Имя автора: pressa

Дарёфти мавқеи дуруст дар фазои маънавии ҷомеа ва ташаккули ҷаҳонбинии ба сатҳи рушди ҷомеаи башарӣ тақозо менамояд, ки аз таҳқиқи барои дингароён одатшудаи масоили таърихӣ (бо истифода аз нерўҳои фавқуттабиа шарҳу баррасӣ намудани ҳаводиси таърихӣ-иҷтимоӣ) канорагирӣ намуда, усули таърихият ва воқеънигориро ба роҳбарӣ гирем ва сабабҳои пайдоиши дини исломро чуноне, ки ҳаст, пешкаш намоем. Усули одатшударо зимни таҳқиқи масоили таърихӣ- иҷтимоӣ ду сад сол пеш маорифпарварони фаронсавӣ чун усули барои қуруни вусто хос мазаммат карда буданд. Ба андешаи маорифпарвари намоёни фаронсавӣ Шарл де Монтескье таърих дар Фаронса ҳанўз ҳам чун дар асрҳои миёна бо руҷуъ ба манбаи фавқуттабиӣ тавсиф карда мешавад. Мутафаккир анъанаи мазкурро бепоя мехонад ва мутмаин мегардад, ки шиносоӣ бо таърих хонандаро аз хурофотҳояш озод менамояд ва барои бунёди ҷомеаи имрўза мусоидат менамояд. (Eighteenth Centuries Enlightenment Philosopfers// http://www. fsmitha.com/h3/h29-phil2.htm / Санаи муроҷиат. 25.04.2025. Вақт 15-00. Қобили зикр аст, ки маорифпарварони фаронсавӣ дар шароите зиста буданд, ки ҷомеа аз лиҳози илму технология аз сатҳи имрўза хеле фарқ менамуд. Имрўз, дар ҳолате, ки иддае аз мардум дар сайёраҳои дигар барои худ макони иловагие ҷустуҷў доранд, мутаассифона, дар ҷомеаи мо аз тарафи иддае аз ашхос усули мазкур истифода мегардад. Аз нигоҳи ин ҷониб аз усули анъанавии баёни ғайриилмии масъалаи пайдоиши дини ислом иҷтиноб намуда, воқеъбинона арзёбӣ намудани масъала ҳам тибқи фармудаи Қуръон (Ояти 10 аз сураи Бақара барои дурўғгу азоби дарднок ваъда медиҳад) хоҳад буду ҳам хонандаро ба андешаи амиқ доир ба ин масъала водор мекунад ва тадриҷан дили ўро бо ҳақиқати илмӣ равшан мегардонад. Ба дарназардошти мантиқи байёнгардида тасмим гирифтем ногузирии пайдоиши дини исломро мухтасаран пешкаши хонанда намоем. Дар арафаи пайдоиши дини ислом Арабистони Марказӣ на танҳо аз лиҳози сохтори сиёсӣ, балки аз лиҳози фазои маънавӣ, махсусан шакли эътиқоди динӣ низ хеле қафомонда буд ва ба як таҳаввулоти ҷиддӣ ниёз дошт. Новобаста ба таъсири зиёд ва афзояндаи динҳои бегона дар охири қарни VI дар нимҷазирраи Арабистон бутпарастӣ бартарият дошт. Арабҳо ситораҳоро мепарастиданд ва ба бутҳо дар шакли сангҳо эътиқод доштанд. Дар Каъба (парастишгоҳ дар шакли куб)-и Гайман (шаҳр дар Арабистони Ҷанубӣ) худо дар шакли «санги сурх», дар Каъбаи ал-Абалата дар шакли «санги сафед» мавриди парастиш қарор дошт. Дар Макка бошад, «санги сиёҳ» мавҷуд буд. Каъбаи шаҳрҳои зикршуда ҳам аз рӯи шакл ва ҳам мундариҷа якхела буданд. Дар Каъбаи Макка 360 бут мавҷуд будааст. Дар қисмати шарқии бино «санги сиёҳ» – метеорити обгардида маҳкам гардидааст. Дар марказ бути Ҳубал ҷойгир будааст. Дар ҳамшафатии Каъба ду теппаи на он қадар калон ас-Сафо ва ал-Марва қарор доштаанд. Дар теппаи якум бути Исаф ва дар теппаи дуюм бути Наил мавҷуд будаанд. Ҳар як қабила худо-нигаҳбони худро доштааст. Ба ҷумлаи худоҳое, ки арабҳо мепарастидаанд, Аллоҳ низ дохил будааст. Номи мазкур аз калимаи «илоҳ» бо пайваст намудани артикли муайянии «ал» ташаккул ёфтааст. Тибқи фармудаҳои Қуръон бутпарастон аксаран зимни дар баҳр будан ба кӯмаки Аллоҳ ниёзманд мешудаанд. Баъзе худо-занҳои парастандашаванда – ал-Лот (шакли ҷинси занона аз Аллоҳ), ал-Узза (бузург) ва Манат (замон) «духтарони Аллоҳ» маҳсуб меёфтаанд. Дар тасаввуроти динии арабҳо инчунин ҷинҳо ва шайтонҳо, ки байни олами одамон ва олами худоҳо миёнҷӣ маҳсуб меёфтанд, мақоми муҳимро ишғол менамудаанд. Ин рӯҳҳои нек ва бад тибқи иродаи худоҳо ба одамон рафтору пиндорро талқин менамудаанд. Чунин ҳисобида мешуд, ки онҳо ба одамони муқаррарӣ аҳён-аҳён зоҳир мегарданд, лекин боз одамоне будаанд, ки тавассути онҳо ба дигарон пешгӯӣ менамудаанд. Онҳо Арроф (пешгӯикунандаҳо) ва коҳинон номида мешудаанд. Онҳо ояндаро пешгӯӣ менамудаанд, чизи гумшударо меҷӯстаанд, чизи пинҳонро дармеёфтаанд. Ҳар як қабила арроф ё коҳини худро доштааст. Тасаввуроти аксари арабҳои минтақаи мазкур дар марҳилаи пайдоиши ислом хеле оддӣ буд. Араби бадавӣ ба зиндагии ухравӣ, ҳаёти баъд аз марг ва рӯзи ҳашр бовар надошт. Чун зиндагии ӯ дар саҳроҳо дар фақирию муҳтоҷӣ мегузашт, дар