад, зеро, ба эътиқоди ҳиндуҳо, маҳз Шива хосиятҳои фавқуттабии ин гиёҳро кашф кардааст. Тибқи устураҳои ҳиндуӣ, Шива бҳангро аз Ҳимолой барои хурсанду қаноатманд кардани одамон фуруд овардааст. Дар баъзе ноҳияҳо ва деҳоти Ҳиндустон одамон бангдонаро ба мақсади дармони бемориҳои гуногун фаровон истифода мебаранд. Чунин шуморида мешавад, ки истеъмоли меъёрноки бангдона офтобзарба, табларза, исҳоли хунин (дизентерия) ва баъзе бемориҳои дигарро аз байн мебарад, барои ҳазми хӯрок кӯмак мекунад, иштиҳоро мекушояд, нуқсонҳои нутқиро рафъ месозад, кори узвҳои ҳаракати баданро фаъол месозад.[3] Парвариш ва истифодаи бангдона ва хосиятҳои шифобахши он дар ёддоштҳо ва гузоришҳои муаррихону сайёҳони асримиёнаги Ховари Наздик ва аврупоӣ низ инъикос ёфтааст. Дар асоси маълумоти мавҷуда тасдиқ кардан мумкин аст, ки халқу қабилаҳои Осиёи Шарқӣ ва Миёна аз қадимулайём дар бораи таъсири сахти психоактивии бангдона медонистанд ва дар тӯли асрҳо аз он истифода мебурданд. Вавилов менависад, ки «ба ҳайси ҳашиш истифода бурдани бангдона аз одам ҷидду ҷахди зиёдеро талаб намекард. Ҳангоми сӯзондани пояҳо ва баргҳои бангдона одамон таъсири бузурги масткунандаи онро ҳис накарда наметавонистанд». Маълумоти сарчашмаҳо дар бораи истифодаи банг (ҳашиш) дар доираҳои сӯфиёну дарвешони узви тариқатқои ифротӣ ба эҳтимоли зиёд, мӯътамад мебошад. Бархе сӯфиёни ифротгаро, ки тамоюли дунёбезорӣ доштанд, аксаран нисбат ба шариат ва меъёрҳои ҳаёти иҷтимоӣ чандон ҳам эҳтиром нишон намедоданд ва аксаран рафторҳояшон хилофи меъёрҳои шаръӣ ва ахлоқӣ буд. Ал-Мақризӣ зикр мекунад, ки ҳадафи аслии бархе аз сӯфиён ҳангоми истифода аз банг кам кардани ё коҳиш додани хоҳишҳои шаҳвонӣ ва ба ин васила диққати худро ҳар чӣ бештар ба маърифати Ҳудо равона кардан аст. Чӣ тавре ин муаррих иттилоъ медиҳад, хусусияти мадҳушкунандагии ҳашишро аввалин бор суфии хуросонӣ Қутбиддини Ҳайдар (соли ваф. 1221) кашф кардааст ва истеъмоли онро ба аҳли ҷамоати худ иҷозат додааст. Минбаъд даровеш ва фуқарои дигар низ ин маводи мухаддирро истеъмол мекарданд[4]. Асосгузори сулолаи Муғулҳои Бузург дар Ҳиндустон – Бобур (1483–1530), зиёфатбози маъруф ва ҷамъкунандаи навъҳои гуногуни шароб, дар асари ёддоштии худ «Бобурнома» истифодаи маъҷун, як навъ маҳсулоти қаннодӣ аз омехтаи асал, хурмо, равған, ҳанут ва афюн (ҳашиш)-ро тавсиф кардааст[5]. Сайёҳони ғарбие, ки дар асрҳои XIX ва XX ба Афғонистон сафар кардаанд, аксар вақт ба истифодаи банг ишора кардаанд. Дар «Гузориши Элфинстоун дар бораи Салтанати Кобул», ки соли 1809 нашр шудааст[6], маълумот дода мешавад, ки дар Кобул мардум бангро дар таркиби нӯшокию таомҳо зиёд истифода мебаранд.Ҳашиши Бухоро аз ҷониби истеъмолкунандагони ҳиндӣ дар ибтидои солҳои 1800 ҳамчун ҳашиши дорои сифати олӣ эътироф шуда буд. Бештари ҳашиши Бухоро ба Кобул ва Пешовар содир карда мешуд. Дар забони гуфтугӯӣ ва адабии тоҷикӣ вожаҳои «банг» ва «бангӣ» (нашъаманд) истеъмол мешаванд. Вожаҳои мазкур ва муродифҳои дигари тоҷикию арабии онҳо, инчунин, вожаҳои «кӯкнор», «тарёк», ки ҳамаи онҳо ифодакунандаи номи гиёҳҳо ва маводҳои махмуру мадҳушкунандаи аз кӯкнору бангдона тайёршударо ифода мекунанд, дар ашъори сӯфиёна ва умуман адабиёти классикии тоҷику форс хеле зиёд истифода шудаанд ва ин далели дар он замонҳо дар байни табақаҳо ва қишрҳои муайяни аҳолии кишварҳои мусулмоннишин, аз ҷумла дар байни мардуми тоҷик, то як дараҷа вуҷуд доштани падидаи нашъамандӣ мебошад. Абдулқодири Гелонӣ, муассиси тариқати қодирия, ки дар Тоҷикистон шумораи зиёди пайравони худро дорад ва бо тахаллуси «Имоми Ғавсул-Аъзам» низ машҳур аст, дар як ғазали худ ба ин масъала (нашъамандию шаробхорагӣ) ишора карда, муридонашро чунин насиҳат мекунад: Гар шаробу банг хӯрдӣ, тавба кун, «Аллоҳ» гӯй, Ёди Ӯ кун, чун даҳонат, пуршаробу банг нест. Чуноне, ки устод Садриддин Айнӣ,
