Имя автора: pressa

Абунасри Форобӣ яке аз бузургтарин файласуфон ва мутафаккирони ҷаҳони ислом дар асрҳои миёна ба шумор меравад, ки дар фалсафа, мантиқ, сиёсат ва мусиқӣ нақши ҳалкунанда доштааст. Ӯро дар анъанаи илмӣ Муаллими дуюм (пас аз Арасту) меноманд, ки ин нишонаи ҷойгоҳи баландаш дар таърих аст. Абунасри Форобӣ тахминан соли 870- 872 мелодӣ дар шаҳри Фороб (Ӯтрор, дар сарзамини Мовароуннаҳр) ба дунё омадааст.[1] Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки маълумоти асосӣ аз зиндагии ӯ чандон пурра нест ва манбаъҳои зиёди ёддоштӣ баъди асрҳо аз ҷониби муаллифони араб навишта шудаанд. Вай таҳсилоти ибтидоиро дар мактаби маҳаллӣ ва зери роҳбарии донишмандони замон оѓоз кардааст, сипас барои идомаи таҳсил ва рушди илми фалсафа ва мантиқ ба Бағдод – маркази илмии он давр сафар кардааст. Дар он ҷо ӯ аз донишмандони барҷастаи замона баҳра гирифта, бо илмҳои гуногун, аз ҷумла  мантиқ, метафизика, сиёсати иҷтимоӣ ва мусиқӣ шинос шудааст.  Ӯ бештари умри худро  дар Баѓдод ва баъдтар дар Димишқ ва Ҳалаб сипарӣ намудааст. Ӯ бештари вақти худро ба таҳқиқоти илмӣ ва таълифи асарҳо бахшидааст. Дар соли 950 – 951 мелодӣ дар Димишқ даргузашт.[2] Абунасри Форобӣ ҳамчун шарҳдиҳандаи барҷастаи таълимоти Арасту маъруф аст ва дар таҳкими мантиқ ва систематикаи он нақши асосӣ доштааст. Вай кӯшиш намудааст, ки фалсафа ва мантиқро бо таълимоти исломӣ ҳамоҳанг созад ва ба вуҷуд овардани як низоми илмии муттаҳидро пешниҳод кунад. Мафҳумҳои ӯ дар мантиқ ба тавзеҳ ва тартиби қоидаҳои ақлӣ ва баҳси арастушиносон гузоштанд, ки сипас ба таҳқиқоти баъдӣ таъсири калон расонданд. Ба андешаи муҳаққиқон, Форобӣ мантиқро муқаддимаи ҳамаи илмҳо медонист ва онро тарзи тафаккури саҳеҳ мешуморид.[3] Муҳимтарин асари сиёсӣ – фалсафии Форобӣ «Мадинаи фозила » мебошад, ки дар ин асар андешаҳои худро дар бораи ҷомеаи идеалӣ, роҳбарӣ, адолат ва сиёсат баён намудааст. Ба ақидаи Форобӣ роҳбари ҷомеаи фозила бояд дорои сифатҳои ахлоқӣ ва ақлонии барҷаста бошад ва мардумро ба сӯи саодати ҳақиқӣ ҳидоят намояд.[4] Ин назария бо андешаҳои Афлотун дар бораи шаҳри фозила қобили муқоиса буда, нишондиҳандаи таъсири анъанаи юнонӣ бар тафаккури Форобӣ аст. Абунасри Форобӣ дар асари худ «Эҳсоъ–ул-улум» — «Шумориши илмҳо» ба классификатсияи илмҳо пардохта, онҳоро ба мантиқ, риёзиёт, табииёт илоҳиёт ва илмҳои маданӣ ҷудо менамояд. Ин яке аз аввалин кушишҳои муназзам барои таснифи дониш дар тамаддуни исломӣ ба шумор меравад. Абунасри Форобӣ ба файласуфони баъдӣ, ба вижа Ибни Сино ва Ибни Рушд, таъсири амиқ гузоштааст. Андешаҳои ӯ миёни фалсафаи Юнон ва фалсафи исломӣ пуле барқарор намуда, заминаи шукуфоии тафаккури ақлониро дар асрҳои миёна фароҳам овардааст. Ба гуфтаи муҳаққиқон, низоми фалсафии Форобӣ яке аз нахустин кӯшишҳои ҳамгироии ақл  ва ваҳй дар доираи як системаи мантиқӣ ва метафизикӣ буд.[5] Абунасри Форобӣ мутафаккири фарогир ва бисёрҷанба буд, ки дар соҳаҳои фалсафа, мантиқ, сиёсат ва мусиқӣ осори гаронбаҳое ба мерос гузоштааст. Кӯшиши ӯ барои пайванди фалсафаи юнонӣ бо андешаи исломӣ, таҳкими мантиқ ҳамчун тарзи тафаккур ва пешниҳоди намунаи ҷомеаи фозила, ҷойгоҳи ӯро дар таърихи андешаи инсонӣ ҷовидона гардонидааст. Осори Форобӣ то имрӯз мавриди таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор дошта, ҳамчун бахши муҳими мероси фалсафии ҷаҳони ислом арзёбӣ мегардад.    Адабиёт Majid Fakhry, Al‑Farabi, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works and Influence (Oxford: Oneworld Publications, 2002). Osman Bakar AL‑FARABI, Life, Works and Significance, Islamic Book Trust (Kuala Lumpur) с 2018, с 126. Наср, Саййид Ҳусайн. Таърихи фалсафаи исломӣ. Теҳрон: 2006, саҳ 162. Фахрӣ, М. Таърихи фалсафаи исломӣ. Қоҳира: 2001.   Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ                Наботов М.А.

