Имя автора: pressa

  Авлавият додан ба тоҷик будан қабл аз диндорӣ, ин муқобили ҳам гузоштани ин ду арзиши муқаддас нест! Мутаассифона, баъзеҳо ифтихор аз тоҷик буданро чунин мефаҳманд, ки гӯё дар ин маврид мақоми дин паст зада мешавад. Чунин нест! Якум, халқи тоҷик аз қадим соҳиби тамаддун ва фарҳанг буда, диндор ва яктопараст буд. Замоне, ки дигар халқиятҳо шакли зиндагонии қабилавӣ доштанд, Куруши кабир давлати мутамаддин бунёд сохта буд. Тоҷикон ҳамеша пайравӣ ба дин доштанд ва ба шаклҳои ба худ хос Худоро мепарастиданд. Вақте дини ислом ба сарзамини Мовароуннаҳр ворид шуд, дар пасманзари воқеаҳои гуногуни таърихӣ аз қабили истилои араб, дини исломро қабул карданд. Дуюм, ҳар шахс метавонад дини худро иваз кунад. Масалан, аз дини ислом рӯй тобад (риддат кунад) ва дини дигареро пайравӣ кунад ё ба ягон дин бовар надошта бошад. Аммо оё инсон метавонад миллати худро иваз кунад? Ҳаргиз не, зеро ин кор ғайриимкон аст. Агар масалан дар шиноснома миллаташро тағйир диҳад ҳам, ҳамонон тоҷик боқӣ мемонад. Сеюм, ифтихор аз миллати худ дар дини ислом манъ нагардидааст. Баръакс, Қуръони карим ба миллатҳо арҷ гузошта, мефармояд Худованд одамонро ба қабилаву миллатҳо қисмат кардааст. Дар ин замина, ҳамаи халқиятҳое, ки ифтихори миллӣ доранд ва масъаларо дуруст дарк кардаанд, арзишҳои миллиро бо арзишҳои динӣ тавъам намуда, ба ин васила ҳам мардумро муттаҳид месозанд ва ҳам роҳи низоъро пеш мегиранд ва барои пешрафту тараққии давлат замина мегузоранд. Аз ин рӯ, ифтихор доштан ба миллати худ ва ҳамзамон арҷ гузоштан ба таъриху фарҳанги миллӣ ин муқобилгузории миллат ва дин нест. Масалан, Имоми Аъзам ҷиҳати арҷ гузоштан ба урфу одат ва анъанаҳои миллии халқиятҳои ҷаҳон фатвои таърихии худро содир намуданд, ки барои мусулмониро қабул кардани миллионҳо роҳ кушод. Фатво чунин аст, ки ҳар урфу одат ва анъанаҳои миллатҳо, ки ба таълимоти дини ислом мухолифат надошта бошад, қобили қабул аст. То он замон, баъзе мутаассибон арзишҳои миллиро бидъат унвон намуда, мехостанд танҳо миллати араб ҳукмрон бошад. Бубинед, дар ин ҷо маҳз бартарияти миллати араб арзёбӣ шудааст. Яъне, ҳанӯз аз ибтидои ислом миллат дар ҷои аввал қарор мегирифт. Дар замони муосир ҳам аксари мутаассибон миллатро нодида гирифта, урфу одат, анъанаҳо ва идҳои миллӣ аз қабили Иди Наврӯз, ҷашнҳои Меҳргон, Тиргон, Сада ва амсоли инҳоро бидъат пиндошта, машруъияти онҳоро қабул надоранд. Ҳол он, ки Имом Абӯҳанифа ва баъдан дигар имомони аҳли суннат ҷоиз будани онҳоро эътироф намудаанд. Масъалаи дигаре, ки дар ин маврид бояд зикр шавад, паст будани ҳисси ифтихори миллии баъзе шаҳрвандон аст. Мисолҳо: аз ибтидои ислом то имрӯз баъзе миллатҳо тавассути дин арзишҳои миллии худро паҳн мекарданд ва мекунанд. Ҳатто ташкилотҳои муосири экстремистӣ ва террористӣ ба як миллат авлавият медиҳанд ва ба ҳамон забон муколама мекунанд. Агар фарз кунем, ки яке аз ташкилотҳои террористӣ муваффақ шавад, ҳатман дар ҳамон минтақа забони арабӣ ҷорӣ карда мешавад (манзури муаллиф паст задани ягон миллате набуда, дар мақола намунаҳо барои мисол оварда шудаанд А.