Имя автора: pressa

Барҳақ фармудаанд, ки худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ аз огаҳӣ доштан аз таърихи гузаштаи халқ сарчашма мегирад. Вобаста ба анъана ва урфу одатҳои халқи тоҷик то андозае дар қайдҳои сафарҳои сайёҳон, дипломатҳо, иштирокчиёни экспедитсияҳои илмӣ, ҳарбӣ, тадқиқоти олимони замонҳои гуногун оид ба таърихи давраҳои гуногуни Осиёи Миёна ба монанди Н.В.Хаников (1819-1878), А.Д.Гребенкин (1840-1888), А.П.Шишов (1860-1936), П.Е.Кузнетсов (1870-1932), Н.А.Кисляков (1901-1973), Б.А.Литвинский (1924-2010) мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Олимону фарҳангшиносони тоҷик академик А. Мухторов (1924-2007), М. Бобохонов (1931-2012), А.Мардонова, Ҷ.Асрориён ва дигарон низ дар ин самт корҳои назаррасро ба анҷом расонидаанд. Бо мақсади таҳлили амиқ дар муқоисаи анъанаҳои дигар миллату халқиятҳо, инчунин вобаста ба одату унсурҳои дохилианъанавии мардуми тоҷик аз китобҳои олимони фавқуззикр, ки қисми зиёди онҳо охири асри XIX ва аввали асри XX -ро дар бар мегиранд, истифода бурдем. Баргузор намудани маросим ба як қатор омилҳои эътиқодӣ, арҷ гузоштан ба меъёрҳои ахлоқӣ, одаму одамгарӣ, нангу номус ва хиҷолат аз бадгӯии дигарон вобаста аст. Зиндагӣ собит сохт, ки қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» саривақтӣ буд, душвориву мушкилотеро, ки маросимҳои милливу динӣ дар назди халқ ба вуҷуд оварда буд, бартараф кард, мардумро аз бисёр ташвишҳои маросимӣ ва хароҷоти беҳуда халос кард ва сатҳу сифати зиндагии аҳолиро беҳтар гардонид. Имкон ба миён овард, ки миллат ба асли худ бештар бипайвандад, ба саргаҳу сарчашмаҳои ҳастии маънавии худ наздиктар бирасад ва тавоноии руҳӣ пайдо кунад. Хушбахтона, бо татбиқшавии Қонуни танзим гузаронидани одату унсурҳои асосии миллии маъракаҳо дар доираи оила боқӣ мондааст. Масалан, маросими хостгорӣ, арӯсбинон, домодталбон дар тӯйи домодию арӯсӣ, инчунин, дар маросими дафну азодорӣ тибқи эътиқоди динӣ маъракаҳои «се», «чил» ва «сол» бе забҳи чорво ва бе додани таом гузаронда мешаванд. Дар маросими ҳаҷ маъракаҳои гусел ва пешвози ҳоҷиён дар доираи оила баргузор мегарданд. Анъана, урфу одат ва ойинҳои устуворест, ки дар тули асрҳо ташаккул меёбад ва аз рӯйи гавҳари дурахшоне, ки дар ботин дорад, аз насл ба насл мегузарад ва низоми дониш, боварҳо ва орзуву омолу ормонҳои халқро таҷассум мекунанд. Маросими издивоҷ маҷмуи орзу ва ормонҳоест, ки аз рӯйи нақша анҷом меёбад ва дар бунёди рӯзгори як инсон бо ширинию назокату бурдборию мушкилот асос ёфта, дар тули умр тибқи суннатҳои халқи тоҷик як бор рух медиҳад. Бинобар ин, хостем баъзан унсурҳое, ки ҳангоми хостгорӣ, ноншиканон, фотиҳа, никоҳ, гӯсели арӯс ба хонаи домод, чодар ва расму ойинҳои марбут ба он аз рӯйи эътиқоду ихлос аз қадим иҷро мегардид, ёдовар шавем. Дар фарҳанги анъанавӣ таваллуд ва тарбияи фарзанд вазифаи асосии издивоҷ ҳисобида мешавад. Фарзанддор шудан мақоми мард ва занро баланд мебардорад. Бинобар ин, дар баргузор намудани ин маъракаҳо мақсади асосӣ хушбахтии ҷавонон ва фарзанддор гардидани онҳо буд ва ҳаст. Анъанаи нон бурдан ба хонаи