хотири ӯ барои рӯҳи диёнат ва ҳисоби охират ҷое набуд. Яъне, тамоми ҳастии ӯ барои таъмини моддии зиндагияш нигаронида шуда буд. Агар бутҳои худро парастиш мекард ва аҳёнан ҳадя ва қурбонӣ ба онҳо тақдим менамуд, ин ҳам барои рафъи ниёзмандиҳои моддӣ ва амалӣ намудани ҳадафҳои дигари хеш буд. Баъзан ба бути хеш назр мекард, ки агар хатареро аз вай дафъ кунад, гӯсфанде ё шутуреро қурбонӣ мекунад. Аммо чун хатар мегузашт, ба ҷои гӯсфанду шутур, ки назди араб қимати зиёдтар дошт, оҳуи саҳроиеро сайд намуда, мекушт. Ӯ бовар дошт, ки бут намефаҳмад ва байни қурбониҳо тафовут гузошта наметавонад. Аммо дар бисёр ҳолатҳо вақте ҳоҷати ӯ раво намегашт ва ё қурбонии ӯ мақбул намешуд, ба хашм меомад ва бутҳои худро дашном дода, онҳоро сангсор менамуд. Ҳато дар ҳолатҳои тангдастии сахт худои худро, ки солҳо ибодат карда буду аз орду хурмо иборат буд, мешикаст ва мехӯрд. Дар баъзе мавридҳо араб буташро аз мақоми «Худо будан» маҳрум карда, сохтаю ночиз будани онро ошкор ба ӯ гушзад мекард (Абдулҳусайни Зарринкуб, Таърихи Эрон баъд аз ислом. Чопми даҳум. Теҳрон. 1983, Ҷилди 3, саҳ. . (Қобили зикр аст, ки дар Қуръон низ сохта будани бут, ба офариниш қодир набудани он, надоштани қудрат на барои манфиат ва на барои зарар дар оятҳои зерин зикр шудаанд: (5:76); (7:191,192); (10:18); (19:42); (21:66); (22:12)). Ин бутҳо баъзе ба ин ё он хонавода тааллуқ доштанд ва баъзеи дигар аз они тамоми қабила буданд. Дар Макка аҳли ҳар хонае буте дошт, ки парастиш мекард. Пеш аз сафар рафтан ва баъди бозгашт аз сафар бути худро масҳ мекарданд. Ҳар кӣ аз Макка сафар мекард, санге ҳамроҳи худ мебурд ва дар макони нави худ сангро насб карда, гирди он тавоф менамуд. Ба ғайр аз бутҳои хонагӣ боз бутҳое низ вуҷуд доштанд, ки онҳоро як ё якчанд қабила ибодат мекарданд. Баъзе бутҳо аз санг тарошида шуда буданд. Боз пормасангҳое низ буданд, ки арабҳо онҳоро ҷо-ҷо насб мекарданду гирди он тавоф мекарданд. Хуну чарби қурбониро бар он мемолиданд. Ҳар яке аз ин бутҳо дар миёни қабила «хона» ё маъбаде дошт ва онро хидматгузоре буд. Чунон ки маъбади Лот дар Тоиф парастишгоҳи муътабар буд, маъбади Фалас дар байни қабилаи Тай макони эътибори махсус буд, Каъба парастишгоҳи бути Ҳубал бут, ки чун Уззо назди Қурайш ва аҳли Макка парастиш мешуд. Маъбади Уззо дар беруни Макка қарор дошт. Манот буте буд, ки онро дар Ясриб қабилаҳои Авс ва Хазраҷ ибодат мекарданд. Араби тоисломӣ дар бодия ҳафтаҳо сафар мекард. Гуруснагӣ ва гармои

Кумак ба ниёзмандон дар Қуръони Карим ҳамчун яке аз волотарин амалҳо муаррифӣ шуда, бар дӯши муъминон на танҳо ҳамчун як насиҳати ахлоқӣ, балки вазифаи динӣ низ гузошта шудааст. Қуръони Карим тавассути оятҳое чун ояти 273-и сураи Бақара бар аҳамияти вижа ба ниёзмандон таъкид карда, онро яке аз роҳҳои аслии коҳиши фақру бенавоӣ дар ҷомеа арзёбӣ кардааст. Ин амал на танҳо боиси поксозии дороиҳо ва афзун гардидани неъматҳои молӣ мегардад, балки ҳамчун пуле байни одамон амал карда, ҳамбастагӣ ва ваҳдати иҷтимоиро таҳким мебахшад. Дар Қуръони Карим ҳадя ва кӯмак ба ниёзмандон танҳо ба маънии додани пулу мол нест, балки навъҳои мухталифи ёриҳо, аз қабили ташвиқ, қонеъ кардани ниёзҳои аввалия, аз қабили ғизо ва либос ҳатто таълим барои беҳбуди шароити зиндагии мардумро дар бар мегирад. Ин аъмоли хайр дар баробари кӯмак ба дигарон, барои покизашавии нафс ва камолоти маънавии фард мусоидат намуда, дар роҳи наздикшавӣ ба Худо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, аз дидгоҳи Қуръони Карим ёрӣ ба ниёзмандон фарзи илоҳист, ки бояд бо нияти холис ва бидуни интизори подоши дунявӣ анҷом дода шавад. Ин амалҳои хайр натанҳо ба ниёзмандон рафоҳу осоиш меоранд, балки барои муъминон сармоягузорӣ дар охират маҳсуб мешаванд, ки подошаш дар охират кафолат дода мешавад. Ҳадисҳо дар бораи кӯмак ба дигарон: Дар ҳадисҳои набавӣ низ аҳамияти некӣ ва хайрхоҳӣ таъкид шудааст. Паёмбари Ислом (с) фармудаанд: «Некӣ ин аст, ки Худоро мебинӣ ва агар ту Ӯро набинӣ, Ӯ туро мебинад». Ин ҳадис таъкид мекунад, ки корҳои хайр бояд бо нияти пок анҷом дода шавад ва гӯё Худованд ба аъмоли мо шоҳид бошад. Эҳсону некӯкори дар Қуръони Карим фаротар аз як амали хайрхоҳонаи сода, ба унвони як асли меҳварӣ дар зиндагии муъминон матраҳ шудааст. Ин амалҳо на танҳо василаи беҳбуди зиндагии дигарон, балки роҳи рушду нумӯи шахсият ва наздиктар шудан ба Худованди мутаъол аст. Аз ин рӯ, кӯмаку хайру садақа бояд ҷузъи ҷудонашавандаи рӯзгори ҳар як муъмин дониста шавад. Ба ҳамагон маълум аст, ки бинобар сабаби омилҳои табиӣ ва заминларзаи бавуҷуъ омада дар минтақаи Рашт як қатор хонаю манзилҳои истиқоматӣ ва муассисаҳои хизматӣ вайрону валангор гардиданд. Вобаста ба бартараф кардани ҳолатҳои хароби бавуҷудомада, аз ҷониби Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иқдомҳои башардӯстонаи кӯмак ва дастуру супоришҳои фаврӣ ба масъулин сурат гирифт. Иқдомҳои пешгирифтаи Пешвои миллат, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар шахсони хайрхоҳу ташаббускор барои ҳамагон намунаи ибрат мебошад. Албатта, тавре Пешвои миллат пайваста таъкид мекунанд, ки қудрати миллати тоҷик дар иттиҳоду ваҳдат аст. Аз ин хотир, имрӯз мебояд дар пайравӣ аз сиёсати хайрхоҳонаи роҳбарияти давлат ба зарардидагони минтақаи Рашт барои барқарор кардани хонаю манзил ва дигар иншоотҳои хизматрасонӣ кӯмаки худро дареғ надорем. Исоев Насим – сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ

Дар шариати ислом дар бобати анҷом додани амалҳои хайру эҳсон, созандагию ободкорӣ, ҳамчунин пуштибонии ятимону бенавоён фармудаҳои зиёд мавҷуданд. Паёмбар (с) фармудааст: «Маҳбубтарини шумо ба ман ва наздиктаринатон дар рӯзи қиёмат хушхулқтарин ва мутавозуътарини шумост». Некию некӯкорӣ, худшиносию худогоҳӣ, дӯстию рафоқат мафҳумҳое мебошанд, мисли гӯшту нохун бо ҳам пайванданд ва дар қалби инсони ботамкину бофарҳанг ҳисси инсондӯстӣ, одаму одамгариро эҳё намуда, маънавиёти моро тақвият медиҳанд. Некӣ кардан яке аз хислатҳои ҳамидаи инсонист. Дар ин дунёи фонӣ ба ҷуз кори некӯ, номи накӯ дигар ҳеҷ чиз аз одамизод боқӣ намемонад. Дар Қуръони карим дастгирии ятимону мӯҳтоҷон ва кӯмак ба пирону ниёзмандон борҳо таъкид гардида, ин амали хайр вазифаи ҳар мусулмон ҳисобида шудааст. Хайре кун, эй фалону ғанимат шумор умр, З-он пештар, ки бонг барояд: фалон намонд. (Саъдӣ) Вожаи “х а й р” аз забони арабӣ гирифта шуда, ба маънои хубӣ, некӣ, нағзӣ кардан омодааст. Аз ҷиҳати мазмун ва маъно ин калима маънои кори хайр, нек ва амали савобро дорад. Дар фаҳмиши имрӯза “хайр” амал ё кори ихтиёриест, ки баҳри дастгирӣ ва кӯмаки афроди заъифу нотавон, дардманду бечора, ятиму бекас, бепарастору маъюб умуман аз ҷиҳати моддӣ ниёз дошта, анҷом дода мешавад. Мафҳуми “хайр” дар Қуръони карим бозгукунандаи яке аз сифатҳои Худованд аст ва ҳама кору амали хубу нек ва ҳасанаро (амалҳои солеҳро) хайр меномад. Худованди мутаъол дар каломи худ мардуми накӯкорро ситоиши зиёд карда, бар ивази он барояшон мартаба ва мақоми арзишмандро дар дунё ва охират ваъда кардааст: “Инналлоҳа маъал муҳсинина” (Худованд ҳамроҳи накӯкорон аст.) ва ё “Иналлоҳа юҳиббул муҳсинина”(Худованд накӯкоронро дӯст медорад.) ва ё ки “Инно ло нузиъу аҷрал муҳсинина”(Ҳар оина мо подоши накӯкоронро зоеъ намекунем) ва ё “Инна раҳматаллоҳи қарибун минал муҳсинина”(Ва раҳмати Худо ба некӯкорон наздик аст). Дар Қуръони карим дар ояҳои 177 ва 215 -уми сураи “ал-Бақара” чунин омадааст: “Некӣ он нест, ки рӯйи худро ба сӯйи машриқ ва мағриб кунед, балки некӯкор касест, ки ба Худо ва рӯзи охират ва фариштагон ва китоби Худо ва паёмбарон имон оварад. Ва моли худро бо он ки дӯсташ дорад, ба хешовандону ятимон ва дармондагону мусофирон ва гадоёну дарбандмондагон бубахшад. Ва намоз бигзораду закот бидиҳад… “ “Эй Паёмбар аз ту мепурсанд, ки чӣ инфоқ кунанд? Бигӯ “Он чи аз моли худ инфоқ мекунед, барои падару модар ва хешовандону ятимон ва мискинону раҳгузарон бошад ва ҳар кори неке, ки кунед, Худо ба он огоҳ аст.” Ҳадисҳои пайғамбар (с) низ саршор аз тарғибу ташвиқи амалҳои хайр буда, инсонро ба иҷрои онҳо фаро мехонанд ва ҳамзамон аҷру подошашонро дар дунё ва охират бозгӯ мекунанд. Барои тақвияти ин гуфтаҳо чанд сухане аз пайғамбарро мисол меорем: – Бидонед: бинотарин чашм он аст, ки дар роҳи хайр боз шавад. – Ҳар кори неке садақа аст. – Ҳаё сар то ба по хайр аст. – Накӯкорони дунё накӯкорони охиратанд. – Беҳтарини шумо касест, шуморо ба кори хайр даъват