В.). Яъне, дар маҷмуъ ҳадафи ниҳоӣ ва пардапӯшонаи дилхоҳ ташкилотҳои экстремистӣ ё террористӣ кӯшишҳо барои интишор ва паҳн намудани арзишҳои миллӣ аст. Дар муқобили ин, ҷавонони гумроҳшудаи тоҷик агар ба созмонҳои террористӣ пайванданд, ҳатман муқобили миллати худ таҳдид мекунанд. Масалан, ҳамагон шоҳид буданд, ки Абӯдовудҳо ва Абӯиброҳимҳои террористи тоҷиктабор аз Сурияву Ироқ истода, ба Ватани худ таҳдид мекарданд. Ҳол он, ки дигар террористон миллату ватани худро дар мадди аввал мегузоштанд. Бинобар ин, баланд бардоштани ифтихори миллӣ барои мо ҳатмист! Ифтихор бо тоҷик будан ба мо чӣ медиҳад (1) ва оё танҳо ба забон овардани ин сухан кофӣ аст ё не (2)? Ифтихор бо тоҷик будан моро муттаҳид месозад (1), меҳри мардумро ба Ватан меафзояд (2), ҳисси миллиро баланд мебарад (3), монеъи ифротгароиву терроризм мешавад (4), ба пешрафту тараққиёти кишвар мусоидат менамояд (5) ва аз ҳама муҳим, ифтихор ба тоҷик будан кафолати бақои давлат ва миллат аст (6)! Агар таълимоти гузаштагони худро таҳлил кунем, ҳама аз тоҷик будани худ фахр доштанд. Ифтихор аз тоҷикият дар осори Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино ва садҳо нобиғаҳои миллати тоҷик баръало баён гардидааст. Имрӯз барои таҳкими танинандози «Ман тоҷикам ва бо он ифтихор мекунам» моро лозим аст ҳидоятҳои Пешврои муаззами миллатро ба ҷону дил қабул намуда, баҳри амалисозии онҳо кӯшиш кунем, заҳмат кашем, Ватанро обод кунем, фарзандонро дар рӯҳияи ифтихори миллӣ ба воя расонем. Танҳо иттиҳоду ҳамбастагӣ кафили пешрафту тараққии Тоҷикистон ва таҳкими амнияти диёрамон аст! Аз ин рӯ, ман бо ифтихор такрор мекунам: Ман тоҷикам, баъд мусулмон! Абдураҳмон Ваҳобзода, Муовини директори Маркази исломшиносӣ

Таърих баёнгари ҳамагуна воқеоту ҳодисот ва дигаргуниҳои ҷомеа аст. Маҳз, бо омӯзиш ва шинохти таърих ва тамаддун метавон ба гузаштаи инсоният ошноӣ пайдо кард. Ҷаҳони имрӯз, ки ҳамагӣ дар талоши азхудкардану қудрати тавони худро нишон додан аст, миллати тоҷик чун ҳарвақта дар талоши сулҳи сартосарӣ ва инсонмеҳварии миллатҳост. Чун ҷомеаи имрӯз дар давраи бисёр ҳассос ва ташвишовар қарор дорад, бояд донист, ки чӣ касем ва ба кадом самт равонем? Ба ҷомеаи имрӯзаи ҳам тоҷик ва ҳам ғайри тоҷик маълум аст, ки миллати тоҷик мусулмонанд ва пайравӣ ба арзишҳои дини ислом доранд. Ин албатта, ба эътиқоду бовариҳои мардуми тоҷик нисбат мегирад ва ҳаргиз миллатро аз тоҷик будан канор намемонад. Сабаби эътиқоду дилбастагии мардуми мутамаддину адолатдӯсти тоҷик ба дини мубини ислом, ба арзишҳо ва ормонҳои аслии инсонӣ ҳамоҳанг ва мувофиқ будани таълимоти худошиносӣ, инсоншиносӣ ва ҷомеашиносии исломӣ мебошад. Барои мисол, дар бисёр оятҳои Қуръон, гоҳ ба таври мустақим ва гоҳе ба таври ғайримустақим эҳтироми миллатҳо, зарурати татбиқ ва риояи эҳтироми адолати иҷтимоӣ, ки яке аз арзишҳои бунёдии фарҳанги тоисломии тоҷикон мебошанд, таъкид карда шудааст. Чунончӣ, дар ояти 118 сураи Ҳуд ёдрас шудааст: “Ва агар Парвардигори ту мехост, албатта, мардумро як миллат мегардонид. Ва (лекин) ҳамеша