арӯсшаванда ҳамчун рамзи муттаҳидкунанда аз қадим истифода мешуд. Дар маъракаи ноншиканон дар хонаи арӯсшаванда хешовандони наздики домодшаванда ҷамъ меомаданд. Шахси калонсолу фарзанддор аз ҷониби домод ду нонро болои ҳам гузошта мешикаст, то ки ҷавонон ҷуфту хушбахт гарданд. Ин маърака дар байни мардуми Панҷакент ва Бухоро низ хеле маъмул аст [1]. Анъанаи нон бурдану ноншиканӣ ҳангоми издивоҷи ҷавонон дар Доғистон (аварҳо), поляк ва дигар миллату халқиятҳо ба назар мерасад [5]. Ҳангоми сари тахт гузоштани арӯс падидаи ҷолибе рух медиҳад. Дар баъзе маҳаллот рӯбинон он ҷо сурат мегирад. Даврони қабл рӯйи арӯс пӯшида буд ва дугонаҳои арӯс ва хешу табор бо рӯбинон гӯшаи аз рӯймолро бардошта, назар мекарданд. Барои онон чи хушбахтие буд дидани рӯйи арӯсро, ки сарчашмаи саодату бахт мешумориданд [6]. Рӯбинони арӯс дар дигар миллату халқиятҳо қабул гардидааст, аз ҷумла мардуми қафқоз. Дар байни тоҷикон вақте арӯс зери чодар мешавад, бо нияти соҳиби фарзанд гардидан ба бағали ӯ писаракеро мешинонанд [1]. Байни мардуми славян маъмул аст, ки кӯдакро дар назди домоду арӯс гузоранд. Дар байни миллатҳои славян, поляк, серб, хорват, босния низ ин анъана хеле маъмул аст. Одати хеле ҷолиб, ки дар байни тоҷикон маъмул аст, аз оби никоҳ ба домоду арӯс ва ҳамроҳони онҳо нӯшонидан мебошад. Пас аз анҷоми ин маросим боқимондаи оби косаро ба решаи дарахти тут ё ягон дарахти мевадиҳанда мерезанд, то ки афзоиши насли солим давомнок бошад [1]. Дар Босния, вақте ки арӯс ба хона медаромад, вай бояд ба дудкаш менигарист, то кӯдаки ояндаи ӯ сиёҳчашм шавад. Дар Хорватия бо нияти сафедпуст гардидани фарзанд ба домоду арӯс шир медоданд. Инчунин, ҳангоми тӯй себро ба ҷайби арӯс мегузоштанд, то кӯдакон мисли себ зебо бошанд. Бо ҳамин мақсад, оина ба ҷайб гузошта мешуд ё ҷавонон муддате дар офтоб меистоданд [5]. Дар байни бисёр халқҳо одате буд, ки арӯсро ба болои пӯсти ҳайвон мешинонданд, ки он низ рамзи ҳосилхезӣ буд. Аз ҷумла, дар Ҳиндустон ҷавононро ба болои пӯсти барзагов мешинонанд [5]. Ба оина нигоҳ кардан аз қадим дар байни тоҷикон хосияти махсус дорад. Ба он боваранд, ки нигоҳ кардан ба оина ба шахс бахт ва нур мебахшад. Ба таъкиди этнограф Б.Литвинский эрониҳои Бухоро оинаи тӯйиро оинаи бахт меномиданд. Ӯро муҳофизат мекарданд. Агар он мешикаст, хусусан ҳангоми тӯй ин аломати хеле бад ҳисобида мешуд. Дар хона оинаи шикасташударо нигоҳ намедоштанд, чунки ин ба оила шикасти молу ҷон меорад [3]. Ба таъкиди этнографи тоҷик Азиза Мардонова домоду арӯс дар ноҳияҳои Файзободу Ҳисор ба оина нигоҳ карда онро бӯса мекарданд, то ки ба онҳо бахт оварад ва оинаро ҳамеша бо худ нигоҳ медоштанд [4]. Ба қавли Н. Кисляков ба дасти арӯси зери чодар оина додан хеле одати қадимаи тоҷикон маҳсуб меёбад [1]. Ҳангоми тӯй лаксиҳои Доғистон назди хона оташ афрӯхта, домоду арӯсро ба болои қолин даъват мекарданд ва ба болои сари онҳо гандум ва шириниҳо мерехтанд. Модари домод арӯсро бо асал ва нӯшокии ширин пешвоз мегирифт ва ба нияти хушбахтӣ ба дасти ӯ оина медод, то ки ба он нигоҳ кунад [2]. Дар тамоми халқиятҳо ақидае вуҷуд дорад, ки бояд дар