Бо дарназардошти пешравии илму фарҳанг ва тамаддун, бозҳам дар ҷаҳони имрӯз хушунату зӯроварӣ дар оилаҳо зиёд мегардад, ки яке аз амалҳои номатлуб ва доғи рӯз ба ҳисоб меравад. Зӯроварӣ дар оила нисбат ба зан падидаи нав нест. Зӯроварӣ дар оила мушкилии дар тамоми ҷаҳон паҳнгардида буда, барои ҷабрдидагон аз ҷиҳати ҷисмонӣ, эҳсосотӣ-рӯҳӣ, молиявӣ ва иҷтимоӣ оқибатҳои ҷиддӣ дошта, на танҳо ба оила, балки ба тамоми ҷомеа низ таъсиргузор мебошад. Мутаассифона, аксарияти одамон, ҳам марду ҳам зан лату кӯб ва рафтори бадро (ба мисоли ҳақорат, масхараву мазоқ кардан, носазо гуфтанро) байни аъзоёни оила ҳамчун зӯроварӣ надида, онро чун қисми муқаррарии ҳаёти оилавӣ мешуморанд. Зӯроварӣ нисбат ба ҳамсарро одатан чун баҳс, низоъ ва ҷанҷоли оилавӣ ҳисобида, онро ба кори дохилии оилавӣ шомил мекунанд, ки ин комилан хато мебошад ва ин бардошти ғалат дар ҷомеаи имрӯзи мо низ мутаассифона баръало мушоҳида мешавад. Ҳеҷ яке аз динҳои осмонӣ зулму хушунатро дар оила раво надида, баракс барангехтани чунин кирдорро сахт маҳкум мекунанд. Агар чунин кирдорро аз нигоҳи динӣ назар андозем, хоҳем дид, ки дини ислом, зӯроварӣ дар оиларо қатъиян манъ мекунад. Дар ҳадисҳо ва оятҳои зиёде таъкид гардидааст, ки бо занҳо бо адолат ва меҳрубонӣ муносибат карда шавад. Худованд дар Қуръони карим мардону занонро ба рафъи ихтилофот ва оштиву таҳаммули ҳамдигар даъват намуда, чунин мефармояд: “Ва агар зане аз шавҳараш хавфи саркашӣ ё рӯгардонӣ дошта бошад, пас бар онҳо боке нест, ки дар миёни худ ба навъе сулҳ оранд; ва сулҳ кори беҳтар аст”. Сураи Нисо, ояти 128 “…Ва бо занон ба ваҷҳи писандида зиндагонӣ кунед,…” (Сураи Нисо, ояти 19). Инчунин дар ҳадисҳо омадааст: Оиша (р) гӯяд: Паёмбари Худо (с) фармудаанд: “Беҳтарини шумо онҳое ҳастанд, ки бо зан ва фарзанди худ беҳтарин рафторро дошта бошанд. Ва ман бо хонаводаам аз ҳамаи шумо рафтори беҳтарро дорам ”. “Сунани Тирмизӣ”, китоби “Маноқиб”, ҳадиси 3830; “Сунани Дорамӣ”, китоби “Никоҳ”, ҳадиси 2160; “Сунани Ибни Ҳуббон”, ҷилди 9, саҳ 492, ҳадиси 4186. Шариати ислом ҳусни муошират (рафтори накӯ)-ро бар якдигар дар оила беҳтарин амр медонад. Дар фарҳанги оиладории миллати тоҷик низ эҳтироми ҳамсар, эҳтироми волидон, тарбияи фарзандон ва хушбахт будани онҳо меҳвари асосии оила ҳисобида мешавад ва масъулияти аввалиндараҷаи волидон дурусту баркамол ба воя расонидани фарзандон мебошад. Барои хушбахтии фарзандон заҳмати волидон дар ҷойи аввал меистад. Ногуфта намонад, ки оилаи солим дар ҳолате ба ҷамъият нафъи худро расонида метавонад, ки ҳар як узви оила бо фикру андешаҳои солими худ ба воя расида, дар ҳар қадам барои пешрафти оила ва ҷомеа саҳмгузор бошанд. Яке аз паёмадҳои нохубе, ки зӯроварӣ дар оила ба вуҷуд меорад, ин таъсири манфӣ ва ногувори он пеш аз ҳама ба кудакон мебошад, ки