мухталиф бошанд”. Аз ин ояти карима метавон хулоса кард, ки интихоби дин дар дасти инсон аст, вале интихоби миллат берун аз иродаи инсон аст. Ва ё дар ояти 13 сураи Ҳуҷурот Худованд мефармояд: «Мо шуморо қавмҳо ва қабилаҳо қарор додем, то якдигарро бишносед. Ба дурустӣ, ки гиромитарини шумо назди Аллоҳ парҳезгортарини шумо аст». Аз фармудаҳои Худованд дар Қуръони карим ва таълимоти исломӣ маълум аст, ки дини мубораки ислом инсониятро ҳамеша ба ростӣ, парҳезгорӣ, адолатпарварӣ, осоиштагӣ, инсондӯстӣ, эҳсонкорӣ даъват мекунад. Дар китоби муқаддаси Қуръон, сураи Ҳуд, ояти 117 Худованд фармудааст, ки: “Ва Парвардигори ту ҳаргиз он нест, ки аҳли деҳаеро бо ситам ҳалок кунад ва ҳол он ки мардуми он некӯкор бошанд”. Тафсири ин ояти карима дар китоби “Тафсири Осонбаён” чунин омадааст: “Аллоҳ Таъоло дар ин оят ба Пайғамбари Худ (с) гуфтааст, ки Парвардигори ту ҳаргиз шаҳре ё деҳотеро, ки мардуми онҳо ислоҳкор бошанд ва таҳти фармон ва қонуни Илоҳӣ зиндагонӣ кунанд, бо ситам ва офатҳо ҳалок намекунад. Инчунин, ҳатто агар аҳли деҳаҳо дар қонуни илоҳӣ дар шак бошанд ё мушрик бошанд, лекин бо адлу инсоф бо якдигар рафтор кунанд, Худованд онҳоро на зулм мекунад ва на ба ҳодисаҳои ногаҳонӣ ҳалокашон месозад…”. Аз ин тафсир возеҳу равшан мегардад, ки Худованд инсонро на ба сабаби куфру ширк, балки ба сабаби зулму адоват ҳалок месозад. Сухани ҳазрати Алӣ ибни Абитолиб аст, ки “Мулк бо куфр боқӣ мемонад, вале бо зулм боқӣ нахоҳад монд”. Ва ё ҷои дигар: “Худованд давлати адолатпарварро пирӯз мегардонад, агарчӣ дар он куфр бошад, вале давлати зулмпарварро боқӣ намегузорад, агарчӣ муъмин бошанд”. Ва мазмуну маъонии адолатхоҳонаву таҳаммулмеҳваронаи ин таълимоти исломиро нахустин шуда, на арабҳо, балки маҳз фарзандони нобиғаи халқи тоҷик, мисли Имоми Аъзам Нуъмон ибни Собит (муассиси мазҳаби таҳаммулмеҳвари ҳанафӣ, ки дар ҷаҳон аз ҳама бештар пайравони худро дорад), Имом Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ (ҷамъоваранда, муназзим ва шореҳи маъруфтарин маҷмӯаи аҳодиси Паёмбар (с)), Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (нахустин муфассири Куръон), Имом Абӯисо ат-Тирмизӣ, Имом Абӯҳомид Муҳаммади Ғазолӣ ва ғ. кашф карда, дар асарҳои оламшумули худ холисона шарҳу тавзеҳ дода, бо ин тартиб дар рушди илм ва фарҳанги исломию умумибашарӣ хидматҳои шоёне кардаанд. Имрӯз мо аз он ифтихор мекунем, ки ин абармардони илму фарҳанги исломӣ тоҷиктаборанд. Ин ниёгони бузурги мо, ки дорои тафаккури таҳлилӣ ва зиракии маънавӣ буданд, ҳамоҳангии таълимоти исломиро бо суннатҳои милли фарҳангии хеш амиқ дарк намуда, бо ин равиш арзишҳои миллӣ ва диниро бо ҳам пайвастанд. Ин ҳамбастагӣ сабаб шуд, ки мазмунҳои инсондӯстонаи исломӣ дар шеъру ҳикмат, осори пурғановати адабиёти классикии тоҷику форс инъикос ёфтаанд ва дар тӯли садсолаҳо то имрӯз ҳамчун воситаи таълиму тарбия дар такмили ахлоқу маънавиёти мардум ва танзими зиндагии рӯзмарраи онҳо нақши муассиреро иҷро карда истодаанд. Миллати тоҷик на танҳо баъд аз қабули дини ислом ба ингуна таълимоти инсонмеҳваронаю башардӯстона даст ёфтаанд, балки пеш аз ислом низ бунёдкору созанда, сулҳофару адолатпарвар буданд. Таълимоти ахлоқии дини зардуштӣ – дини ниёгони тоисломии мардуми тоҷик “Пиндори нек, гуфтори нек, рафтори нек” имрӯз низ арзишу аҳаммияти амалии худро на танҳо маҳфуз доштааст, балки аҳаммияти фаромиллӣ касб намудааст. Ин шиор аз сиришти неки миллати тоҷик хабар медиҳад. Мақсад аз ин гуфтаҳо ин аст, ки миллати тоҷик аз қадим ҳамчун миллат арзи ҳастӣ доранд ва дар майдони таъриху сиёсат ҳамчун миллат ва ё қавми тоҷик онҳоро шинохтаанд, на ҳамчун зардуштӣ ва ё мусулмон. Зеро, ҳар миллате, ҳар қавме дар дарозои таърих дину ойини худро вобаста ба бардошту боварҳои худ тағйир додаанд. Дар ин радиф, тоҷикон низ истисно нестанд. Албатта, бардошт аз ин гуфта ба доираи фаҳму дарки ҳар шахс вобаста аст, вале бояд донист, ки қабул кардан ва ё накардани ҳар динеро вобаста ба эътиқод метавон тағйир дод, вале миллиятро ба ҳеч ваҷҳ наметавон тағйир дод. Имрӯзҳо мо худ шоҳидем, ки гирифтани шаҳрвандии дилхоҳ давлат бо риояи ҳатмии қонунгузории он имконпазир аст, вале ҳамчун миллати ҳамон давлати шаҳрвандидошта эътироф нахоҳем шуд. Бинобар ин, ба гуфтори “аввал тоҷикам, баъд мусулмон” набояд ба маънои бартарӣ додан ба миллият нисбат ба дину эътиқодро фаҳмид, балки бояд донист, ки ин гуфтор ба маънои будану ҳастан ва боқӣ мондани тоҷик ҳамчун миллат дар ҷомеаи башарист. Бе шак, ин масъала дар таълимоти дини ислом борҳо ёдрас гардидааст ва дар сухани ҳакимонаи «Ҳар кас, ки худро шинохт, Парвардигори худро шинохт» ба таври равшан инъикос ёфтааст. Бояд зикр кард, ки ҳастии миллати тоҷик на танҳо дар дину ойин доштан асоснок мегардад, балки дар доштани таърих, фарҳанг, забон пояҳои худро устувор гардонидааст. Таълимот, таълифот, таъкидоти бузургону нобиғагони ниёгонамон баёнгари ин андешаҳост. Берун аз гуфторҳои динӣ, манзумаи шоир ва нависандаи тоҷику форс Манучеҳриро метавон ёдрас кард, ки асли масъала аст: Хурсанд ба неку бади худ бояд буд, Андозашиноси ҳадди худ бояд буд. Аввал сабақи ту абҷад омад, яъне, Бар сирати аб ва ҷадди худ бояд буд. Новобаста аз вазъу шароити таърихӣ бузургони мо аз Рӯдакӣ то Айнӣ тавонистанд нақши мондагори худро дар рушд ва ташаккули фарҳанги исломӣ гузоранд, ки албатта дар саҳфаҳои таърих на ҳамчун мусулмон, балки ҳамчун тоҷик бо ифтихор ёд мегарданд. Инчунин, таърих

(Дар ҳошияи ҳикмати Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Ман ифтихор мекунам, ки аввал тоҷикаму баъд мусулмон») Имрӯзҳо дар фазои маънавии ҷомеа перомуни ҳикмати Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Ман ифтихор мекунам, ки аввал тоҷикаму баъд мусулмон» андешаҳои гуногун сурат гирифта истодаанд. Бояд эътироф намуд, ки ҳикмати баённамудаи Пешвои миллат воқеан ҳам маънои амиқ ва васеъ дошта, шарҳталаб мебошад, зеро мардуми кишвар аксаран тоҷик буда, ҳамзамон мусулмон мебошанд. Аз ин рӯ, муайян намудани мавқеи дақиқ зимни арҷгузорӣ ба ду навъи умумияти иҷтимоӣ – миллӣ ва динӣ ва вобаста ба ин, роҳ надодан ба бегонапарастию бемавқеӣ дар шоҳроҳи интихоби арзишҳои муқаддамтар, авлотар, муқаддастар, тақдирсозтар барои ҳар фарди ҷомеа хеле муҳим мебошад. Бояд таъкид намуд, ки дар шароити муборизаҳои геосиёсии абарқудратҳо барои тавсеа бахшидан ба нуфузи минтақавию ҷаҳонии худ ва зимни ин сиёсат истифода шудани дин ва қишри дингарои ҷомеа, ва ҳамзамон нерӯ гирифтани раванди дингароӣ дар кишвари тоза истиқлоли мо муҳимияти мавзӯи мазкур даҳчанд меафзояд. Чуноне мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, дар фаҳмиши дурусту шарҳи дақиқи ҳикмати баённамудаи Пешвои фарҳангдӯсти миллат фикру андешаҳои гуногун садо медиҳанд. Баъзе шахсиятҳо дар зери таъсири ҷаҳонбинии ирратсионалии худ зимни маънидод намудани ҳикмати зикршуда аз хати росту равшан баромада, ба таҳрифи маъно роҳ медиҳанд. Масъулияти касбӣ ва ҳисси масъулиятшиносӣ дар назди тақдири ояндаи миллат моро водор намуд, ки дар ҳудуди дониш ва қудрати худ бо изҳори узр барои иштибоҳ андешаҳои худро перомуни ҳикмати хеле муфид ва саривақтии Пешвои миллат иброз намоем. Аз нигоҳи ин ҷониб барои фаҳмиши дурусти маънои нуҳуфта ҳикмати баёншударо мо бояд мавриди таҳлили луғавӣ қарор диҳем. Дар ҷумлаи «Ман ифтихор мекунам, ки аввал тоҷикам, баъд мусулмон» маънои мавриди таваҷҷуҳ тавассути вожаи «аввал» оғоз мегардад. Вожаи мазкур арабӣ буда, ба муқаддам, яъне нахустин будани будани чизе, ҳодисае, ҳолате ва ё раванде ишора менамояд. Ин маънои онро дорад, ки ҳодисаю равандҳое дар муқоиса бо чизи дигар, ҳодисаи дигар, раванди дигар, ҳолати дигар бидуни он, ки дар ҳастии онҳо шак оварда шавад ё ҳастии онҳо инкор карда шавад, бартарият доранд, мақоми нисбатан болотарро соҳибанд, дар ҳолати интихоб онҳо соҳибимтиёзанд, гузароянд. Вожаи «аввал» зимни ифода бо рақам бо шумораи «як» ифода карда мешавад, ки он аз шумораҳои «ду», «се», «чор» ва амсоли онҳо муқаддамтар буда, зимни ҳисоб ва тартиб нахустгом аст. Муродифи вожаи «аввал» дар забони тоҷикӣ вожаи «нахуст», «нахустин» аст, ки маънои «муқаддам будан, дар оғоз ё ибтидои чизе, ҳолате, раванде қарор доштан»-ро ифода менамояд. Аз ин нигоҳ, ҷумлаи «Ман ифтихор мекунам, ки аввал тоҷикам, баъд мусулмон» бидуни инкори мансубияти динӣ бартарият, афзалияти мансубияти этникиро ифода менамояд. Ба қавли дигар, аз ҷумлаи мазкур бояд чунин бардошт намуд, ки агар барои ман арзишҳои динӣ муҳим ва муқаддас мебошанд, пас арзишҳои миллӣ муҳимтар ва муқаддастар мебошанд. Агар матлабро соддатар баён намоем, пас, зимни муайян намудани таносуб байни ду навъи арзишҳои баёнгардида ақрабаки тарозу ба сӯйи арзишҳои миллӣ майл менамоянд. Бояд эътироф намуд, ки ҳикмати баённамудаи Пешвои миллат дар муқаддам доштани арзишҳои миллӣ бар арзишҳои динӣ асоси таърихӣ дошта бо зарурат ва ногузирияш дар воқеияти иҷтимоии имрӯза собит мегардад. Асоси таърихии ҳикмати баёнгардида дар он ифода меёбад, ки соҳибони аслии дин муқаддам будани арзишҳои миллиро дар муқоиса бо арзишҳои динӣ дар тули таърих борҳо ба маъраз гузоштаанд ва имрӯз низ гузошта истодаанд. Ба таври мисол, Қуръон борҳо бо навъҳои гуногун маҳз дар заминаи дин ва фармудаҳои Қуръон муттаҳид