либоси домоду арӯс гиреҳе вуҷуд надошта бошад, то ки бахти онҳо баста нагардад. Дар байни тоҷикони Истаравшан, Панҷакент, Самарқанду Бухоро ҳангоми никоҳ ба китфи ҷомаи домод аз ҷониби модараш ё хешованди наздикаш бо сӯзан ва риштаи сафед дарзе дӯхта мешуд. Дӯхтани ҷомаи домод бо риштаи сафед бояд издивоҷро устувор ва ҷавононро хушбахт гардонад [1]. Бо ҳамин мақсад, дар рӯзи никоҳи мардуми славян низ одате буд, ки дар рӯзи тӯй бояд мӯйҳои арӯс бофта набошад ва дар хонаи

Адл ҳамчун мафҳуми марказии фалсафаи сиёсӣ дар тамаддуни юнонӣ ва исломӣ нақши бунёдӣ дорад. Агар дар анъанаи юнонӣ адл бештар ба ҳамоҳангии сохтори нафс ва давлат марбут бошад, дар фалсафаи исломӣ он ба низоми табиат, ақл ва саодати инсон пайванд меёбад. Дар китоби «Орои аҳли мадинаи фозила» Форобӣ масъалаи давлат, ҷомеа, роҳбарӣ ва саодатро таҳлил намуда, ба таври мустақим ба моҳияти адл пардохта, адлро на танҳо ба маънои ахлоқӣ, балки ба маънои табиӣ ва иҷтимоӣ маънидод мекунад. Форобӣ адлро дар сатҳи ибтидоӣ ҳамчун мутобиқат ба табиат мефаҳмад. Яъне адли табии он аст, ки агар гурӯҳе тавонотар бошад ва ғолиб ояд, ин Ғолибият бар маҒлубият аз нигоҳи табиат “одилона” аст. Адли табий аз мафҳуми ахлоқии маъмул фарқ мекунад. Дар ин ҷо адл на баробарӣ, балки мутобиқат ба қонуни табиат аст. Ба гуфтаи Форобӣ, ки ҳар гоҳ гурӯҳҳо хоҳ қабила, хоҳ шаҳр, хоҳ иттиҳод ё уммат аз ҳамдигар ҷудо ва мутамойиз гарданд, онҳо монанди фарқияти ҳар як фард аз фарди дигар мешаванд. Зеро фарқе нест, ки ҷудоӣ миёни афрод бошад ё миёни гурӯҳҳо. Дар чунин ҳолат табиатан рақобат ва талоши ғолиб омадан ба миён меояд. Он чизҳое, ки бар сари онҳо мубориза сурат мегирад, монанди: амният, каромат ва шараф, фарохии зиндагӣ ва неъмат, лаззатҳо ва ҳар он чи инсонро ба онҳо мерасонад, ҳар гурӯҳ мекӯшад, ки ин неъматҳоро аз дигаре бигирад ва онҳоро ба худ ихтисос диҳад. Гурӯҳи ғолиб дар ин раванд комёб ва саодатманд шумурда мешавад. Форобӣ таъкид мекунад, ки ин гуна рафтор аз табиати инсон ва табиати мавҷудоти табиӣ сарчашма мегирад. Сипас ба натиҷа мерасад: «Он чи дар табиат аст, ҳамон адл аст».[1] Форобӣ мафҳуми «адли табиӣ» –ро ба таври равшан ва ҳатто шадид ифода мекунад. Дар ин қисмат адл ба маънои ғолибият, қаҳр ва истилои гурӯҳи тавоно бар гурӯҳи заиф тавсиф мешавад. Пас адл, мувофиқи ин назар, ҳамон ғолибият аст. Ва ҳар гоҳ неъматҳо ба гурӯҳи ғолиб бирасанд, бояд он касе, ки дар ғолибият саҳми бештар ва нақши бузургтар доштааст, аз он неъматҳо бештар бигирад; ва он ки саҳмаш камтар аст, камтар бигирад. Агар неъмат каромат бошад, ба касе, ки саҳми бештар дорад, каромати бештар дода шавад; ва агар мол бошад, бештар дода шавад; ва дар дигар чизҳо низ ҳамин гуна аст. Қаҳр ва истибъод (банда сохтани маҒлуб) низ дар доираи адли табии қарор мегирад.[2]  Ин андеша ба баҳси Фрасимахус дар «Ҷумҳурият»-и Plato монанд аст, ки адлро «манфиати қавитар» медонист.[3] Аммо фарқ дар он аст, ки Форобӣ инро ҳамчун воқеияти табиат тавсиф мекунад, на ҳамчун идеали сиёсӣ. Яъне ҳар кас ба андозаи саҳми худ аз неъматҳо баҳра мебарад. Ин ҷо мо шакли ибтидоии адли мутаносиб (distributive justice)-ро мебинем. Дар «Ҷумҳурият» Фрасимахус мегӯяд: «Justice is nothing other than the advantage of the stronger.»