кунад. – Дастҳо се гунаанд: гиранда, диҳанда ва нигоҳдоранда. Аз ҳама беҳтар дасти диҳанда аст. – Саховатманд се аломат дорад: афви бо қудрат, адои закот, дӯст доштани тасаддуқ (садақа)… Хайру саховат агар дар ҷомеа ҷойгоҳи баланд намедошт, дар хусуси Ҳотами Той садҳо қиссаву ривоят гуфта намешуд. Дар шеъру адаби гузаштаву муосир ин қадар таърифу тавсиф намешуд. Аксари ин гуфтаҳо ва навиштаҳо дар бораи ҳиммати шахсони саховатманд воқеият доранд. Чунончи дар ин мисраъҳо омадааст: Дар рухи марди сахӣ нури сафост, З-он, ки дар ҷаннат қарини Мустафост. Аз ин лиҳоз, ҳар як фарди мӯъмину мусулмон бояд нисбат ба сокинони зарардидаи ноҳияҳои Рашт ва Тоҷикобод, бетараф набошанд ва барои барқарорсозӣ ва беҳбудии вазъи иқтисодиву иҷтимоии онҳо кӯмак намоянд. Дар қатори он, ки намозу рӯза ва ҳаҷро адо мекунем ба ӯҳдаи мову шумост ба касоне, ки имрӯз бар асари заминларза бехонаву дар гаштаанд ва муҳтоҷи дастгирии мову шумо мебошанд, кӯмак намоем. Мазҳаби пешвои рӯҳонии мо Имоми Аъзам – ҳанафия бо такя ба Қуръони маҷид ва ҳадисҳои набавӣ мафҳумҳои хайру садақот, ҳамдигарфаҳмӣ, баробариву бародарӣ ва таҳаммулпазириро аз амалҳои волои исломиву инсонӣ мешуморад. Дар хайру саховат худи Имоми Аъзам ҳамто надошт. Беҳуда хонаи ӯро «Байт –ул-барака» нагуфтаанд. Ӯ пеш аз ҳама, ба фақирону барҷомондагон ва ятимону мӯҳтоҷон хайру саховат мекард. Тайи ҳазорсолаҳо амали хайру саховат ба қисми таркибии ҳаёти мардуми тоҷик мубаддал гардидааст. Бар асари заминларзаи рӯзи 12 апрели соли 2025 дар ноҳияҳои Рашт ва Тоҷикобод қисме аз мардуми мо зарари ҷиддии моддӣ дида, ба кӯмаку дастгирӣ ниёз доранд. Дар ҳадиси набавӣ омадааст: чизи аввале, ки Худованди мутаол дар тарозуи амал мегузорад, ахлоқи нек ва саховат аст. Боварии комил дорам, ки шахсони саховатпешаи мо, ки шумораи онҳо дар мамлакатамон кам нестанд, бо эҳсону накӯкории худ ба зарардигони минтақаи Рашт ҳамеша дасти мадад дароз мекунанд. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

Яке аз сифатҳои ҳамидаи миллати тоҷик ин дастгирии ҳамдигар дар ҳолатҳои душвори вобаста ба ҳолатҳои табиӣ ва ё дигаре рухдода мебошад. Заминларзаи ба наздикӣ дар ноҳияҳои Рашту Тоҷикобод ба вуқуъ пайваставу талафоти ҷониву зарари молии ба сокинони ин ноҳияҳо расонида, аввалан қазову қадари илоҳӣ будаву дувум мо бандагонро бо ин амал месанҷад. Худованд моро месанҷад, ки дар баробари ин душвориҳо чи аъмоле аз худ зоҳир месозем, чи гуна метавонем дасти осебдидагонро бигирему яке аз хислатҳои бисёр хуби инсониро, ки ҷавонмардӣ мебошад, аз худ нишон бидиҳем. Ин сифати инсонӣ дар «Васиятнома»-и Имоми Аъзам ба шогирдаш Абуюсуф зикр шудааст. Дар «Васиятнома» Имоми Аъзам шогирди худро бо таваҷҷўҳ ба шароиту талаботи фардӣ ва иҷтимоии ҷомеа роҳнамоӣ намудааст. Дар як фарози ин васиятнома дар бораи парҳез аз баъзе хислатҳо ва рафторҳои ношоистаи инсонӣ сухан ба миён омада, ба ҷавонмардию сарбаландӣ даъват намудааст. Он порчаи васиятнома ин аст: «Аз бухлу ҳасад бипарҳез, зеро бахилӣ одамиро расво мекунад. Тамаъкору дурўғгўву ҷангандоз мабош, балки дар тамоми корҳо ҷавонмард бош… Агар ниёзманд ҳам бошӣ иззати нафсро аз даст надеҳ…». Дар ин ҷо ба чанд хислати қабеҳ ишора шудааст, ки ҳар кадом аз ин хислатҳо ба танҳоӣ метавонад инсонро ба нобудӣ бикашонад. Ба хотири аҳамияти ин хислатҳо дар зиндагии инсон, Имоми Аъзам парҳез аз онҳоро дар ин васиятнома овардааст. Зеро, бахилӣ ин муқобили саховат аст. Дар Қуръони карим дар чанд маврид ба ин масъала ишора шуда, бахилӣ сахт накўҳиш шудааст. Дар ояти 183-и сураи «Оли Имрон» омадааст: «Ва касоне, ки дар бахшидан (садақа додан ва кўмак кардан ба бенавоён) он чи ки Худованд аз фазлу карамаш ба онҳо додаас бахилӣ мекунанд, фикр накунанд, ки ин кор ба фоидаи онҳост, балки ин кор барои онҳо бисёр бад аст. Зуд аст, ки дар рўзи растохез он чизҳое, ки аз додани онҳо бахилӣ карда буданд, тавқи гарданашон шавад». Яъне агар Худованд ба мо молу сарвати фаровон додааст, набояд бахилӣ намуда, аз ҳаққи бенавоён, ниёзмандон, осебдидагон ва мардуми камбизоат ғофил шавем. Ҳатман бояд ҳаққи онҳоро бипардозем, то шукронаи ҳақиқии ин молу сарватро ба ҷо оварда бошем. Дар ояти 37-ми сураи «Нисо» Худованди бузург бахилонро ба