боиси сар задани ҳолатҳои вазнини рӯҳӣ ва равонӣ мегардад ва ҳамин таъсири равонӣ ба аъзои оила метавонад аз доираи он берун баромада, ба худкушиҳо ва ё барои содир намудани дигар қонуншиканиҳо, аз ҷумла, ҷиноятҳои махсусан вазнин мусоидат намояд. Дар таҷрибаи мардуми мо баъзе омилҳои зӯровариро нодуруст ба дин мечаспонанд ё маънои динӣ медиҳанд. Дар ҳоле, ки баракс дар дин барои тарбияи дурусти фарзандон ва меҳрубони нисбати аҳли оила таъкидҳои зиёде шудааст. Доир ба хислату кирдори нек Расули акрам фармудаанд: “Беҳтарин мероси падару модар барои фарзандон тарбияи неки онҳо мебошад” ( Табаронӣ “Ал-Авсат” ин ҳадисро ривоят кардааст). “Фарзандони худро гиромӣ доред ва тарбияи хуб кунед, то гуноҳони шумо омурзида шаванд” (“Сунан”-и Ибни Моҷа, ҷ.2 саҳ.1211). “Адолатро байни фарзандонатон риоя кунед, ҳамон гуна, ки шумо низ дӯст доред дар неки ва лутф ба худатон адолатро риоя кунанд” (“Ҷомеъ-ус-сиғар”-и Суютӣ, саҳ 74). “Фарзанди шоиста ва хуб гуле аз гулҳои биҳишт аст” (Кофӣ, ҷ.6, ҳадиси 10). “Касе фарзанди хурдсол дорад, бояд бо ӯ бозӣ кунад” (“Канз-ул-уммол”, ҷ.16, саҳ457). Дар ҳузури кӯдакони ноболиғ садо баланд кардан, ба онҳо зӯроварӣ кардан, ҷанҷолу муноқиша кардани волидон, на танҳо ба ҳолати равонӣ, балки ба саломатии кудакон низ таъсири манфии худро мерасонад. Дар натиҷа ҷабрдидагони зӯроварӣ дар оила, зарари равонӣ гирифта, худашонро одатан аз ҷомеа дур мегиранд, бо атрофиёни наздик алоқаро гум мекунанд, дар таҳсилу кор мушкилӣ мекашанд. Хушбахтона, солҳои охир дар мамлакати мо масъалаи зӯроварӣ дар оила чун мушкилии иҷтимоӣ (на мушкилоти оилавӣ) ошкоро муҳокима ва эътироф карда мешавад ва бисёр корҳо барои бартараф кардани он ба анҷом расонида мешаванд. Ҳамин тавр, дар сатҳи қонунгузорӣ дар мамлакат бисёр санадҳои меъёрӣ қабул шудаанд ва муҳимтаринаш Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила” (№954) мебошад, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 19 марти соли 2013 ба имзо расид. Инчунин дар Тоҷикистон дигар ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва байналмилалӣ фаъолиятҳои гуногунро доир ба мубориза нисбати зӯроварӣ дар оила амалӣ мекунанд. Соли 1993 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба барҳам додани тамоми шаклҳои табъиз нисбати занонро ба тасвиб расонид ва Кумитаи кор бо занон ва оилаи назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро барои баланд бардоштани мақоми зан дар ҷомеа тавассути ҳифзи ҳуқуқи занон ва мусоидат намудан ба ҳимояи ҳуқуқу имкониятҳои баробар ҷиҳати иштироки онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсӣ таъсис дод. Тасвиб ва татбиқи амалии чунин санадҳои меъёриву ҳуқуқӣ имконият медиҳад, ки мақоми иҷтимоии занон дар ҷомеа устувор гардад, аз тарафи дигар барои пешгирии зӯроварӣ ва хушунати