³ яъне адолат ҳељ чиз нест нисбат ба натиљаи шахси қавӣ ва ин андеша ба таърифи адли табии Форобӣ наздик аст. Аммо Афлотун ин назарияро рад мекунад ва адлро ҳамоҳангии нафс медонад. Форобӣ бошад, адли табииро эътироф мекунад, аммо онро марҳилаи поёнӣ медонад. Дар «Ҷумҳурият» Афлотун адлро чунин таъриф мекунад: «Justice is doing one’s own work and not meddling with what is not one’s own».[4]  яъне Адолат иҷро намудани кори худ ва дахолат накардан ба он чизест, ки ба шахс тааллуқ надорад. Дар ин ҷо адл ҳамоҳангии қисмҳои нафс ва табақаҳои ҷомеа аст. Форобӣ аз ин назария илҳом гирифтааст, аммо ба он мазмуни табиатшиносӣ илова мекунад. Агар барои Афлотун адл сохтори идеалии давлат бошад, барои Форобӣ адл ҳам дар табиат ва ҳам дар ҷомеаи фозила мавҷуд аст.   Адабиёт Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل». Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل». Plato, Republic, Book I, 338c. Plato, Republic, Book IV, c,433a. Наботов М.А. Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ                         [1] Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل», саҳ. 80–82. [2]  Абунасри Форобӣ, Орои аҳли мадинаи фозила, фасли «القول في العدل», саҳ. 97. [3] Plato, Republic, Book I, 338c. [4]  Plato, Republic, Book IV, c,433a.  

Ҷумҳурии Тоҷикистон бо таваҷҷуҳ ба бунёди давлати ҳуқуқбунёд масъалаи риояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро дар мадди аввал гузоштааст. Яке аз ҳадафҳои асосии ин раванд, ҳуқуқ ба озодии андеша, виҷдон, дин ва эътиқод аст. Татбиқи сиёсати давлатӣ дар соҳаи озодии виҷдон ва дин бо риояи қатъии принсипҳои конститутсионии ҷомеаи шаҳрвандӣ, дар асоси гуногунандешии сиёсӣ ва идеологӣ дар муносибатҳои байни ташкилотҳои динӣ ва мақомоти давлатӣ амалӣ карда мешавад. Ин принсипҳо дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои қонунгузории ҷумҳурӣ инъикос ёфтаанд, ки ҷудоии ташкилотҳои диниро аз давлат ва дахолат накардани давлат ба фаъолияти ташкилотҳои диниро таъмин намуда, ба ин васила характери дунявии таълим дар системаи маориф ва таҳаммулпазириро дар муносибатҳои ташкилотҳои динӣ кафолат медиҳад. Мутобиқи моддаи 4-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, сарфи назар аз миллат, нажод ва забон, озодии виҷдон ва озодии пайравӣ ба дин, аз ҷумла ҳуқуқи ба танҳоӣ ва ё ҳамроҳи дигарон пайравӣ кардан ба ҳар гуна дин ё пайравӣ накардан ба ягон дин, ба таври озод интихоб, паҳн намудан ва дигар кардани ҳама гуна эътиқоди динӣ ва эътиқодҳои дигар, инчунин мутобиқи онҳо амал кардан кафолат дода мешавад. Қонун тамоми ҷанбаҳои озодии виҷдон ва озодии эътиқод, аз муайян кардани муносибати шахс ба дин то таъсиси иттиҳодияҳои диниро фаро мегирад. Муайян кардани муносибати шахс ба дин аз мазмуни моддаи 1 Конститутсияи ҷумҳурӣ бармеояд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати дунявӣ эълон кардааст. Дар бораи мутобиқати меъёрҳои Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ба талаботи санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон пайваста бо сохторҳои байналмилалӣ лоиҳаҳои қонунҳои худро оид ба мутобиқати онҳо ба меъёрҳои ҳуқуқии байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон баррасӣ мекунад. Дар ҷумҳурӣ механизми татбиқи ин меъёрҳо аз ҷониби Суди конститутсионӣ ва судҳо муфассал кор карда баромада шудааст. Тоҷикистони демократӣ эътироф мекунад, ки талаботи ҳар қонун догма (шахшуда) нест ва дар баробари тағйири вазъ ва рушди ҷомеа он метавонад тағйир ёбад. Дар моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст: «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ буда, аз ҷониби давлат эътироф, эҳтиром ва ҳифз карда мешаванд». Моддаи 10 Конститутсия бошад, ваколати олии меъёрҳои конститутсиониро дар сохти ҳуқуқии ҷумҳурӣ эътироф намуда, нисбат ба дигар сарчашмаҳои ҳуқуқӣ ба меъёрҳои Конститутсия афзалият медиҳад. Дар қисми 1 моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст: “Санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд. Агар қонунҳои ҷумҳурӣ ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда мутобиқат накунанд, меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ амал мекунанд”. Ҳамин мавқеъи бартарӣ мутобиқи қисми 3 моддаи 10 Конститутсия ба санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, дода шудааст. Ва дар сурати ихтилофи байни қонунҳои миллӣ ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ татбиқ карда мешаванд. Дар бораи расму оинҳои динӣ Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои анҷом додани ибодат маҳдудият нест ва ҷойҳои муайяне ҳастанд, ки шаҳрвандон метавонанд расму оинҳои динии худро дастаҷамъона иҷро намоянд. Қисми 3 моддаи 20-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» ба шаҳрвандон ҳуқуқ медиҳад, ки ибодат, расму оин ва маросимҳои динӣ дар ибодатгоҳҳо ва замини ба онҳо мутааллиқ, дар зиёратгоҳҳо, дар қабристонҳо – вобаста аз хусусиятҳои эътиқоди динӣ, инчунин дар манзилҳо ва хонаҳои шаҳрвандон анҷом дода мешаванд. Яъне, тибқи ин меъёрҳо шаҳрвандон метавонанд вобаста ба мазҳаби худ худ ё дастаҷамъона дар ҷойҳои барои ин мақсад таъиншуда ибодат ва маросимҳои диниро анҷом диҳанд. Меъёри қисми 3 моддаи 20-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» меъёри ҳуқуқӣ буда, ҷойҳои баргузории маросимҳои диниро муайян мекунад. Ҳар як дин вақт, ҷой ва тартиби баргузории маросимҳои диниро муайян кардааст. Ҷойи пок ва амн яке аз шартҳои динии ибодат аст. Ҳеҷ як кишвари демократӣ бо эҳтироми баланд ба озодиҳои шаҳрвандонаш наметавонад ҳар як созмони диниро мувофиқи эҳтиёҷоти худ бо ҷойҳои маросиму ибодати динӣ таъмин намояд. Инро ба назар гирифта, қонунгузор ҷойҳои маъмулан қабули ибодати дастаҷамъиро муайян мекунад, ки дар он шаҳрвандон метавонанд эҳтиёҷоти динӣ ва маънавии худро озодона конеъ гардонанд. Илова бар 4000 иттиҳодияҳои динӣ ва чанд ҳазор қабристону макони муқаддас, Қонун иҷозат медиҳад, ки дар хонаҳои миллионҳо шаҳрвандон маросими динӣ баргузор шавад. Аз ин бармеояд, ки дар ҷумҳурӣ барои фаъолияти осоиштаи динӣ, аз ҷумла, дар бобати анҷом додани расму оинҳои динӣ ягон маҳдудият вуҷуд надорад. Дар бораи таълимоти динӣ Ташкили муассисаҳои таълимии динӣ ё дунявӣ ҳамчун шаклҳои махсуси фаъолият, ки дар он кӯдакон таълим мегиранд, мутобиқи моддаи 29 Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак дар тамоми ҷомеаҳои мутамаддин стандартҳо ва минимумҳои худро дорад. Ин як амали маъмул аст. Дар Тоҷикистон низ ба манзури ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон ба таҳсил ин масоилро қонун танзим мекунад. Масалан, сатҳи дониши омӯзгор, шароити таҳсил, фанҳои таҳсил бояд ба тарбияи маънавию ахлоқии насли наврас ва барномаҳои тасдиқшуда мувофиқ бошад. Ҷомеа ва давлат ба чунин масъалаҳои муҳими марбут ба ояндаи онҳо, аз қабили тарбияи насли наврас бетараф буда наметавонанд, зеро дар моддаи 29 Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак гуфта шудааст: «Таълими кӯдак бояд ба мақсадҳои зерин равона карда шавад: а) инкишофи шахсият, истеъдод ва қобилиятҳои рӯҳӣ ва ҷисмонии кӯдак то ҳадди пурра; таҳкими эҳтироми ҳуқуқ ва озодиҳои асосии инсон…” ва дар банди 2 ҳамин модда зикр шудааст: «таҳсилот дар чунин муассисаҳои таълимӣ бояд ба меъёрҳои ҳадди ақали муқаррарнамудаи давлат мувофиқат кунад». Ин талаботро Вазорати маориф ва илм муқаррар кардааст ва ҳамаи намудҳои таълим бояд ба ин талабот ҷавобгӯ бошанд. Дар бораи дастовардҳои Точикистони сохибихтиёр дар соҳаи дин Дар баробари факту рақамҳои зикршуда дастовардҳои Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар даврони Истиқлол дар соҳаи дин таъкид кардан муҳим аст. Сатҳи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон дар робита ба дин дар Тоҷикистон бо мавҷудияти иттиҳодияҳои динӣ, шумораи иттиҳодияҳои сабтиномшуда, фаъолиятҳои таълимӣ дар соҳаи дин ва таълими динӣ чен карда мешавад. Тоҷикистон дар даврони соҳибистиқлолии худ дар самти татбиқи озодии эътиқоди динии шаҳрвандон ба натиҷаҳои назаррас ноил гардида, дар маҷмӯъ вазъи динӣ дар ҷумҳурӣ мӯътадил арзёбӣ мегардад. Агар дар давраи шӯравӣ ҳамагӣ 7 масҷид ва дар охири ҳокимияти советӣ ҳамагӣ 34 иттиҳодияи динӣ (аз ҷумла 17 масҷид, 15 калисо ва хонаи ибодати насронӣ ва 2 синагога) мавҷуд бошад, пас ҳоло қариб 4 000 иттиҳодияи динӣ мавҷуд аст, ки 69-тои он иттиҳодияҳои динии ғайриисломӣ мебошанд. Қобили зикр аст, ки тибқи маълумоти бархе аз марказҳои пажӯҳишӣ, Тоҷикистон аз ҷумлаи

Ҷавҳари худшиносии миллӣ аз дӯст доштани Ватан, модар, забон, таърих ва арзишҳои таърихиву фарҳангӣ сарчашма мегирад. Худшиносӣ василаи асосии ба маънавият расидани инсону ҷомеа мебошад. Худшиносии миллӣ ин решаи миллат аст, агар мактаби миллӣ заиф бошад, миллат пароканда мегардад. Бинобар ин, мо бояд баҳри мустаҳкам намудани мактаби худшиносии миллӣ, ки ҷузъҳои асосии он ватанпарастӣ, хештаншиносӣ ва ҳувияти миллӣ мебошанд, тамоми кӯшиши худро ба харҷ диҳем. Донишмандони мо бар ин назаранд, ки худшиносии миллӣ ин эҳсосу дарки зарурати ваҳдат ва якпорчагии обу хок ва марзу буми миллӣ, эҳсоси улфат байни афроду ҷомеа, дарки зарурати иттифоқ, ҳамбастагӣ, ҳамчун як нафси воҳид, чун як тану як ҷон аст. Имом Ғаззолӣ дар «Кимиёи