кофирон баробар медонад, онҳоро ба азоби сахт таҳдид кардааст. Дар сураи «Ҳадид», ояти 24 бахилонро нисбат ба фармони Худо нофармон донистааст. Дар сураи «Муҳаммад», ояти 38 бошад Худованд таҳдид мекунад, ки агар дар ҷомеа мардуми сарватманд аз додани садақа ва кўмак ба мардуми камбизоат бахилӣ кунанд, онҳоро аз байн мебарад ва ба ҷои онҳо инсонҳои саховатпешаву хайрхоҳро рўи кор меорад. Бинобар ин, ҳар як ҷавонмарди саховатманду олиҳимат метавонад имрўз бо дастгирии хеш ба осебдидагони ноҳияҳои мазкур охирати хешро обод сохта, обруманди ин дунё гардад. Акс аз сомонаи боз: Наҷмиддин Салимов – мутахассиси пешбари шуъбаи исломи муосир

27 апрел Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Раиси Ҷумҳурии Исломии Эрон муҳтарам Масъуд Пизишкиён барқияи изҳори тасаллӣ ирсол намуданд, ки дар он омадааст: “Ҷаноби Олӣ, Хабари ҳодисаи инфиҷори шадид дар Бандари Шаҳид Раҷоӣ дар шаҳри Бандар Аббоси Ҷумҳурии Исломии Эрон ва бар асари он ба ҳалокат расидан ва маҷрӯҳ шудани теъдоди зиёди мардум боиси андӯҳи амиқи мо гардид. Бо эълони ҳамбастагӣ бо Ҷумҳурии Исломии Эрон дар ин ҳодисаи фоҷеабор ба Шумо, давлат ва мардуми дӯсти Эрон маротиби ҳамдардӣ ва таслияти самимии инҷонибро иброз намуда, аз даргоҳи Худованд барои фавтидагон раҳмату мағфират ва барои ҳамаи маҷрӯҳон шифои комил масъалат дорам”.

Назарияи таҳаммул ё таҳаммулпазирӣ дар осори донишмандони муосир яке аз мавзӯъҳои муҳими фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ аст, ки дар замони муосир аҳамияти бузург пайдо кардааст. Ин назария нисбат ба ақидаҳо, эътиқодҳо, фарҳангҳо ва зиндагии дигарон дахл дорад ва бар пояи арзишҳои ҳамзистӣ, озодии фикр ва эҳтиром ба дигарон бунёд ёфтааст. Дар замоне, ки ҷаҳонишавӣ ва муҳоҷират ба таври бесобиқа афзоиш ёфтааст, таҳаммулпазирӣ барои нигоҳ доштани субот ва рушди ҳамзистии фарҳангҳо хеле муҳим аст. Таҳаммул ба паст кардани сатҳи ихтилофҳо, нажодпарастӣ ва гуногунандешӣ мусоидат менамояд. Олимони муосири тоҷик, аз ҷумла устод Садриддин Айнӣ, академик Бобоҷон Ғафуров ва Мирзо Турсунзода дар осори таърихӣ ва адабиашон масъалаи таҳаммулро бо назардошти шароити замон таҳлил кардаанд. Садриддин айнӣ яке аз олимони машҳури муосири тоҷик мебошад. Макоми таҳаммулпазирӣ дар осори ӯ ҷойгоҳи хос дорад ва дар баробари мубориза бар зидди зулму ҷаҳолат, арзишҳои инсонпарварӣ, баробарӣ ва ҳамзистии осоиштаро тарғиб менамояд. Дар осори Айнӣ таҳаммулпазирӣ на танҳо як арзиши ахлоқӣ, балки як унсурӣ зарурии рушди иҷтимоӣ ва фарҳангӣ маҳсуб мешавад. Садриддин Айнӣ ҳамчун нависандаи замони бедории миллӣ, ҳамеша бар зидди тафриқаи миллӣ ва мазҳабӣ сухан мегӯяд. Дар асарҳои ӯ, повестҳои «Одина», «Марги судхӯр», «Дохунда», «Ғуломон» паёмҳои баробарӣ ва эҳтиром ба ҳама инсонҳо ба таври равшан ифода ёфтааст. Дар осори Айнӣ, таҳаммулпазирӣ бо маърифат ва дониш ҳамзист аст. Қаҳрамононаш аксаран аз роҳи таҳсил ва дониш ба ҳақиқат мерасанд. Барои ҳамин, ӯ таҳаммулпазириро ҳамчун як хислати шахси донишманд ва бедор тасвир мекунад. Олим бо осори худ на танҳо адолат ва озодиро таблиғ кардааст, балки таҳаммулпазириро низ ҳамчун арзиши муҳими инсонӣ тарғиб намудааст. Ӯ бо эҷодиёти худ заминаи ғоявӣ-тарбиявӣ барои як ҷомеаи таҳаммулгаро ва фарҳангпарвар гузоштааст. Бобоҷон Ғафуров таърихнигори барҷастаи тоҷик буда, назарияи таҳаммулпазирӣ дар осораш яке аз мавзӯъҳои муҳими андешаи иҷтимоӣ ва фарҳангии ӯ ба шумор меравад. Гарчанде, ки ӯ асосан ба таърихнигории илмӣ машғул буд, вале дар таҳлили масоили таърихии мардуми тоҷик ба масъалаи ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамзистии осоишта ва эҳтироми арзишҳои дигар миллату мазҳабҳо таъқид мекунад ва таҳаммулпазириро низ ҳамчун рукни таърихии тамаддуни тоҷикон мешуморад. Бобоҷон Ғафуров дар асари маъруфи худ «Тоҷикон» таърихи ҳазорсолаи миллати тоҷикро ҳамчун таърихи як халқе нишон медиҳад, ки ҳамеша дар муҳити фарҳангҳои гуногун зиндагӣ кардааст. Ӯ таъқид мекунад, ки тоҷикон дар саросари таърихи худ ба миллатҳо ва халқиятҳои дигар ҳамкорӣ ва ҳамзистӣ доштанд, ки ин ҳам як шакли таҳаммулпазирӣ аст. Олими таърихшинос иброз менамояд, ки бузургии як миллат дар фарҳангу дониш ва саҳмаш дар тамаддуни ҷаҳонӣ аст, на дар