иҷтимоӣ мусоидат хоҳад кард. Хулоса, бунёди оилаи солим, таъмини зиндагии орому осуда ва бартараф кардани мушкилиҳо дар ҷомеаи муосир яке аз талаботҳои асосии пешрафти он буда, ҷиҳати баланд бардоштани маърифати оиладорӣ, омода намудани ҷавонон ба ҳаёти мустақилона ва пешгирии зӯроварӣ дар оила чораҳои доимӣ бояд андешида шаванд. Ҳеҷ яке аз афроди ҷомеа набояд дар ин самт бетарафиро интихоб кунад. Шокиров Умедҷон Усмоналиевич – мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ

Моҳи шарифи Рамазон яке аз муқаддас ва пурбаракаттарин моҳҳо дар дини мубини Ислом ба шумор меравад. Ин моҳ на танҳо замони рӯза доштан, балки мактаби тарбияи ахлоқ, поксозии рӯҳ, тақвияти ирода ва наздикшавӣ ба Худованди Мутаол аст. Дар ин моҳ мусалмонон бо ихлос ва муҳаббат ибодат мекунанд, аз гуноҳон парҳез менамоянд ва барои ислоҳи нафс талош меварзанд. Рамазон моҳи нузули Қуръон, моҳи раҳмату мағфират ва наҷот аз оташи ҷаҳаннам мебошад. Тавре ки дар Қуръони карим омадааст, рӯза барои парҳезгорӣ фарз гардонида шудааст. Ин моҳ имконияти нодирест барои худшиносӣ, поксозии ботин ва таҳкими робитаи инсон бо Парвардигор. Дар бораи маъно ва ҷойгоҳи моҳи Рамазон дар Ислом чунин метавон гуфт, ки моҳи Рамазон моҳи нӯҳуми тақвими ҳиҷрии қамарӣ мебошад. Номи он аз решаи «рамзо» гирифта шуда, маънои гармии сӯзонро дорад, ки ба поксозӣ ва сӯхтани гуноҳон ишора мекунад. Рӯзаи моҳи Рамазон яке аз панҷ рукни асосии Ислом мебошад, ки дар ҳадиси машҳури Паёмбари гиромӣ Муҳаммад (с) баён шудааст. Ин рукн дар канори шаҳодатайн, намоз, закот ва ҳаҷ қарор дорад. Рӯза дар соли дуюми ҳиҷрат фарз гардида ва аз ҳамон замон то имрӯз барои тамоми мусалмонони болиғу оқил фарз аст. Мақсади аслии рӯза, тибқи ояти маъруфи сураи «Бақара», расидан ба тақво (парҳезгорӣ) мебошад.Тақво ҳолати худназоратии ботинӣ ва эҳсоси ҳузури доимии Худованд аст. Рӯза инсонро водор месозад, ки ҳатто дар танҳоӣ аз хӯрдану нӯшидан худдорӣ намояд. Ин таҷриба эҳсоси масъулияти ахлоқиро тақвият мебахшад ва инсонро ба худназоратӣ одат медиҳад. Аз нигоҳи илмҳои ахлоқ, худназоратӣ яке аз асосҳои ташаккули шахсияти комил мебошад. Рӯза ҳамчун як тартибу қоидаи амалӣ ин қобилиятро тақвият медиҳад. Мавриди зикр аст, ки яке аз бузургтарин фазилатҳои ин моҳ нузули китоби муқаддаси мусалмонон Қуръон мебошад. Худованд мефармояд, ки Қуръон дар моҳи Рамазон нозил гардидааст, то ҳидоятгари мардум бошад. Дар ин моҳ тиловати Қуръон савоби чандинкарата дорад. Бисёре аз мусалмонон кӯшиш мекунанд, ки дар давоми моҳ ҳадди ақал як маротиба хатми Қуръон намоянд. Ин амал рӯҳро равшан ва дилро ором мегардонад. Дар мавриди фарзияти рӯза ва ҳикмати он инро метавон баён дошт, ки рӯза худдорӣ аз хӯрдан, нӯшидан ва дигар амалҳои ботилкунанда аз тулӯи субҳ то ғуруби офтоб мебошад. Дар баробари ин яке аз