саодат» дар бораи худшиносӣ чунин менависад: «Унвони аввал шинохти хештан аст. Бидон, ки калиди маърифати Эзид маърифати нафси хеш аст. Пас аввал ту бояд хешро бишиносӣ. Туро ҳақиқати худ талаб бояд кард, то худ бифаҳмӣ чӣ чизӣ ва аз куҷо омадаӣ ва куҷо хоҳӣ рафт ва андар ин манзилгоҳ ба чӣ кор омадаӣ, туро ба чӣ кор офаридаанд ва саодати ту дар чист?». Яъне, инсон бояд ҳамеша дар пайи шинохти худ, аслу насаб, аҷдодон, таърих, тамаддун ва фарҳанги миллати хеш бошад. Масъалаи худшиносии миллиро Пешвои муаззами миллат дар асари пурарзиши «Тоҷикон дар оинаи таърих» дар чунин матлаб ифода кардаанд, ки рӯҳи иҷтимоии худшиносона дошта, андешаву равони хонандаро ба таърихи азалии он наздик мебарад: «Мо кием, аз куҷоем ва аз кадом дудмон сабзидаем? Нахустаҷдодамон киҳо буданд, аз куҷо омаданд ва дар кадом бум ошён доштанд? Забони модарӣ, расму оини аҷдодӣ, мероси таърихию фарҳангӣ ва усули давлатдории мо бунёди миллӣ дорад ё аз дигар халқиятҳои соҳибтамаддун ба мо гузашта?». Ин суолоти арзишманду мондагори Пешвои муаззами миллат ба ҳар як тоҷики ватандӯсту худшинос аст, ки бояд ҳар рӯз аз худ бипурсад ва ба посух додани ин пурсишҳо бикӯшад. Зеро маҳз худшиносӣ роҳи асосии расидан ба маърифати инсон ва ҷомеа мебошад. Шинохти аслу насаб аз шартҳои нахустин ва асосии худшиносӣ аст, ки амиқ дарк намудани моҳияти маънавии инсон ва мақоми ӯ дар ҷомеаи мутамаддин заминаи мусоид ва муассир фароҳам меоварад. Арҷ гузоштан ба маънавият ва фарҳанги дурахшони имрӯзаи миллат, эҳтироми хос ба таърихи пурғановати тоҷикон ва садоқати ҳамешагӣ ба ормонҳои ватангароӣ муҳимтарин унсурҳои хештаншиносӣ ба шумор мераванд. Марҳилаи начандон тӯлонии таърих собит сохт, ки тоҷикон дар ҳақиқат миллати соҳибмаърифату тамаддунсоз, ватандӯсту ватанпарвар ва сулҳофару таҳаммулгаро мебошанд. Ифтихор аз таърихи куҳанбунёди хеш вақте пайдо мешавад, ки аз он огоҳ бошем, онро мавриди омӯзиш, мояи ибрат ва шукӯҳмандӣ бидонем, зеро надонистани таърих, фарҳангу тамаддун, забон, адаб, урфу одат ва анъанаҳои миллӣ нобахшиданист. Аз ин рӯ, шукрона бояд кард, ки имрӯз давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ бо фарҳангу тамаддуни пурғановаташ эътироф намуда, миллати тоҷикро ҳамчун миллати куҳанбунёд ва бофарҳангу соҳибтамаддун мешиносанд. Барои таҳкими боз ҳам бештари ин дастовардҳо зарур аст, ки мафҳумҳои истиқлолу озодӣ ба ғояи ҳамешагии созанда ва муттаҳидкунандаи мардуми шарифи Тоҷикистон табдил дода шаванд. Зеро ин мафҳумҳои муқаддас дар қалбу шуури одамон ҳисси эҳтиром ба Тоҷикистони азиз ва муқаддасоти Ватанро устувор месозанд ва ба онҳо эътимод мебахшанд, ки миллати куҳанбунёди тоҷик метавонад танҳо бо ҳамин ғояҳои наҷотбахш корҳои бузурги ободкориву созандагиро ба анҷом расонад ва барои наслҳои оянда як кишвари ободу зеборо ба мерос гузорад. Аз ин хотир, мо бояд фарзандон, мутахассисон, олимонеро тарбия намоем, ки сазовори халқи хеш бошанд. Ҷаҳонбинии миллӣ, ватанпарастона ва илмӣ дошта, бо мақсаду мароми давлат, ки асоси онро амният ва осоиш, осудагӣ ва беҳбуди ҷомеа ташкил мекунад, ҳамтову ҳамнаво гарданд. Донишмандони