бартарии нажодию қавмӣ. Инчунин, Бобоҷон Ғафуров таърихи ҳамзистии тоҷиконро бо халқҳои гуногун дар замони Сомониён, Ғуриён ва Темуриён намунаи равшани таҳаммулпазирӣ мешуморад. Мирзо Турсунзода ҳамчун шоири сулҳпарвар дар асри ХХ ҳамеша барои ҳамзистии осоишта ва баробарии халқҳо сухан гуфтааст. Таҳаммулпазирӣ дар андешаи шоир мавқеъи марказӣ дорад. Мирзо Турсунзода яке аз абарқаҳрамонони фарҳанги тоҷик ва арбоби маъруфи ҷамъиятӣ ва сиёсии замони худ ва имрӯзу оянда шинохта шудааст. Гарчанде, ки ӯ бештар ҳамчун шоир ва сиёсатмадори давраи Шӯравӣ шинохта шудааст, дар осори ӯ ғояҳои таҳаммулпазирӣ, дӯстӣ миёни халқҳо ва эҳтиром гузоштан ба таври густурда инъикос ёфтааст. Нуқтаҳои асосии назарияи таҳаммулпазирӣ дар андешаи Мирзо Турсунзода «Дӯстии халқҳо» мебошад. Ӯ яке аз таблиғгарони асосии ваҳдат ва дӯстии халқҳои Иттиҳоди Шӯравӣ буд. Дар шеърҳояш ҳамеша ба иттиҳодии миллатҳо даъват мекард ва ҳамдигарфаҳмиро дар заминаи арзишҳои умумиинсонӣ тарғиб менамуд. Миллатгароиро ҳамчун омили ҷудоӣ ва ихтилоф қабул мекард ва дар шеъру мақолаҳояш мардумро ба таҳаммул, эҳтироми фарҳангу расму оинҳои дигарон даъват менамуд. Мавзӯи инсонпарварӣ ва меҳру муҳаббат ба башарият дар маркази таваҷҷуҳи ӯ қарор дошт. Турсунзода дӯст доштани инсонро новобаста аз миллат, забон ва нажод, ҳамчун меҳвари ахлоқи инсонӣ медонист. Ӯ фарҳангро воситаи муҳими ба ҳам овардани мардумон медонист. Аз назари ӯ, адабиёт ва санъат бояд барои тарбияи рӯҳӣ таҳаммулпазир ва башардӯстона хидмат кунанд. Хулоса тараннуми дӯстӣ ва тарғиби таҳаммулпазирӣ имрӯз яке аз мавзӯҳои марказии адабиёти муосири илмӣ ва бадеии тоҷик маҳсуб мешавад. Шарифова Санавбар – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ

Андешаҳои Абумансури Мотуридӣ дар мавриди далели ҳадаси аъён Шайх Абумансур (раҳ.) гуфт: Далел бар ҳадаси аъён шаҳодати се ваҷҳе, ест, ки мо аз онҳо ба ҳайси роҳҳои донистани ашё ёд кардем. Аммо хабар ҳамоне аст, ки аз Худои Бузург собит шуда, ба ваҷҳе ки башар аз [овардани] далеле монанди он барои касе оҷиз бошад. Ҳамоно,Ӯ хабар дода, ки Ӯ «Офаринандаи ҳар чиз аст» [Зумар, 62] ва «Офаринандаи осмонҳову замин аст» [Бақара, 117; Анъом, 101] ва ин ки мар Ӯрост подшоҳии ҳар он чи дар онҳост. Мо ногузирии ба хабар муътақид шуданро баён карда будем. Касе аз зиндагон барои худ иддиои қидам накарда ё ба маъное, ки ба қидами ӯ далолат намояд, ишора накардааст, балки агар гуфта ҳам бошад, пас худ ногузир дурӯғ буданашро донистааст. Ҳамчунин ҳар касе, ки ба зеҳнаш расид, бо он ки ӯро дар хурдӣ дида бошад, аз оғозаш низ ёд карда шавад. Аз ин рӯ, қавл ба ҳадаси зиндагон лозим меояд. Чун мурдагон зери тадбири зиндагон қарор доранд, пас онҳоро ба ҳадас ҳаққи бештар бошад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Илми ҳис он аст, ки ҳар айне аз аъён иҳоташуда ба зарурати бунёдёфта бар ниёз эҳсос шавад. Ва қидам шарти ғино бувад, зеро бо қадим буданаш аз ғайри худ бениёз аст, дар ҳоле ки зарурат ва ҳоҷат ба ғайри худ ниёз доранд, аз ин рӯ, ҳадаси онҳо лозим меояд. Ҳамчунин ҳар чизе, ки аз оғози ҳолаш огоҳ набошад, аз ислоҳи он чи аз ӯ фосид шавад, оҷиз меояд, дар ҳоле, ки ӯ мавсуф ба камол дар қувват ва илм бошад, агар зинда бувад. Вале агар мурда бошад, ҳукми зинда ба вай ҷорӣ шавад. Ба субут расида, ки ҳеч кадоми ин ду набошад, магар ба ғайраш. Чун ғайр собит шуд, ҳадас лозим ояд, чаро ки қидам кавнро барои ғайраш манъ мекунад. Ҳамчунин ҳар маҳсусе аз иҷтимоъи табиатҳои мухталифа ва зидди ҳамдигар, ки худ ба худ танофур ва табоъуд доранд, холӣ набошад ва иҷтимоъи онҳо бо ғайрашон собит шудааст. Пас, дар ин ҳадаси он бувад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Ҳамчунин ҷаҳонро бахшҳо ва пораҳо бошад ва бештари пораҳояш аз он огоҳ созанд, ки ҷаҳон пайдо шуда пас аз он ки набуда. Ва [аз ин] намои он ва бузургии он низ огоҳ созанд. Пас, ин дар ҳамаи он лозим ояд, чунки иҷтимоъи бахшҳои мутаноҳӣ номутаноҳӣ нашавад. Ҳамчунин аз он пок ва палид, хурд ва бузург, зебо ва зишт, нур ва зулмат аст, ки ин худ нишонаҳои тағйир ва завол бувад. Ва дар тағйир ва завол фано ва ҳалок бошад, зеро маълум аст, ки иҷтимоъ таъкид мекунад, қавӣ мегардонад, бузург месозад ва далелаш нашар ва ин аст, ки