муҳимтарин ҳикматҳои Рамазон поксозии рӯҳ аз олудагиҳои ахлоқӣ мебошад. Рӯза инсонро аз ғазаб, ҳасад, кина, такаббур, дурӯғ ғайбат, сухани бад, ва дигар амалҳои ношоиста дур месозад. Дар илми тасаввуф, нафс манбаи асосии майлҳои манфӣ дониста мешавад. Маҳдуд сохтани ниёзҳои ҷисмонӣ боиси суст гардидани ҳукмронии нафс мегардад. Аз ин рӯ, Рамазон як марҳилаи амалии «тазкияи нафс» (поксозии ботин) мебошад. Ҳамчунин рӯза дорои як қатор ҳикматҳо мебошад. Аз ҷумла тарбияи тақво, қавӣ гардидани ирода, эҳсоси ҳолати камбизоатон, покшавии ҷисм ва рӯҳ, таҳкими сабру таҳаммул Дар умум метавон гуфт, ки Рамазон инсонро ба ростқавлӣ, покдоманӣ ва хоксорӣ даъват мекунад. Худдорӣ аз ғазаб, кина ва сухани носазо яке аз шартҳои қабул шудани рӯза мебошад. Ин моҳ муҳити ахлоқиро дар ҷомеа беҳтар намуда, равобити байни инсонҳоро устувор месозад. Дар баробари ин фазилатҳо, Рамазон моҳи раҳмат ва мағфират мебошад. Дар ҳадисҳо омадааст, ки моҳи Рамазон ба се қисм ҷудо мешавад, даҳ рӯзи аввал раҳмат, даҳ рӯзи дувум – мағфират, даҳ рӯзи сеюм наҷот аз оташи ҷаҳаннам мебошад. Дар ин моҳ дарҳои биҳишт кушода ва дарҳои ҷаҳаннам баста мешаванд,, то инсон имкони бештар барои ибодат ва хайру садақа дорад. Исоев Н, сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ.

2. Фарҳанги сиёсӣ ё мушкилоти ташаккули фарҳанги сиёсӣ дар кишварҳои мусулмоннишин (Аввалаш дар шумораи гузашта) Ташаккули фарҳанги сиёсӣ заминаи асосии ҳаёти сиёсии ҷомеа буда, меҳвари самти талаботи ҷомеаро муайян ва роҳнамоӣ мекунад. Ба фарҳанги сиёсӣ ва аҳамияти он чӣ дар гузашта ва чӣ дар раванди имрӯза вобаста ба вазъи умумии ҷомеа баҳо дода мешавад. Таҷриба собит намуд, ки раванди ташаккули муайяни иҷтимоӣ бевосита ҳадафҳои иқтисодиро ба вуҷуд меоранд, ки амалӣ шудани онҳо минбаъд моҳияту мазмуни раванди сиёсиро муайян мекунанд. Фарҳанги сиёсӣ дар навбати худ аз тариқи истифодаи усул ва воситаҳои дар ихтиёрдошта мушкилоти ба миёномадаро ҳаллу фасл менамояд. Агар аз гузаштаи таърих то имрӯзро мавриди назар қарор диҳем, мебинем, ки “як шахс метавонад ба моҳият ва рафтору татбиқи сиёсат таъсир расонад ва ба он самти муайян диҳанд” Сиёсат як соҳаи ҳаёти иҷтимоӣ аст, ки бо ба даст овардан, нигоҳ доштан ва истифодаи қудрат, инчунин фаъолияти идоракунии давлат ва тақсимоти захираҳо байни гурӯҳҳои иҷтимоӣ алоқаманд аст.1 Моҳияти сиёсат дар ташкили ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳалли низоъҳо ва ноил шудан ба ҳадафҳои муҳими сиёсӣ-иҷтимоӣ мебошад. Мафҳуми сиёсат аллакай дар замонҳои қадим масалан, рисолаи Арасту дар бораи идоракунии давлатӣ “Сиёсат” ном дошт. Муддати тӯлонӣ мафҳумҳои сиёсат хусусияти меъёрӣ доштанд, ки мувофиқи он он ҳамчун “мубориза барои тартиботи одилона” ё ҳамчун воситаи ноил шудан ба манфиати умумӣ муайян карда мешуд. Аз нигоҳи сохторӣ-функсионалистӣ, сиёсат унсури муҳими ҳар як созмони ҷамъиятӣ буда, мустақиман муқаррар кардани ҳадафҳо, маҷбуркунӣ ва нигоҳ доштани низоми сиёсӣ дар ҷомеа алоқаманд аст. Он ҳам метавонад рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеаро танзим кунад ва ҳам ҳамчун монеа дар тағйироти пешрафти онҳо амал кунад. Бояд эътироф кард, ки бар асоси ин таъриф, зӯроварӣ -ҳамчун фарҳанги сиёсии аксари кишварҳо тавсиф мешавад, зеро дар таърихи ҳар як давлати ҷаҳон аз мисолҳои бераҳмӣ ва задухӯрдҳо (дар ҷангҳои бешумори хориҷӣ), истилоҳо, задухурдҳои оммавӣ, шӯришҳои халқӣ, репрессияхои сиёсӣ, зиддиятҳои динӣ, мавҷуданд. Вале аз ин таҷрибаи душвори таърихӣ на факат хулосаҳои дахлдор набароварданд, балки зўроварӣ тадриҷан ақли башариятро бурд ва фарҳанги сиёсиро бо зўроварӣ тавъам кард ва дар тӯли таърихи ҷаҳон ин таҷриба борҳо тасдиқ шудааст. Дар ҳақиқат, тақрибан 250 давлат, 7 миллиард нафар бо 4000 забон ҳарф мезананд ва дар марҳилаҳои гуногуни рушд дар натиҷаи низоъҳои доимӣ ба вуҷуд омадаанд. Муборизаи шадидтарин байни афрод ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар соҳаи сиёсӣ ва динӣ ба амал меояд. Дар айни замон сабаби шиддат гирифтани муносибатҳои сиёсӣ дар заминаи андешаҳои динӣ ва динӣ-сиёсӣ ва ба вуҷуд овардани низоъ фалокати минбаъдаи иҷтимоиро ба бор меорад. Аз ҷумла, муқовимати идеологии ҷомеаи мусулмонӣ бо Ғарб фундаментализми исломиро ба вуҷуд овард, ки ба ақидаи баъзе ҷомеашиносони ғарбӣ, ба “қабатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ки дар сектори пеш аз капиталистии истеҳсолот ва гурӯҳҳои иҷтимоие, ки аз он тарбия ёфтаанд” алоқаманд аст, дар ҳоле ки ба ақидаи дигар, он ба “категорияҳое, ки дар натиҷаи навсозӣ, кормандони ҷомеаи исломӣ, мусулмонӣ, дар ин соҳа ба вуҷуд омадаанд” алоқаманд аст. Дар таҷрибаи шарқи мусулмонӣ ҳамаи ҳадафҳои сиёсӣ зери шиори озодӣ ва адолат саршуда, тамоми гурӯҳҳои сиёсӣ новобаста аз касбу кор исломро байрақи талабҳои худ мегардонанд. Ин ҳолатро донишманди фаронсавӣ Оливье Рой чунин қайд кардааст, “зеро фарҳанги сиёсӣ бевосита ба маданияти хоси сиёсии ҷахони ислом алоқаманд аст”. Дар аксари мавридҳо масъалаи диндории воқеӣ ё самимии муҳандисон, омӯзгорон, устодони донишгоҳҳо барои сиёсатмадорон ё он гурӯҳҳое, ки ин низоъҳои сиёсиро зери шиори дин ташкил мекунанд, муҳим нест. Зеро аз нигоҳи ҷаҳонбинӣ ва муносибат ба арзиҳои эътиқодӣ инҳо аз пайравони созмонҳои бунёдгароии ислом куллан фарқ доранд. Барои онҳо, пеш аз ҳама, ислом аслиҳаи сиёсӣ аст, ки ҳамзамон на он қадар ҷаҳонбинӣ ва фаҳмиши ҷаҳонро мутамарказ мекунад, балки ҳуввияти динӣ ва иртиботи маънавӣ бо уммат, садоқат ба анъанаҳои динӣ ва рамзи зиддиғарбӣ мебошад. Дар солҳои 50-70 асри гузашта дар баъзе кишварҳои исломӣ, ки таҳти таъсири Ғарб қарор доштанд, гурӯҳҳои модернистҳои ғарбӣ пайдо шуданд, ки роҳи озодии халқҳои худро дар «ғарбшавӣ» ва бо суръат азхудкунии ҳадди аксар арзишҳои ғарбӣ дар сиёсат, илм, фарҳанг, ҳаёти ҳаррӯза ва амалиёти иқтисодӣ медиданд. Аммо дар шарқи мусулмонӣ аксарият ба онҳо пайравӣ накарданд. Баръакс онҳо ояндаи худро худро дар «бозгашт ба решаҳои» навбатии покии аслии ислом, ки ҷаҳони ислом аз замони пайдоишаш, бахусус дар давраҳои муқовимат бо ғайр аз сар мегузаронад ва таҳдидҳоро ба тарзи зиндагӣ ва низоми иҷтимоии он амиқ эҳсос мекард, диданд. Нахустин вокуниши мусалмонон ба экспансияҳои мустамликадории Ғарб, чолишҳои ҳарбию сиёсӣ ва фарҳангӣ-идеологии он исломгароӣ (панисломизм) буд, ки муттаҳид шудани тамоми мусулмононро бо рафъи ихтилофоти ақидавӣ ва дигар дар байни ҷунбишҳо ва фирқаҳои мухталифи онҳо талаб мекард. Исломгароии муосирро султонҳои усмонӣ, ки худро халифаи тамоми мусалмонон медонистанд, ба таври муассир истифода бурданд. Барои нигоҳ доштани қудрати худ, онҳо ба маҳкум кардани ҳама чизи ғарбӣ ташвиқ мекарданд ва зарурати ягонагии тамоми мусулмононро аз Марокаш то Шинҷон дар зери сарпарастии Истамбул ташвиқ мекарданд. Бисёре аз идеологҳои панисломистӣ дар пайдоиши ҳизбу созмонҳо дар кишварҳои исломӣ саҳм гузоштанд, ки муттаҳид шудани тамоми мусалмонон (аз ҷумла дар давлатҳои ғайриисломӣ) зери нуфузи Султон-халифаро бо шиорҳои «эҳёи хилофат» таблиғ мекарданд. Маҳдуд будани манфиати туркҳо натавонист ин шиорро умумисломӣ кунад. Бинобар ин, дар муборизаҳои идеологӣ панисламизм шикаст хўрда, тадриҷан ҷои онҳоро ҷараёнҳо ва назарияҳои дигари мусулмонӣ, исломи сиёсӣ, пеш аз ҳама бунёдгароии исломӣ гирифтанд. Мақсади асосии ҳамаи гурӯҳҳои сиёсӣ таъмини адолати иҷтимоӣ, ки татбиқ ва таъмини онро бо Қуръон асос мекарданд. Дар майдони сиёсӣ ва идеологӣ дар шарқи мусулмонӣ ба ғайр аз идеяи адолати мутлақи дин ва ғояҳои каптализм инчунин гояҳои адолати социализм низ ворид гардид. Ин идеяҳо ва таълимотро баъзе миллатгароён ва сарварони давлатҳои исломии асри 20 (Носир Содот дар Миср, Бен Белла дар Алҷазоир, Каззофӣ дар Либия, Зулфикар Бхутто дар Покистон, Алии Шариатӣ дар Эрон) пайравӣ карданд, зеро ин идея мусулмононро ба таври органикӣ муттаҳид мекарданд. Дар ин маврид, ҳаракатҳои миллатгаро дар кишварҳои мусулмонӣ аз ақидаи ҷамъияти мусалмонон комилан ҷудо нашуда буданд, балки пайвастагии доимӣ доштанд. Ҳатто пешвоёни миллатгаро, ки эътиқоди дунявӣ доштанд, маъмулан саъй мекарданд, ки хоҳиши бунёди давлати дунявии миллиро бо ғояҳои модернизми исломӣ муттаҳид кунанд. Дар Миср бунёдгароии динӣ дар шакли як ташкилоти мутамарказ. “Ихвонул муслимин” бо сохтани як давлати исломӣ, ҳанӯз дар солҳои 1928 ба майдони сиёсӣ ворид шуда буд. Чунин ҷараёни сиёсӣ “Анҷумани уламои ислоҳталаб” дар Алҷазоир ташкил ёфт, ки зери шиори миллати