имрӯзаи мо бар ин назаранд, ки бузургтарин нишонаи истиқлоли давлатӣ – истиқлоли зеҳнӣ, ақлонӣ, маънавӣ ва ҷаҳонбинӣ аст. Бидуни чунин сифатҳо истиқлоли миллӣ, ки натиҷаи ҷоннисориҳои ҳазорсолаи фарзандони равшанфикр, боғайрат ва бонангу номуси миллат аст, пойдор нахоҳад монд. Таърихи илмии тоҷикон ҳамеша ҳамчун сарчашмаи ҳувиятсози миллат хизмат кардааст ва ҳар як фардро ба нангу номуси миллӣ доштан, ифтихор аз арзишҳои миллӣ намуданро меомӯзонад. Пас имрӯз дигар эътиқоду боварҳо бо ҷузъиёташон бояд ба муқаддасоти миллӣ хидматгузор бошанд. Онро таҳким бахшанд. Ва ҳар вақте чунин пайванди ҳаётбахш сарфи назар гардад, хосият ва ҷаҳонбинии бегона қисмати фаъоли ҷомеаро фарогир шавад, мардум ба бозичаи дасти аҷнабиён табдил меёбанд. Давлат ва миллатро тақдири ногузири нобудӣ, суқут ва парокандагӣ интизор хоҳад буд. Афғонистон зуҳуроти равшани ҳамин моҳият аст. Аз ин андешаҳо ҷавонони мо бояд баҳра баранд, онро сармашқи зиндагии худ қарор дода, дар ҳаёти худ баҳри пешрафти ҷомеа татбиқ намоянд. Заиф будани худшиносии миллӣ дар мафкураи ҷавонон андешаҳои бегонапарастӣ ва хурофотпарастиро эҷод намуда, арзиши мафҳумҳои «миллат», «давлат» ва «ватан»-ро заиф мегардонад. Дар натиҷа ҷавонон ба таблиғоти доираҳои ғаразнок дода шуда, ба ифротгароӣ майл пайдо мекунанд. Маҳз паст будани ҳисси худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ ва ҳувияти миллӣ боиси ҷанги шаҳрвандӣ дар кишвари мо гашт. Иддаи одамон фирефта шуда, аз ҷониби ташкилотҳои экстремистӣ ва террористӣ бар зидди давлат ва миллати худ барангехта шуданд. Бахусус ташкилоти террористӣ ва экстремистии Ҳизби наҳзати исломӣ арзишҳои бегонаро ба мардум ҷилва дода, мехост моро аз фарҳангу тамаддуни аҷдодӣ дур созад, одамонро ба гумроҳӣ андохта, ба ин васила сохти конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо роҳи зӯроварӣ тағйир диҳад. Ин воқеаҳои хунин барои миллати мо фаромӯшнашавандаанд. Мо ҳаргиз онро аз хотир намебарорем, балки дарси ибрат мегирем. Ин аст натиҷаи заъфи худшиносии миллӣ! Бинобар ин, ҳаргиз набояд фаромӯш сохт, ки таҳкими ҳисси худшиносии миллӣ дар мафкураи намояндагони миллат аҳамияти бениҳоят бузург дорад. Аз ин рӯ, мо бояд ҷавононро аз овони хурдӣ бо мафҳуми «худшиносӣ» ошно намуда, дар рӯҳияи ватандӯстӣ тарбия намоем, то ин ки мақсади аслии худшиносиро, ки камоли маънавию ахлоқист, бишиносанд. Имрӯз бо талошҳои давлат, раванди худшиносиву худоогоҳии мардуми кишвар густриши тоза пайдо карда, ҳисси ифтихори миллӣ эҳсоси ватандӯстӣ ва ватанпарастӣ ба пояи сиёсати давлатӣ бардошта шуд. Ҳар як фарзанди босадоқати миллатро мебояд ин гуфтаҳоро шиори рӯзмарраи худ намуда, нагузорад то нохалафе ба мақсадҳои ғаразноки худ расад. Шукронаи даврони истиқлол намуда, кӯшиш ба харҷ бояд дод, то барои рушди иқтисоди кишвар ва устувории пояи ваҳдат саҳми арзанда гузорем. Зиндагии навини мардумони мо аз ҳар як тоҷику тоҷикистонӣ садоқатмандона сайқал бахшидани андешаи миллиро тақозо дорад, ки худогоҳӣ, худшиносӣ ва маҳорату маърифати беназирро таҳким мебахшад. Ваҳобзода Абдураҳмон Муовини директори Маркази исломшиносӣ