гардидани мусулмонон ва дар заминаи мансубияти динӣ бародар ва баробарҳуқуқ будани мусулмононро таъкид намудааст. Аз ҷумла: «Ҷуз ин нест, ки муъминон бародари якдигаранд…» (Ҳуҷурот, 49:10); «Ҳароина гиромитарини шумо назди Худо парҳезгортарини шумо аст» (Ҳуҷурот, 49:13); «Ва шумо ҳама ба расани Худо чанг занед ва пароканда машавед» (Оли Имрон, 3:103) ва ғайра. Аз мундариҷаи оятҳои овардашуда баробарию бародарии мусулмонон дар заминаи умумияти динӣ бараъло таъкид мегардад. Аммо чун ба таърихи рушди ислом таваҷҷуҳ менамоем, ба осонӣ пайхас менамоем, ки барои соҳибони аслии дин ҳамеша арзишҳои миллӣ бар арзишҳои динӣ муқаддам буданд ва дар бисёр ҳолатҳо фармудаҳои динӣ аз ҷониби соҳибони аслии дин ба хотири пайгирии ҳадаф дунявӣ дар ҳошия қарор мегирифтанд. Суханро дароз накарда, ин ҷо чанд иқтибосро аз ду китоби муътабар доир ба таърихи ислом пешкаши хонанда намуда, мехоҳем, ки хонанда худ ҳам ба мазмуну талаботи оятҳо ва ҳам ба аъмоли пешвоёни ҷомеаи исломӣ тааммул намояд: 1. «Симои дигаре аз низоми уммавӣ ихтисос додани мазоё (имтиёз) ба аъроб буд, ба истиноди ин амр, ки аъроб қавӣ ҳастанд, ки Худой ононро интихоб карда, ва пайғамбарӣ аз миёни эшон баргузида аст то авомири ӯро ба забони арабӣ ба ҳамагон таблиғ кунад» (Таърихи ислом, Пажӯҳиши донишгоҳи Кембриҷ. Тарҷимаи Аҳмади Ором, Теҳрон, 1382, саҳ. 125). 2.«Нахустин фотеҳон парвои он надоштанд, ки мардуми сарзаминҳои мусаххаршударо ба дини ислом дароваранд» (Таърихи ислом, ҳамон ҷо, саҳ. 140-141). 3.«Абдулмалик дар таърихи тамаддуни ислом номи неке дорад, чи ки то замони ӯ дафотири исломӣ ба хат ва забони мардумони маҳаллӣ навишта мешуд, масалан мисриҳо ба қибтӣ, шомиҳо ба юнонӣ ва ироқиҳо ба форсӣ дафтарҳои давлатиро менигоштанд ва табъан мутасаддиёни дафотир ҳам мардумони маҳалӣ, яъне масеҳиёни Шом, ва қибтиёни Миср ва ирониёни Ироқ буданд. Абдулмалик ин расмро барандохт ва дафотири давлатиро аз забонҳои мухталиф ба арабӣ баргардонид ва онро ба дасти аъроб супурд ва бо ин иқдом забони арабиро забони расмии давлатӣ қарор дод ва табъан аҳолии кишварҳои исломӣ забони худро фаромӯш карда арабӣ омӯхтанд ва забони арабӣ, ки забони дин буд, забони давлат ҳам шуд ва рафта-рафта мусулмонон арабмаоб шуда нажод ва миллати худро аз даст доданд ва ҷузъи гурӯҳи аъроб даромаданд» ( Ҷ.Зайдон, Таърихи тамаддуни ислом, Теҳрон, 1382, саҳ. 66). 4.«Ҳамон тавр, ки қурайш бар соири қабилаҳо муқаддам буд, араб бар тамоми милали мусулмон ва ғайримусулмон, ки дар кишварҳои исломӣ мезистанд, бартарӣ дошт…Ва паямбар фармудааст, ки ҳар кӣ арабро душман бидорад, Худо душмани ӯст» (Ҷурҷӣ Зайдон, саҳ. 696). 5.«Арабҳо ин ҳарфҳоро (ҳарфҳои Ибни Муқаффаъро, ки арабҳоро бузург меҳисобид ва хирадмандтарин мардуми рӯйи замин мешуморид – А.К.), мешуниданд ва худро болотар аз дигарон мепиндоштанд ва ба хусус бар миллатҳои мусулмон (ғайриараб) мубоҳот мекарданд ва ононро маволӣ мехонданд… Арабҳо аз иқтидо (дар намоз) ба маволӣ икроҳ доштанд ва агар ҳам пушти сари онон намоз мехонданд, мегуфтанд барои фурутанӣ нисбат ба Худо чунин мекунем.