Имя автора: pressa

Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ соли 1207 дар шаҳри Балх ба дунё омадааст. Номи ӯ Муҳаммад буда, бо тахаллусҳои Ҷалолудин, Мавлавӣ ва Мавлоно машҳур аст. Падараш Баҳоуддин Валад ном дошта, аз намояндагони аҳли илм ва яке аз орифони давру замон буда, бо номи Султон-ул-уламо низ машҳур буд. Нақши аввалинро дар тарбияи ӯ падараш гузоштааст. Дар оғози ҳуҷуми муғулҳо Баҳоуддин бо аҳли оилааш аз он ҷо куҷида ба шаҳрҳои Нишопур, баъдан ба Ҳиҷоз ва Қуния мераванд. Ҷалолуддин дар овони ҷавонӣ илмҳои расмии замони худро аз худ намуда, баъд аз вафоти падараш ҳакмчун як мударриси бузург ба тадриси шогирдон машғул мешавад. Мероси адабии Мавлоно хеле пурсарват ва рангоранг аст. Он аз ҷиҳати навъ назму насро ташкил медиҳад. Мавлоно ду шоҳкории бузург аз худ боқӣ гузоштааст, ки ганҷинаи адабиёти ҷаҳонӣ мебошанд: “Маснавии Маънавӣ” ва “Девони Шамси табрезӣ”. Маснавии Маънавӣ яке аз шоҳасарҳои адабиёти классикии мо мардуми форсу тоҷик буда, муаллифи онро шуҳратёри ҷаҳон намудааст. Дар он масъалаҳои гуногуни иҷтимоиву фарҳангӣ, мазҳабию динӣ, фалсафию ахлоқӣ ва тарбиявӣ инъикос ёфтааст. Шоир ин асари гаронарзиши худро дар давоми даҳ сол эҷод намудааст. Маснавӣ китоби таълимӣ ва дарсӣ буда, дарёест, ки шиновар аз он таъсири зиёд мегирад. Маснавӣ китобе нест, ки тобеи фаслбандиҳои суннатӣ ва қолабию анъанавӣ бошад, балкӣ бештар тобеи услуби Қуръонист. Мавлоно дар зимни баҳс дар нуқтае ба ёди воқеаи машҳуре меафтад ва дар он бора баҳс мекунад. Ӯ ҳикояеро мегӯяд. Он ҳикоя ӯро ба гуфтани ҳикояи дигар мекашонад. Ҳикоя: “Дар ҷустуҷӯйи инсон” Ҳушманде шамъ ба даст дар рӯзи равшан машғули ҷустуҷӯ буд ва бо алоқаи фаровон ҳамаи кӯчаҳову бозорҳоро зери по мегузошт. Раҳгузаре ба ӯ расиду гуфт: -дар ҷустуҷӯйи чӣ ҳастӣ ва дар рӯзи равшан бо ҷароғ думболи чӣ чизе мегардӣ? Ҳушманд гуфт: -думболи инсон мегардам. Раҳгузар гуфт: -беҳуда ҷустуҷӯ накун. Ман зиёд гаштаам ва ҳатто як нафар инсон наёфтаам. Ҳушманд гуфт: -Билохира Шумо инсонро суроғ доред?! -Раҳгузар гуфт: -Дар ин кӯчаву бозор марду зани бисёр вуҷуд дорад: Ҳушманд гуфт: -Ман одам намехоҳам, балки инсоне мехоҳам, ки ҳангоми туғёни хашму шаҳват битавонад худро идора кунад. Гуфт: “Хоҳам мард дар ҷодай дураҳ, Дар раҳи хашму ба ҳангоми шараҳ. Вақти хашму вақти шаҳват мард ку? Толиби марде чунинам кӯ ба кӯ”. Раҳгузар гуфт: -Дунболи чизи камёбе мегардӣ! Дар Маснавии Маънавӣ пайваста андешаҳои зоҳидона, орифона ва ҳикматона дида мешавад, ки хонанда ҳангоми мутолеаи он зери таъсири амиқе қарор мегирад. Мавзуи хирад, дониш, ақл, ҷабру ихтиёр, инсонсолорӣ, бузургманишӣ ва амсоли инҳо дар таълифоти Мавлоно мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд. Мавлоно ақлу донишро тавсифкунон таъқид кардааст, ки ақл дар зиндагии инсонӣ роҳнамою корсоз мебошад. Ақл бошад роҳнамои мулки ҷон, Ақл бошад корсозу кордон. То чӣ оламҳост дар савдои ақл, То чӣ бопаҳност ин дарёи ақл. Инсонсолорӣ шеваи андешаи файласуфон ва рӯшангарон аст, дар таълифоти Мавлоно ҷойгоҳи махсус дорад. Мутафаккир мавзӯи инсон ва инсонсолориро дар маркази таваҷҷуҳи худ қарор дода, такомули рӯҳу равони инсонро дар бузургандешии ӯ дида, ҷаҳлу залолатро бандагӣ ва бузургандеширо зиндагӣ донистааст. Ай писар. ҷаҳлу залолат бандагист, Ин бузургандешии мо зиндагист. Яъне мафҳуми зиндагӣ дар бузургандешӣ ва инсонсолорӣ нуҳуфтааст. Андешаҳои Мавлоно ки саропо ҳикмату фалсафаи ориёӣ аст, бо ҳиматбаландӣ ва бузургманишӣ ба мардум аз шикастани қулфи зиндони ҷаҳолат мужда медиҳад. Мавлоно ба бисёр масъалаҳои зиндагӣ бо тафаккури баланди фалсафӣ назар намуда, дар партави ишқу маърифат олами инсониро тасвир намудааст. Осори эҷоднамудаи Мавлоно дар тамаддуни шарқӣ, исломӣ, ҷаҳонӣ ҷойгоҳ ва мақоми ӯро муайян намудааст. Ин аст, ки Мавлоно Ҷалолуддини Балхиро пайвандгари дилҳо ва тамаддунҳо мешиносанд. Мутафаккири бузург мавлонои Балхӣ дар тамоми Шарқу Ғарб бо назми оламгири худ маъруф гаштааст ва шеъру андешаҳои фалсафии ӯро дар тамоми олам бо завқу шавқи беандоза чи пиру чи ҷавон, марду зан новобаста аз дину мазҳаб ва миллату забони гуногун, аз рӯи ҷаҳонбинии худ қироат мекунанд. Ғазалҳои ӯро, кӣ бо забони тоҷикӣ садо медиҳанд овозхонон дар кишварҳои гуногуни дунё ба монанди Тоҷикистон, Эрон, Туркия, Ҳиндустон ва ғайра месароянд ва мардум аз он ҳаловат мебаранд. Панду андарз, одобу ахлоқ яке аз анъанаҳои хеле қадими мардуми форсу тоҷик буда, ҳанӯз аз асрҳои III-VIII сарчашма гирифтааст. Аз он ҷумла омӯхтани эҷодиёти яке аз бузургони гузаштаи асри-XIII Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ хеле муҳим мебошад. Мавзӯи инсон дар осори нобиғаҳои олам мавқеъи марказӣ дорад, ва дар осори Мавлоно бошад тарбияи ватандӯстӣ, ватанпарварӣ, тарбияи инсон мавқеъи ососиро ишғол менамояд. Ӯро яке аз устодони мумтози панду ахлоқ мешиносанд. Тавре, ки айён аст қариб тамоми ашъори пурмазмуни Ҷалолиддини Балхӣ панду андарзҳо ва насиҳат мебошад. Суханони дилангезу пурмазмуни ӯ ҳар шахси оқилу дарандешро ба сӯӣ қуллаҳои баланди илму маърифат, хушахлоқию ватандӯстӣ ва сабру таҳаммул равона мекунад. Панду насиҳад дар ашъори Мавлоно бисёр дилкашу мафтункунанда тасвир ёфтааст. Байтҳои ӯ як ҷаҳон маъно дошта, хонандаро ба шӯру шавқ оварда, ӯро барои ҳаёти ибратбахшу одоби нек ҳидоят менамояд. Аз насиҳат тоза гардад ҳар диле, В-аз насиҳат ҳал шавад ҳар манзиле. Масъалаҳои дӯстиву ахлоқӣ, панду насиҳат, ҳамдилию ҳамдигарфаҳмӣ дар осори Мавлоно мавқеъи марказӣ доранд. Инчунин мавзуъ ё ибораи «Инсони комил» дар таълимоти Ҷалолиддини Румӣ мақоми махсусеро ишғол мекунад. Ба андешаи ӯ бисёр воқеа ва ҳодисаҳои судманди ҳаёти ҷомеа ба мавҷудият фаолияти инсони комил иртиботи мустаҳкам дорад. Бештари осори Мавлоно хусусияти пандомӯзӣ доранд ва хонандаву шунавандаро ба роҳи рост, ростию росткорӣ равона месозад. Инчунин: шоир таъқид бар он менамояд, ки саодатмандӣ, бахту некрӯзии инсон дар покии виҷдон ва бомаърифатии ӯ мебошад. Одам ба чунин сифатҳо ороста бошад азизу мукаррам аст ва ҳар ҷо, ки қадам ниҳад тоҷи сари мардумон мегардад. Бо ташаббуси содиқонаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз тарафи ташкилоти бонуфузи байналмилалии ЮНЕСКО соли 2007 эълон гардидани соли Мавлоно, аз он шаҳодат медиҳад, ки миллати тоҷик фарзандони бузурге дорад ва номи онҳо дар ҷаҳон машҳур аст. Шоир дар рубоиҳои хеш, он касонеро, ки умрро беҳуда мегузаронанд, мазаммат мекунад, шоиста он бошад, ки аз паи амале кӯшӣ ва ба халқ нафърасон бошӣ. Ба ин мазмун чунин овардааст: Бедор шав, эй дил, ки ҷаҳон мегузарад, В-ин мояи умр ройгон мегузарад. Дар манзил махуспу ғофил манишин, К-аз манзили умр корвон мегузарад. Шуҳрату маҳбубияти Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ, ки яке аз адибон ва мутафаккирони форсу тоҷик мебошад дар таъриху фарҳанги миллӣ бисёр мақоми волоро соҳиб гаштааст. Миёни халқу миллатҳои турктабор, ҳинду араб, пушту ва Аврупо низ маъруфу шуҳратёр мебошад. Сабаби маҳбубияти зиёд пайдо

Забони тоҷикӣ аз хонаводаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ буда, ба гурўҳи забонҳои эронӣ дохил мешавад. Бори аввал Қонун дар бораи забони тоҷикӣ 22 июли соли 1989 қабул карда шуд. Аммо 5 октябри соли 2009 тарҳи нави Қонуни забони тоҷикӣ ба тасвиб расид ва рӯзи «Иди забон» ба 5-уми октябр гузаронида шуд. Забон рукни асосии нишони давлатдорӣ ба шумор меравад. Ҳар як миллат маҳз ба василаи забон ҳамчун миллати соҳибихтиёр ва соҳибтамаддун шинохта мешавад. Забон воситаи ягонаи ҳифзи мероси гаронбаҳои моддӣ ва маънавии ҳар як халқ ба ҳисоб рафта дар таҳвили ин навъи мерос саҳмгузор будааст. Коршиносон ва ҷомеашиносон чунин хулоса баровардаанд, ки ҳар як ҳафта тақрибан як забон аз байн меравад ва ҳар як нафар дар ҳифзу ҳимояи зобони модарии хеш вазифадор аст. Забон муҳимтарин унсури бақои миллат буда, оинаи рӯзгори гузаштаву ҳозира ва маҷмӯи тафаккуру андешаи халқ ба ҳисоб меравад. Яке аз арзишмантарин сарчашмаҳои мероси гузаштагон барои наслҳои оянда арзёби мегардад. Тавассути забон одамон ба ҳамдигар муошират карда, аз ҳоли ҳамдигар хабардор мешаванд ва таассуроташонро баён месозанд. Ҳангоми гуфтугӯ ва баёни фикр асолати забон боз ҳам равшантар зоҳир гардида, рукни тавонманд ва сарнавиштсоз будани он ошкор мешавад. Забон инчунин, падидаи фарҳанги миллӣ буда, ба воситаи он ҳар як шахс ҳуввияти хешро мешиносад, ҷаҳонбиниашро васеъ менамояд ва ҳофизаи маънавиашро қавӣ мегардонад. Илова бар ин, забон яке аз унсурҳои таконбахши таъриху фарҳанг ба шумор рафта, дар он анъана ва сунатҳои халқ ифода меёбад. Маҳз тавассути забон инсон арзишҳои маънавии халқи худро ҳифз менамояд ва ба ин арзишҳо арҷи бештар мегузорад. Боиси ифтихор ва қаноатмандист, ки ниёгони шарафманди мо дар тӯли таърихи дуру дароз, дар паҳнои васеи Осиёи Марказӣ нақши бузург бозида, бо қавму миллатҳои ҳамсоя робита барпо намудаанд, забони тоҷикиро аз тӯфони рӯзгорон ҳимоя карда, онро ҳамчун ганҷинаи беназир ба ояндагон мерос гузоштаанд. Мо, вазифадорем, ки ин хазинаи бемислро чун гавҳараки чашм ҳифз намоем ва барои устувор гардидани пояҳои забони давлатиамон ҳар чи бештар заҳмат кашем. Зеро, андеша ва ғояи миллии ҳар як халқ дар забону адбиёт ва таъриху фарҳангаш ифода ёфта, дар тафаккуру маърифати фарзандони он ташаккул меёбад. Ҳамин тариқ бояд гуем, ки забони давлатиамон ин арзишмандтарин неъмате аст, ки моро ва таърихамонро аз насл ба насл интиқол медиҳад. То чӣ андоза мо забони худро эҳтиром намоем то ҳамин андоза ба давлату халқу миллати худ эҳтиром гузошта метавонем. Забони тоҷикӣ дар тӯли ин солҳо дар баробари забони давлатдориву коргузорӣ, вазифаи васлгарии халқияту миллатҳои гуногунро низ ба ҷо овардааст. Забони тоҷикӣ забони ҳамдилӣ, забони илму фарҳанг ва забони сулҳу осоиштагӣ аст. Забони миллии давлатӣ дар мақоми забони илму фарҳанг омили огаҳии соҳибзабонон аз таърихи қадимии забон, осори фаровони ниёгони бофазламон, ки дар давоми таърихи садсолаҳо ба забони илм таълиф ёфта, диққати аҳли илму фарҳанги ҷаҳониро ба худ ҷалб ва тасхир кардаанд, мебошад. Забони модарии мо, забони адабии тоҷикӣ дар ҷараёни ташаккул ва таҳаввули худ роҳи хеле пурпечутобро тай намуда, аз санҷишу имтиҳонҳои таърихӣ гузашта, ба шарофати хидматҳои бузурги фарзандони баруманди халқи тоҷик аз устод Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ сар карда то устод Садриддин Айнӣ дар шакли зебо захираҳои бою рангини луғатҳо, осори гаронбаҳои илму адабӣ дар шакли назму насри беҳамто ба зинаҳои баландтарини ташаккул расидааст, ки мо аз ин мерос ифтихормандем. Решаҳои забони мо ба садсолаҳои пеш аз мелод ва асрҳои аввали солшумории нав, бахусус ба давраҳои мавҷудияти забонҳои суғдӣ, бохтарӣ, портӣ рафта мерасад. Олимону донишмандони сатҳи ҷаҳонӣ эътироф кардаанд, ки дар таърихи тамаддуни башар тоҷикон ҳамчун халқи ориёнажод, яке аз миллатҳои қадимтарин ва забони модарии мо аз ҷумлаи забонҳои бостонии сайёра ба ҳисоб меравад. Осори Рӯдакиву Фирдавсӣ, Саъдию Ҳофиз, Ҷомю Румӣ ва даҳо нафари дигар, ки чандин аср пеш навишта шудаанд бо ин забони шево мебошанд. Олими бузурги асримиёнагии форсу тоҷик, ки дар доираи илми кимиё ва тиб саҳми ниҳоят калон гузоштааст, Абӯали ибни Сино мебошад. Ӯ дар олам бо номи “ Авитсенна” маъруф аст. Асарҳои ин мутафаккир танҳо ба як соҳа асос наёфта, балки чандин илмҳоро фаро мегиранд. Масалан “Донишнома” аз бобҳои мантиқ, илоҳиёт, табииёт, ҳайат ва мусиқӣ таркиб ёфтааст, ки бо забони тоҷикӣ навишта шудааст. Дар таърихи адабиёти форсу тоҷик ибни Сино ҳамчун шоири ориф эътироф гашта, муҳимтарин қисми осори адабии ӯро шеърҳо, ғазалҳо, қасидаҳо ташкил медиҳанд, ки ҷаҳониён ӯро ва миллати форсу тоҷикро шинохтаанд. Бузургони хирад ва шеъру адаби тоҷик, чи классикон ва чи муосир дар мавзӯи забон, эҳтироми забон ва арҷгузорӣ ба он, поянда нигоҳ доштани он суханҳои шоистаю арзандаи бисёр гуфтаанд. Ба вижа, дар осори шоирони классик ин мавзуъ бештар ба назар мерасад. Масалан, Саъдии Шерозӣ беҳтарин шеърҳо дар ин мавзуъ гуфтааст: Забон дар даҳон, эй хирадманд чист? Калиди дари ганҷи соҳибҳунар аст! Чу дар баста бошад, чӣ донад касе, Ки ҷавҳарфурӯш аст ё пилавар?! Ба ақидаи ин шоири баландфикрат, забон дар даҳони инсон ҳамчун калиди дари ганҷи ӯст ва ганҷ ҳунару истеъдоди инсон ва умуман худи инсон аст. Бо кушодани хазинаи ин ганҷ, яъне бо сухан кардани инсон дар ботини инсон чи қадар ганҷ будан аён мегардад. Вале, агар инсон ин хазинаи худро накушояд, яъне сухан нагӯяд, ганҷи дохили он ниҳон мемонад ва кас натавонад донист, ки дар дохили он ганҷ чи нуҳуфтааст. Яке аз омилҳои асосии пойдорӣ ва устувории миллати шарафманди мо маҳз аз забони шево ва адабиёту фарҳанги ҷаҳоншумул эҷод гардидааст. Миллати тоҷик дар арсаи шадиди муносибатҳои табақавию ҷамъиятӣ ва иҷтимоӣ байни қавму миллатҳои дигар маҳз тавассути ин сарват мавқеи устувор ёфт ва аз байн нарафт. Дар замони ҷаҳонишавӣ ва аз байн рафтани фарҳангу миллатҳо махсусан забон сипаре ҳаст, ки миллату фарҳангро ҳифз менамояд. Имрӯзҳо дар замони соҳибистиқлолӣ забон дар паноҳи давлат ва давлат дар паноҳи забон қарор дорад. Сарвари давлатамон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳусни таваҷҷуҳ нисбат ба забони модарӣ бениҳоят калон аст. Сарвари давлати тоҷикон дар яке аз маҷлиси тантанавии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон чунин изҳор намуданд: “Ман ҳамон қадар забони модариамро дӯст медорам, ки агар шабонарӯзӣ ҳам ҳарф занам, хаста намешавам”. Ин суханони муҳтарам Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз қаъри қалб ва чунон самимӣ буд, ки иштирокчиён аз ҷой бархоста қарсаки давомнок заданд. Аз ин рӯ, мо ҷавонон бояд забони модарии худро ва забонҳои хориҷиро хуб омӯхта, халқи тамаддунофари тоҷикро ба ҷаҳониён арзанда муаррифӣ намоем. Шарифова С. сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши

Аз «Бихон» – нидои нахустини ваҳй то масъулияти маърифатии инсон дар ҷаҳони муосир. Дар таърихи тамаддуни башарӣ кам арзишеро метавон ёфт, ки мисли илм тавониста бошад марзҳои замон, ҷуғрофиё, миллат ва фарҳангро убур намояд. Қасрҳо фурӯ рехтанд, тахтҳо дигар шуданд, давлатҳо ба вуҷуд омаданду аз байн рафтанд, аммо дониш ҳамчун мероси маънавии инсон аз насл ба насл гузашта, чароғи роҳи башарро фурӯзон нигоҳ дошт. Илм на танҳо воситаи шинохти ҷаҳон, балки яке аз муҳимтарин неруи пешбарандаи ҷомеаи инсонӣ ба шумор меравад. Агар қудрати моддӣ тавонад шаҳр бисозад, пас дониш метавонад инсони созандаи шаҳрро тарбия намояд. Агар сарват барои инсон имконият фароҳам оварад, пас маърифат ба ӯ меомӯзонад, ки ин имкониятро чӣ гуна ба таври дуруст ва созанда истифода кунад. Агар технология қудрати тағйир додани