агар аз ҳам ҷудо шаванд, он ботил гардад. Пас, собит шуд, ки ин нишонаи фано аст. Ва он чиро эҳтимоли фано бошад, буданаш ба худии хеш раво набувад. Ҳамчунин эҳтимоли ибтидо лозим меояд. Сухани касеро, ки гӯяд: «Аз дидаҳо ғоиб шавад, вале фонӣ нагардад», маъное набошад, чунки ҷаҳон бо дида дониста шавад, на бо далоил. Ва бо ин [сухан] иддиои қидам карда шавад. Ин бо он чи мо аз сустии он баён кардем, зоил гардад. Миёни зиндагие, ки фано ёбад ва зоти он фарқе вуҷуд надорад. Ва ҳеч тавоноие нест, магар ба Худо. Роҳи илми истидлол ҳам бар ҳамин бувад. Бо он ки ҷисм аз ҳаракат ва сукун ҷудонопазир бувад ва ин дуро иҷтимоъ набошад, аз ҷумлаи вақтҳояш нисфи ҳаракат ва нисфи сукун сипарӣ шавад ва ҳар он чиро, ки нисф аст, поёнпазир бошад. Азбаски ин ду дар қидам ба ҳам наоянд, ҳадаси яке аз ду ваҷҳ лозим гардад ва бинобар бутлони дар азал муҳдас будани он дар [ваҷҳи] дигар лозим гардад. Ва дар ин ногузир ҳадас бошад. Ҳамчунин ҳар ҷисме аз сукуни доим ва ё аз ҳаракати доим ҷудо набошад ё ин ду ва он чи аз ин ду бар он аст ва бо он анҷомад, мусаххари он ва баҳри манфиатҳои ғайраш бошад. Ва агар ин васфи ҷавҳарҳои ҷаҳон бошад, ки мар онҳоро сифати ҳаёт набошад, пас собит гардад, ки онҳо муҳдасанд, зеро на ҳамчун оне бошанд, ки ба худии худ бувад, балки зери тасхиру тазлил ва истифода дар ниёзҳои дигаре бошанд. Ва чун ин дар асли ҷавҳарҳо ва зиндагоне собит шавад, ки дар он қарор доранду мо ба он иқрор мекунем ва аз он сӯд ба даст меорем ва онҳоро, ки бар ниёзҳову сӯдҳо сиришта шудаанд, ба ин ҳаққи бештар бошад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Далели дигар, ҷаҳон холӣ аз он нест, ки қадим бошад, бинобар он аҳволе, ки мар онрост аз иҷтимоъ ва тафарруқ, ҳаракат ва сукун, нопок ва пок, хуб ва зишт, бешӣ ва камӣ. Ва ин ҳама ҳаводис ба ҳис ва ақланд, чунки иҷтимоъи ду зид раво набошад. Пас таоқуб собит шавад, ки дар он ҳадас бошад. Ва ҳамаи ҳаводис зери кавн бошанд, баъди он ки набошанд. Ҳамчунин аст он чи ки аз он ҷудо набошад ва аз он пешӣ нагирифта бошад, ё иншое аз асли на бо ин сифат бошад, ё ба сӯи вай интиқол карда бошад, бинобар эътирози вай дар ин. Пас агар чунин бошад, собит шавад, ки ин ҷаҳон ҳодис аст ва қавли касе, ки ҳудусро инкор намояд, ботил гардад. Вале агар на чунин бошад ва агар аввал муншӣ барои он бошад, пас ин қавли мост, ки ӯ Борӣ аст, аммо ӯро «ҳаюло» хондаанд. Вале агар ин бар интиқол ба сӯи ӯ бошад, пас аввалӣ рафтаву ин дигаре гашта бошад. Ва ин муҳдас бувад, чунки вай дигар он аввал набошад. Ва аввал муҳдас аст, чунки он ҳангоми интиқол ба дуввумӣ ҳалок шуд, бо он ки чизе аз чизе набошад, то ин ки дар он зиндонӣ бошад ва сипас зоҳир шавад, ё дар он муҳдас бошаду сипас зода шавад ва берун ояд, ё аввалӣ талаф шаваду дуввумӣ ҳаст шавад. Пас, аввалӣ ҳамчун фарзанд ва чизи ниҳода дар ованд бошад. Ва муҳол бувад ҳастшавии азъофи чизе, ки дар он аст, дар чизе, ки вай дар он аст. Аз ин рӯ, қавл ба ҳастшавии инсон аз нутфа ва дарахт дар дона ботил гардад. Ҳамчунин аст ҳар он ки қоил ба бурузи билқувва аст, бо он ки дар ин иҷоби ҳадаси зоташ бошад, чаро ки қувват бар он дигареро бувад, чун вай

Озодии ақида, виҷдон ва дин дар ду сатҳ кафолат дода шудааст. Якум, дар сатҳи байналмилалӣ, дар санадҳои ҳуқуқии меъёрии байналмилалӣ. Дуюм, дар сатҳи дохилидавлатӣ (миллӣ), дар қонунгузориҳои давлатҳои алоҳида, яъне дар қонунгузориҳои миллӣ. Озодии ақида, виҷдон ва дин дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолатнок гардида, танзими ҳуқуқии худро ёфтааст. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин чунин аст: 1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 6.11.1994 с.); 2. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» (аз 26.03.2009 с.); 3. Дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки муносибатҳои ҷамъиятиро оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин ба танзим дароварда, кафолатнок намудаанд; 4. Санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин эътироф кардааст; 5. Санадҳои меъёрии ҳуқуқии зерқонунӣ оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин. Дар моддаи 26-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон озодии ақида, виҷдон ва дин чунин кафолатнок гардидааст: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд» [3, с. 8]. Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон қонуни алоҳидае қабул карда шудааст, ки ба ҳар як инсон ва шаҳрванд озодии ақида, виҷдон ва динро кафолат дода, масъалаҳое, ки дар ҷамъият вобаста ба озодии ақида, виҷдон ва эътиқоди динӣ бавуҷуд меоянд, ба танзим медарорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» аз 26 марти соли 2009, № 489 қабул карда шуда, то имрӯз ба он ду маротиба – бо Қонуни ҶТ аз 28.06.2011 с., № 739 ва бо Қонуни ҶТ аз 02.01.2018, № 1497 тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» (аз 26.03.2009 с., № 489) аз муқаддима, 8 боб ва 36 модда иборат буда, муносибатҳои ҷамъиятиро оид ба озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ ба танзим дароварда, ба ҳар як инсон ва шаҳрванд озодии виҷдон ва эътиқоди диниро кафолат медиҳад [4]. Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дигар қонунҳое низ қабул карда шудаанд, ки озодии ақида, виҷдон ва динро кафолат додаанд. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 31.12.2008 с. қабул карда шудааст, аз 01.04.2009 с. мавриди амал қарор дода шудааст) дар моддаи 86-и худ ҳуқуқ ба озодии эътиқоди диниро кафолат дода, чунин муқаррар намудааст: «1. Барои монеъ шудан ба амалӣ намудани ҳуқуқ ба озодии эътиқоди динӣ, аз ҷумла қабул намудани дин ва ё ақидаҳои динӣ ё дигар ақидаҳо ё рад намудани қабули онҳо, аъзо шудан ба иттиҳодияҳои динӣ ё баромадан аз узвияти онҳо, ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз даҳ то бист ва ба шахсони мансабдор ба андозаи аз сӣ то панҷоҳ нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин карда мешавад (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051). 2. Барои таҳқири ҳиссиёти динии шаҳрвандон ё хароб намудани ашё, нишона ва аломатҳои рамзӣ, ки мутобиқи эътиқоди онҳо мавриди парастиш мебошанд ҳангоми набудани аломатҳои таркиби ҷиноят (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051), ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз даҳ то бист ва ба шахсони мансабдор аз чил то панҷоҳ нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин карда мешавад (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051) [2]. Моддаи 157-и Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 21.05.1998 с. қабул карда шудааст, аз 01.09.1998 с. мавриди амал қарор дода шудааст) монеъ шудан ба фаъолияти иттиҳодияи динӣ ном дошта, чунин муқаррар кардааст: «Монеъ шудан ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ, ки ба қонун зид намебошанд ё ба амали ба ҷо овардани маросимҳои динӣ, агар онҳо тартиботи ҷамъиятиро вайрон накунанд ва ба ҳукуқи шаҳрвандон таҷовуз нанамоянд (Қонуни ҶТ аз 2.01.2018 № 1472), бо ҷарима ба андозаи то панҷсад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ё бо корҳои ислоҳи меҳнатӣ ба муҳлати то ду сол ҷазо дода мешавад (Қонуни ҶТ аз 17.05.2004 № 35, аз 6.10.2008 № 422)» [1, с. 105]. Ҳамин тариқ, озодии ақида, виҷдон ва дин яке аз ҳуқуқу озодиҳои шахсии инсон ва шаҳрванд буда, дар қонунгузории миллӣ кафолат дода шудааст. Давлат озодии ақида, виҷдон ва динро эътироф, риоя ва ҳифз намуда, тамоми тадбирҳоро дар самти таъмини озодии ақида, виҷдон ва дин андешида истодааст. Адабиёти истифодашуда: 1. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: КВД «Қонуният»-и Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар матбааи «Истиқлол-2019» чоп шудааст, 2024. – 320 с. 2. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 декабри соли 2008, № 455 // Сомонаи Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – https://mmk.tj 3. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ). – Душанбе, 2016. – 64 с. 4. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» аз 26 марти соли 2009, № 489 // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, с. 2009, №3, мод. 82; с. 2011, №6, мод. 450; Қонуни ҶТ аз 02.01.2018 с., №1497. Шоев Фируз Маҳмадаминович – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши исломи муосири муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқшиносии муқоисавии факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон