Имя автора: pressa

Аз китоби Ҳикоятҳо ва ҳидоятҳо аз “Маснавии маънавӣ” Марде ҳаким бо забони рамзу истиора ба дӯстони худ гуфт:- Дар Ҳиндустон дарахтест, ки ҳар кас аз меваи он бихӯрад, на пир мешавад  ва на мемирад. Ин сухан ба гӯши подшоҳ мерасад ва сахт шефтаи он дарахт мегардад. Аз ин рӯ, қосиде[1] ба сӯи Ҳиндустон мефиристад, то ҳар гуна, киҳаст, он дарахтро биёбад. Қосидсолҳо дар он сарзамин ҷустуҷӯ мекунад ва нишони он дарахтро аз ҳар касе мепурсад, аммо ҳамагон ӯро масхара мекунанд ва мегӯянд, чунин дарахте вуҷуд надорад: Шаҳр- шаҳр аз баҳри ин матлуб гашт, Не ҷазира монду не кӯҳу на дашт. Ҳар киро пурсид, кардашт ришханд, К-ин кӣ ҷӯяд? Ҷуз магар маҷнуни банд. Муддатҳо гузашт ва шоҳ мураттаб барои ӯ пул мефиристод, то ба ҷустуҷӯ идома диҳад, аммо ӯ ҳарчи бештар ҷустуҷӯ мекард, камтар ба натиҷа мерасад. Саранҷом, азми бозгашт кард: Пас саёҳат кард он ҷо солҳо, Мефиристодаш шаҳаншаҳ молҳо. Чун басе дид андар он ӯурбат таъаб,[2] Оҷиз омад охируламр аз талаб. Кард азми бозгаштан сӯйи шоҳ, Ашк мебориду мебурид роҳ. Дар яке аз манозили роҳ фурӯд омад, то каме истироҳат кунад. Ногаҳон бо олиме раббонӣ рӯ ба рӯ шуд. Достони худро барои ӯ бозмегӯяд, то гиреҳ аз кораш бикшояд. Он олим пас аз шунидани суханони ӯ мегӯяд: -Эй содадил, он дарахт дарахте нест, ки дар саҳрову биёбон ва боғу бӯстон бошад, балки мақсуд аз он дарахт дарахти илму маърифати аст. Шайх хандиду бигуфташ:- Эй салим! Ин дарахти илм бошад дар Алим, Бас баланду бас шигарфу бас басит,[3] Оби ҳайвоне зи дарёи муҳит. Ин гавҳарро номҳои гуногуне аст, гоҳе ба он дарахт мегӯянд, гоҳе офтоб, гоҳе дарё ва гоҳе абр ва ҳазорон хосият дорад, ки яке аз онҳо умри ҷовидон аст: Гаҳ дарахташ ном шуд, гоҳ офтоб, Гоҳ баҳраш ном гашту гаҳ саҳоб. Он яке, к-аш сад ҳазор осор хост, Камтарин осори ӯ умри боқист. Ту аз ин рӯ гумроҳ шудӣ ва ба натиҷа нарасидӣ, ки дар пайи ному сурат рафтӣ ва аз ҳақиқату маънӣ бозмондӣ. Гарчанде ҳадафи мутафаккир аз ин ривоят дониши динист, чун ӯ дар асри миёна зиндаги карда буд, аз ин ривоят бо назардошти хусусиятҳои рушди имрӯзаи ҷомеа бардошти дурбинона ва оқилона бояд ҳосил намуд. Дар фазои пурталотуми рақобатҳои сиёсию иқтисодӣ ва илмию фарҳангӣ рӯ ба улуми табиатшиносӣ овардан василаи беҳтарини таъмини умри ҷовидона барои миллат буда, кафили амну осоиш ва хушбахтии воқеӣ барои фарзандони он мебошад.   Гирдоваранда: Исоев Н.сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ

Дин дар моҳияти худ авлавияти неруи фавқуттабиа ва мақоми тобеъ ва дуюмдараҷа доштани олами моддиро бо тамоми арзишҳояш нуҳуфтааст. Аммо нигоҳу назари уқобӣ ба таъиноти дин ба он далолат менамояд, ки ҳадафи охирини дин боз ҳам олами моддию арзишҳои он маҳсуб меёбад. Дуруст аст, ки худи дин таъиноти мазкурро ошкоро эълом намедорад, лекин ин таъинот аз тааммулу тааққул, аввалан, дар болои сабабҳои пайдоиши дин, сониян, дар болои дастуроти динӣ бармеояд. Ба қавли дигар, агар дар ҷомеа дар зинаҳои муайяни рушди он мушкилоти ҳалталаб дар ҳаёти моддию маънавии инсон вуҷуд намедошт, на дин пайдо мегардид, на зарурат ба он. Яъне, зарурат ба дину ҳалли мушкилоти инсон тавассути дин усули қадима ва асримиёнагии мушкилоти инсон маҳсуб меёбад. Аз ин нуқтаи назар, ҳеҷ яке аз диният орӣ аз ҳалли мушкилоти дунявии инсон нест. Инсон, аз як тараф, ба хотири посух додан ба ҳисси кунҷковию, аз тарафи дигар, қонеъ гардонидани талаботи моддию маънавияш динро офарид. Ҳамин тариқ, асли таъиноти дин аз бароварда сохтани талаботи дунявии инсон бо усули ба дин хос иборат мебошад. Дар заминаи мантиқи баёнгардида дунявият ҳамчун зуҳури ҳадафу манофеи дунявии инсон унсури муҳим, асосӣ, вале ниҳонии ҳар гуна диният маҳсуб меёбад. Вай вобаста ба шароитҳою заминаҳои моддию маънавии пайдоиши дин дар сатҳҳои гуногун аз худ дарак медиҳад. Агар вобаста ба матлаби баёнгардида шароити пайдоиши динҳои сомӣ – динҳои яҳудӣ, масеҳӣ ва исломро муқоиса намоем, мебинем, ки вобаста ба шароити пайдоишашон таъиноти дунявии онҳо низ гуногун будааст. Дини яҳудӣ дар замоне ташаккул ёфт, ки халқи яҳуд дар зери тазйиқу фишори сахти халқҳои бегона қарор доштанд. Аз ин рӯ, мундариҷаи асосии китобҳои пайёмбарони ин динро мубориза бо бегонаҳо ва ҳифзи ҳувияти сиёсию миллию динии халқ ташкил менамояд. Ба қавли дигар, муҳтавои асосии таълимоти дини яҳудӣ аз касб намудани мақоми сазовор дар байни халқиятҳои сершумор иборат мебошад. Дини масеҳӣ бошад, дар муҳите дар байни халқи яҳуд пайдо шуд, ки халқ боз ҳам дар зери фишори сахти римиҳо қарор дошт. Масеҳиёни аввал баръакси дигар фирқаҳои бар зидди зулми римиҳо муборизабаранда хостаанд, ки мушкилоти дунявии худ – зулму беадолатиҳои замона, татбиқи баъзе орзую хоҳишҳои моддӣ, дастрасӣ ба арзишҳои муайяни дунявӣ ва ғайраро тавассути гӯшанишинию парҳезгорӣ ҳал намоянд. Яъне, иҷтиноб аз ҳаёти фаъолонаи моддӣ, қаноатмандӣ ва умед ба лаззатҳои моддии ухравӣ роҳе маҳсуб ёфт, ки тавассути онҳо ҳама гуна арзишҳои моддии заминӣ аҳамияти воқеии худро гум кард. Ҳамин тариқ, муҳити сиёсӣ-иҷтимоӣ таъиноти дунявии дини масеҳиро муайян намуд. Мардуми аз ҳаёти моддии хушбахтона ноумедгардида кӯшиш намуданд, ки ба ин хушбахтӣ тавассути дин ноил шаванд. Ин хушбахтӣ дар ворид шудан ба малакути Худо ифода ёфт ва ба таври маҷозӣ мушкилоти мухталифи иҷтимоию сиёсии мардумро ба осонӣ паси сар намуд. Дар заминаи мантиқи баёнгардида, агар шароити пайдоиши дини исломро воқеъбинона мавриди таҳқиқ қарор диҳем, мебинем, ки шароити пайдоиши он аз шароити пайдоиши ду дини ёдшуда комилан фарқ менамояд. Тафовути мазкур, пеш аз ҳама, дар шароитҳои зерин ифода меёбад: Аввалан, мардуми Ҳиҷоз чун мардуми яҳуд дар зери истисмори сахти бегонаҳо қарор надошт, ки аз мубориза дилхунук шуда, гӯшанишиниро ихтиёр намояд, агарчанде чанде пеш таҳдиди ғасби минтақа ва вайрон кардану кӯчондани Каъба ҳамчун сарчашмаи муфти даромад ба Яман аз тарафи Абраҳа сурат гирифта буд. Сониян, дар нимҷазира афзоиши муттасили нақшҳои динҳои ғайр, чун яҳудияю масеҳияю зардуштия ва тадриҷан танг гардидани фазои бутпарастии аҷдодӣ тавассути динҳои номбурда таҳаввулоти диниро ногузир гардонида буд, ки бевосита аз заминаи дунявии ташаккули дини ислом дарак медиҳад. Сеюм, агар таълимоти дини яҳудӣ дар заминаи таълимоти худои қавми Яҳуд – Яҳве, ки худои ҷанговар буд, ва Худои Изроил Элоҳим ташаккул ёфта бошад, таълимоти дини масеҳӣ дар заминаи эътирофи танҳо лафзии таълимоти пайғамбарони яҳудӣ ва вобаста ба шароит руҳи гӯшанишиниро ихтиёр намудани Исо-пайғамбари масеҳия ташаккул ёфта бошад, пас дини ислом дар заминаи синкретизми анъанаҳои халқии мардуми Ҳиҷоз ва динҳои масеҳияю зардуштия пайдо шуд. Яъне, Муҳаммад таълимоти теологии динҳои баёнгардидаро ба муҳити динии Ҳиҷоз мутобиқ гардонд. Ҳамчунин ӯ иддае аз анъанаю тасаввуротҳои тоисломиро, ки воқеан ҳам дар муқоиса бо фарҳангҳои муҳитҳои пешқадам хеле қафомонда буданд, бекор гардонд. Ҳамин тариқ, дини ислом низ дар заминаи омилҳои муҳими дунявӣ, чун ногузирии ислоҳоти динӣ, зарурати муттаҳид намудани қавм, ниёзмандӣ ба ташкили умумияти сиёсӣ, эҳтиёҷ ба ислоҳи ахлоқӣ, мутамарказ намудани даромади динӣ ба вуҷуд омада, дар қатори ҳалли мушкилоти динӣ ҳалли як идда масоили дунявиро низ мундариҷаи таълимоти худ қарор дод. Чун таҳқиқи ҳалли тамоми масоили дунявӣ дар ислом аз доираи имконоти як мақолаи хурд берун аст, ин ҷо мо бо овардани чанд далели муҳим ва муътамад кӯшиш менамоем, ки табиати воқеан ҳам дунявии дини исломро то ҳадди имкон барҷаста ба маъраз гузорем. Аз имконияти мусоид истифода намуда, таъкид намудан мехоҳем, ки дар навиштаи мазкур мафҳуми «дунявӣ» ба маънои фаҳмиши муосири он, ки онро нависандаи англис Ҷорҷ Ҳолук асос гузоштаасту он дар луғатномаҳои сершумори англисӣ таъкид мегардад ва ҳамчунин фаҳмише, ки аз афкори доишманди маъруфи олами ислом Муҳаммад Ғазолӣ бармеояд, истифода мегардад. (Ниг. Ниг. علمانية / http:// ar.wikipedia,org /w/index.phr; Аҳмад Идрис ат-Таъон. Ал-алмонийюна в-ал Қуръон-ул-карим. Ар-Риёз, 1428. Саҳ. 127; Имом Муҳаммад Ғазолӣ. Китоб-ул-арбаин. (Ба хати форсӣ). Тарҷумаи Бурҳониддин Ҳамдамӣ. Интишороти иттилоот. Теҳрон-1381. Саҳ. 147. Oxford Advanced Leaner’s Dictionary of Current English.Seventh Edition. A S Hornby Oxford University Press. – С.1371; Oxford Encyclopedic English dictionary. Clarend press. Oxford.1991. – С.1311; Collins Cobuild Advanced Learner’s English Dictionary. New Edition. Canada.2006. – С. 1301). Дар заминаи фаҳмиши баёншуда аввалин ва муътамадтарин далел доир ба табиати дунявии дини ислом боз ҳам ҳамон ояти дар байни аҳли ҷомеаи мо маъруфи «Эй Парвардигори мо, ба мо дар дунё неъмат ва дар охират неъмат бидеҳ» (Бақ, 2: 201) ифода меёбад. Вожаи «неъмат», ки дар шакли арабии оят вожаи «ҳасана» истифода шудааст, дар тафсири Ибни Касир маъноҳои зеринро ифода менамояд: «Саломатӣ, меҳмонхона, зани хуб, мулки васеъ, донишҳои хуб, аъмоли нек, нақлиёти хуб, номи нек» ва амсоли инҳо (Ниг. http://play.google.com>store>apps>details. Коран.Перевод Э.Кулиева (Т. ас-Саади и Ибн Касира). Маънои баёншуда ҳамчунин дар «Сура» – и «Қасас», ояти 77 «Насибатро аз дунё фаромӯш макун» низ таъкид мегардад. Ибни Касир дар тафсири худ дар робитьа ба амри мазкур таъкид месозад, ки сухан дар бораи «Хӯрок, нӯшокӣ, либос, истиқоматгоҳ, занҳо ва он чӣ Худо ҷоиз шуморидааст, меравад» (Ҳамон ҷо). Агар шарҳи муфассири маъруфи эътирофшударо зимни фаҳмиши ду

Мавриди зикр аст, ки арзишҳои миллӣ хусусияту хислат ва вижагиҳои махсусе доранд, ки баҳри дилхоҳ миллат пураҳамият ва алоқаю робитаи ғалату нораво ба онҳо ниҳоят натиҷаҳои фалокати андуҳовар дар пай доранд. Бояд қайд намуд, ки яке аз сабабу боиси поин омадани давлати миллӣ нодида гирифтани арзишҳои миллӣ ва бетаваҷҷуҳӣ нисбат ба онҳо аз ҷониби намояндагони миллат аст. Ҳар як васоити дар арсаи сиёсӣ пойдору устуворнигоҳдорандаи миллат ҳамчун арзиши миллӣ шинохта мешаванд. Арзишҳои миллӣ заруртарину муҳимтарини бунёду асоси маънавии таҳкими давлати миллӣ ва истиқлоли давлат буда, дар ҳоли ҳозир ҷаҳони пурҷӯшу хуруш ва зудтағйирёбанда ҳамчун сарчашмаи асосии бунёди давлати демократӣ, одилона, ҳуқуқбунёд ва ҷомеаи шаҳрвандӣ маҳсуб мешаванд. Аз ин хотир, ба ҳар яки мо зарур аст, ки дар партави таҷрибаҳои давлатҳои пешрафта бояд дар фикри ислоҳи камбудиҳову иштибоҳоти худ ва дарёфти роҳҳову василаҳои рушду пешрафти миллат бошем. Аз хислату хусусиятҳои лозима ва сабабҳои тараққӣ намудани миллат сарфаҳм рафтани моҳияти манофеи воқеии миллӣ, рушду инкишофёбии тафаккури миллӣ ва худшиносии намояндагони он ба ҳисоб меравад. Барои ин ҳам, бояд дар фаъолияти зиёиён ва соҳибхирадон роҳҳои таҳкими тафаккури миллӣ тавассути назарияву амалия исботи худро ёбанд. Аз ин хотир мо метавонем дар инҷо як чанд ҳамоиши арзишҳои динӣ ва арзишҳои миллиро ёдовар шавем, ки метавонанд мушкилоте ба вуҷуд оваранд, хусусан вақте ки байни ин ду низоми арзишӣ ихтилоф пайдо мешавад: 1.Ихтилоф дар сарчашмаи арзишҳо – Арзишҳои динӣ одатан аз китоби муқаддас, суннат ва таълимоти динӣ сарчашма мегиранд ва бо илоҳиёт, ахлоқ ва зиндагии охират марбутанд. – Арзишҳои миллӣ аз таърих, фарҳанг, забон, анъанаҳо ва таҷрибаи иҷтимоии як миллат бармеоянд. Аз ин хотир, вақте арзишҳои динӣ ва миллӣ аз сарчашмаҳои гуногун бармеоянд, метавонанд дар масъалаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ бо ҳам мухолифат кунанд. 2.Афзалиятдиҳӣ ба яке бар дигараш Баъзан гурӯҳҳо ё шахсон: – Арзишҳои динӣ- ро болотар аз арзишҳои миллӣ мешуморанд (масалан: “Уммати исломӣ болотар аз миллат аст”). – Баръакс, баъзеҳо арзишҳои миллӣ-ро авлотар медонанд ва арзишҳои диниро чун кори шахсӣ медонанд. Ин гуна афзалиятдиҳӣ метавонад ба низоъ ва ҷудоӣ дар ҷомеа оварда расонад. 3. Масоили ҳувият (шахсияти миллӣ ва динӣ) – Як шахс метавонад худро ҳам узви як дин ҳис кунад ва ҳам узви як миллат. Аммо дар мавридҳое, ки арзишҳо дар таорузанд, инсон дучори шубҳа ва кашмакаш мегардад. Барои мисол: Агар дин пӯшидани либоси муайянро талаб кунад, аммо фарҳанги миллӣ дигаргуна бошад, шояд шахс дар интихоби либос ё рафтор саргардон шавад. 4. Таълим ва тарбияи насли нав – Дар мактабҳо ва оилаҳо масъалаи тарбияи ахлоқӣ муҳим аст. Вале баъзан оила таълими динӣ медиҳад, мактаб таълими дунявӣ пас ин мушкили сабаб мешавад, ки барои кӯдак нофаҳмӣ ва дугонагии фаҳмиши арзишҳоро ба вуҷуд оварад. 5. Сиёсат ва истифодаи дин – Сиёсатмадорон метавонанд арзишҳои диниро барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ истифода баранд, ё баръакс, арзишҳои миллиро барои маҳдуд кардани таъсири дин. Пас инҷо мушкили истифодаи дин ба ҳайси воситаи сиёсӣ метавонад ба коҳиши эътимод ба ҳар ду низом оварда расонад. Хулоса ин ки мушкилоти ҳамоиши арзишҳои динӣ ва миллӣ вақте ба вуҷуд меояд, ки ба яке аз онҳо аҳмияти нобаробарӣ дода шаваду фаҳмиш ва таҳаммул вуҷуд надошта бошад. Ҷомеа ба ҷои ҳамоҳангсозӣ, ба ихтилоф афтад. Инро бояд қайд кард, ки Таблиғи фаҳмиш, таҳаммул, ва ҷустуҷӯи нуқтаҳои муштарак байни дин ва фарҳанги миллӣ метавонад ба ҳамбастагӣ кумак кунад. Исоев Н. сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