муҳити зистро ба инсон диҳад, пас ахлоқи ҳамида ва маърифат бояд ба ӯ ҳадду масъулияти истифодаи ин қудратро омӯзонад. Аз ҳамин ҷост, ки ҷомеаи босавод танҳо ҷомеаи дорои маълумоти зиёд нест. Ҷомеаи босавод ҷомеаест, ки меандешад, таҳлил мекунад, ҳақиқатро меҷӯяд, ба далел такя мекунад, аз таҷрибаи гузашта сабақ мегирад ва барои интихоби дурусти имрӯз ва фардо масъулият мепазирад. Дини мубини Ислом аз ибтидои зуҳури худ ба илм, дониш ва маърифат мақоми хос бахшидааст. Нуктаи шигифтангез ва пурмаъно он аст, ки оғози ваҳй бо як амри кӯтоҳ, вале таърихсоз сурат гирифт, калимае, ки дари ҷаҳони маърифатро ба рӯйи инсон боз кард: «Бихон!» Худованди мутаъол дар нахустин оятҳои нозилшуда мефармояд: «Бихон ба номи Парвардигори худ, ки офарид! Одамиро аз хуни баста офарид. Бихон! Ва Парвардигори ту бузургвор аст! Он, ки бо қалам илм омӯхт; одамиро он чӣ намедонист, омӯхт. (Сураи «Алақ», оятҳои 1–5). Ин чанд оят дар худ фалсафаи амиқи муносибати Исломро ба дониш таҷассум менамоянд. Дар оғоз – офариниш; баъд – хондан; сипас – қалам ва омӯзиш. Гӯё инсон аз ҳамон нахустин лаҳза меомӯзад, ки барои шинохти олами офаридашуда бояд бихонад, биомӯзад, биандешад ва дониши худро тавассути қалам ба дигарон расонад. «Бихон», танҳо амри хондани як китоб нест. Ин даъват ба хондани китоби ҳастӣ низ ҳаст: хондани таърих, табиат, инсон, ҷомеа ва пеш аз ҳама хондани худ. Инсон бояд на танҳо ҳарфҳоро бихонад, балки маънои воқеаҳо, дарсҳои таърих, қонунҳои табиат ва масъулияти худро дар назди ҷомеа низ дарк кунад. Хондан бояд инсонро аз ҷаҳолат ба маърифат, аз гумроҳӣ ба ҳидоят ва аз беандешагӣ ба тафаккур расонад. Инсон ҳар қадар бештар ҷаҳонро бишносад, ҳамон қадар бузургии он ва ҷойгоҳи хешро дар ин олами бекарон амиқтар дарк мекунад. Вале ҳар қадар ба умқи дониш фурӯ равад, ҳамон қадар равшантар эҳсос менамояд, ки дар паси ҳар ҷавоб боз саволи дигаре нуҳуфтааст. Шояд бузургии дониш дар он бошад, ки инсонро на ба гумони ҳама чизро донистан, балки ба фурӯтанӣ дар баробари нодонистаҳои беохир мерасонад. Қуръони карим мақоми донишро бо як саволи кӯтоҳ, вале фарогир баён мекунад: «Бигӯ: Оё касоне, ки медонанд ва касоне, ки намедонанд, баробаранд?» (Сураи «Зумар», ояти 9). Дар ин савол посух ниҳон аст: донишманду нодон баробар нестанд. Аммо чаро? Зеро инсон метавонад бо чашм бинад, вале маънои дидаашро нафаҳмад. Метавонад садо бишнавад, вале ҳақиқати онро дарк накунад. Метавонад иттилооти зиёде дошта бошад, вале аз таҳлили дурусти он оҷиз монад. Илм ба инсон танҳо маълумот намедиҳад, қобилияти фаҳмидан медиҳад. Илм чашми ақл аст. Чунонки чашми ҷисм ба нур ниёз дорад, ақл низ ба нури дониш муҳтоҷ аст. Агар ҷаҳолат торикӣ бошад, маърифат субҳест, ки марзҳои торикиро пас мезанад. Аммо нури илм танҳо вақте ба камоли инсон мусоидат мекунад, ки бо ахлоқи наку ва масъулият ҳамроҳ бошад. Донише, ки аз ахлоқи ҳамида ҷудо мешавад, метавонад ба василаи қудрат табдил ёбад, вале донишеро, ки маърифат ва инсоф роҳнамоӣ мекунанд, метавон неруи созанда номид. Дар Каломи ҷовидонаи Худованд ҷойгоҳи баланду арзишманди имон ва дониш баён гардидааст: «Худованд касонеро, ки аз миёни шумо имон овардаанд ва касонеро, ки ба онҳо илму дониш дода шудааст, ба мартабаҳо баланд мекунад» (Сураи «Муҷодала», ояти 11). Дар ин оят пайванди илм ва имон ба таври равшан баён мешавад. Яъне камоли инсон танҳо дар доштани маълумот нест. Камоли инсон дар ҳамоҳангии ақл ва қалб, дониш ва ахлоқи наку, маърифат ва масъулият таҷассум меёбад. Таърихи тамаддуни исломӣ намунаҳои фаровони муносибати созанда ба илмро пеши назари мо мегузорад. Дар давраҳое, ки ҷаҳони ислом ба маркази муҳими илм, фарҳанг ва тарҷума табдил ёфта буд, донишмандон аз соҳаҳои гуногун ба рушди донишҳои башарӣ саҳми бузург гузоштанд. Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Муҳаммад ибни Мӯсо ал–Хоразмӣ ва даҳҳо донишманди дигар на танҳо дар таърихи тамаддуни исломӣ, балки дар таърихи илми ҷаҳонӣ ҷойгоҳи баланд доранд. Абӯалӣ ибни Сино дар тиб ва фалсафа осори мондагор ба вуҷуд овард. Абурайҳони Берунӣ дар илмҳои табиӣ, ҷуғрофиё, астрономия ва таҳқиқоти фарҳангӣ саҳми бузург гузошт. Ал–Хоразмӣ дар рушди риёзиёт ва алгебра нақши таърихӣ бозид. Аммо муҳимтар аз худи номҳо руҳияи илмии онҳо аст, савол додан, мушоҳида кардан, муқоиса намудан, андеша кардан, таҷриба гузаронидан ва ҷустуҷӯйи далел мебошанд. Маҳз ҳамин руҳия аст, ки имрӯз низ барои ҷомеаи мо аҳаммияти бузург дорад. Мо бояд ба насли ҷавон танҳо ҷавобҳои тайёр надиҳем, бояд ба онҳо савол доданро омӯзонем. Зеро ҷомеае, ки савол доданро меомӯзад, роҳи кашфи ҷавобҳои навро пайдо мекунад. Дар роҳи рушди илм ва маърифат нақши омӯзгорро наметавон нодида гирифт. Муаллим яке аз муҳимтарин пояҳои рушди ҷомеа мебошад. Зеро ӯ на танҳо дониш ва маълумотро ба хонанда интиқол медиҳад, балки дар ташаккули шахсият, ҷаҳонбинӣ, тафаккури мустақил ва арзишҳои ахлоқии насли нав нақши бузург мебозад. Ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа аз илму маориф то тиб, муҳандисӣ, иқтисод, технология, фарҳанг ва идоракунии давлат ба мутахассисони соҳибмаърифат ниёз доранд. Омодасозии чунин мутахассисон бошад, аз фаъолияти омӯзгор оғоз меёбад. Мақоми омӯзгор дар таълимоти исломӣ низ ҷойгоҳи баланд дорад. Аз Паёмбари акрам (с) ривоят шудааст: «Ҳамоно ман ҳамчун омӯзгор фиристода шудаам», (Сунани ибни Моҷа, ҷ.1, с.155. ҳадиси 229). Ин сухан аҳамияти донишомӯзӣ ва рисолати омӯзгорро таъкид намуда, нишон медиҳад, ки таълим танҳо интиқоли дониш нест, балки воситаи тарбия ва камолоти инсон низ мебошад. Омӯзгори ҳақиқӣ танҳо донишро ба хонанда намеомӯзонад, балки дар зеҳни ӯ чароғи андешаро фурӯзон мекунад. Ӯ хонандаро ба азёд кардани маълумот маҳдуд намесозад, баръакс, ӯро ба савол додан, ҷустуҷӯ кардан, муқоиса намудан ва бо чашми андешаи худ дидани ҳақиқат роҳнамоӣ мекунад. Зеро ҳадафи