Имя автора: pressa

Табақабандии илмҳо аз нигоҳи Имом Ғаззолӣ Дар табақабандии илмҳо, Имоми Ғаззолӣ илмро ба ду бахш (илми муомала ва илми мукошафа) ҷудо карда, илми муомаларо марбут ба инсонҳои муқаррарӣ ва илми мукошафаро марбут ба анбиё медонад. Илми муомала низ дар навбати худ ба ду бахш (ил¬ми зоҳир ва илми ботин) ҷудо мешавад. Илми зоҳир илми амалҳои бадани инсон буда, ё ибодат аст, ё одат. Илми ботин илмест, ки марбут ба амалҳои дил бу¬да, мамдӯҳ (ситуда) ё мазмум (накӯҳида) аст. Таба¬қа¬бан¬дии илмҳо аз нигоҳи Ғаззолӣ ба меъёрҳои ахлоқӣ (хубу бад) ва мактабӣ (ҳақ¬қу ботил) асос ёфтааст. Мутобиқи табақабандии Ғаззолӣ илм¬ҳое, ки шаръӣ нестанд, ба се гурӯҳ: ситуда, накӯҳида ва мубоҳ (раво) ҷудо мешаванд. Мутафаккир ба гурӯҳи илм¬ҳои накӯҳида сеҳр, ҷоду, тилисмот, шаъбада, фиреб¬га¬рӣ ва ба илмҳои мубоҳ таърих ва шеърро дохил кардааст. Илмҳои шаръӣ ду қисманд: хуб ва бад. Илмҳои хуб ба чаҳор навъ ҷудо мешаванд: усул (Қуръон, суннат, иҷмоъи уммат ва осори саҳоба, қиёс), фурӯъ (фиқҳ, илми аҳволи дил ва ахлоқи хуб), муқаддамот (илми наҳв ва луғат) ва мутаммимот (илми таҷвид, қироат, усули фиқҳ, илми риҷол). Ғаззолӣ дар табақабандии илмҳо фалсафаро ҳамчун илм нишон надода, таъкид мекунад, ки он илми ҷудогона не, балки маҷмӯи ҷузвҳои чаҳоргона (ҳандаса ва ҳисоб, ман¬тиқ, илоҳиёт, табииёт) аст. Ӯ фалсафа ва динро бо ҳам ба¬ро¬бар надониста, балки фалсафа (хусусан маш¬шоия)-ро як навъ гумроҳии фикрӣ хондааст. Аз ин рӯ, манзур аз «фал¬сафаи Ғаззолӣ» услуби исботи ақоиди дин, ахлоқ ва ҷо¬меаи исломӣ, фалсафаи илоҳиёт аст. Ғаззолӣ аз рӯи эътиқоди худ сун¬нии шофеимазҳаб, ашъаримаром мебошад. Ӯ мутакаллимест, ки дини ислом ва мазҳаби ашъариро ба пояи баланди ҳикмату фалсафа расондааст. Ғаззолӣ сис¬темаи фиқҳи имом Шофеиро бо ғояҳои тасаввуф, равияи муътадили та¬сав¬вуфиро ба фиқҳ алоқаманд сохтааст. Ғаззолӣ дар аввали умраш каломро илми ягона ва асосӣ дар фаҳми маъ¬ни¬ҳо¬ву дарки моҳияти таълими дин медонист. Баъди он ки Ғаззолӣ фалсафаро хеле амиқ омӯхт, ба радди ақидаҳои файласуфон пар¬дохт. Мутафаккир маҷмӯи масъалаҳои фалсафаро дар бист масъала гирд оварда, мавриди муҳокима қарор дод ва ба чунин хулоса омад, ки аксари онҳо мухолифи ақи¬даи ислом, алалхусус ақи¬даи аҳли суннат ва ҷамоат мебошанд. Ғаззолӣ дар 17 масъала, аз қабили эътиқоди фалосифа бар он ки илми нуҷум аз ғайб мутталеъ аст, нуфус (ҷон¬ҳо)-и инсонӣ баъд аз адам (нестӣ) мустаҳал мешаванд, ақидаи файласуфонро бидъат шумурд. Ғаззолӣ ақидаи файласуфонро дар мавриди се масъала куфр мешумурд. Яке қавли файласуфони машшоъ бар қидами олам, дигар он ки Аллоҳ куллиётро медонад, на ҷузъиётро ва ниҳоят, қавли онҳо дар бораи ҳашри арвоҳ бе аҷсод, яъне инкори маоди ҷисмонӣ. Аз нигоҳи Ғаззолӣ, илми калом ҷузъе аз фалсафа буда, бояд танҳо барои рад кардани шакку шубҳа ва гумон, ҳимоя аз ақидаҳо ва фурӯ нишондани шиддати беэътиборӣ ва но¬писандӣ, инчунин нигаҳдории қалбҳои оммаҳои мардум ба кор бурда шавад. Ғаззолӣ илми каломро чунин таъриф кардааст: «Илми калом дар зот ва сифоти қадим ва сифоти ақлии Борӣ таъоло ва дар аҳволи анбиё ва аимма (имомон) ва дар мавту ҳаёт ва қиёмат ва баъсу ҳашр ва ҳисобу руъяти Худо аст». Ғаззолӣ мутакаллимонро ба посбонҳо монанд кардааст, ки агар дуздон набошанд, зарурат ва ҳоҷат ба посбонон низ намемонад. Ҳамчунин агар бидъатгузорон ва шаккушубҳадорон намешуданд, барои мутакаллимон низ дар ҷомеаи мусулмонон ҷой пайдо намешуд. Дар низоми табақабандии илмҳо Ғаззолӣ ба илми фиқҳ мавқеи поинро муносиб дониста, онро илми дунявӣ мешуморад ва дар канори илмҳое чун тиб ва ситорашиносӣ қарор медиҳад, танҳо бо ин тафовут, ки фиқҳ, аввалан, хусусияти шаръӣ дорад, сониян, бар хилофи илми тиб, ки фақат барои беморон зарур аст, ба он тамоми равандагони роҳи охират эҳтиёҷ доранд ва солисан, илмест, ки ба илми роҳи охират қаробат дорад. Ғаззолӣ бар ҳамаи риштаҳои маорифи исломӣ иҳота дошт ва уламову донишмандону адибони на танҳо замони зиндагии мутафаккир, балки асрҳои баъд низ дар зери нуфузи фикрии ӯ қарор гирифта, ҳамагон пойбанду шефтаи осору каломаш гаштаанд. Ҳамин нубуғи фикриву илмии Ғаззолӣ аст, ки ӯ ба ҳайси яке аз бузургтарин мутафаккирони ҷаҳони ислом ва муҷаддид (эҳёгар)-и дини ислом дар қарни панҷуми ҳиҷрӣ шинохта шудааст. Фаридуддини Аттор дар васфи Ғаззолӣ гуфтааст: Садре, ки зи илми олами аллом аст, Дар кулли ҷаҳон ягонаи айём аст. Кони гуҳари олами ҷон Ғаззолӣ, Дарёи улум, Ҳуҷҷатулислом аст. Дар таҳияи ин мақола аз Википедия истифода шудааст. Адабиёт 1. Ғаззолӣ / С. Аҳмадов, С. Маҳмадуллоҳ. // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5. 2. Муҳаммад Ғаззолӣ. Кимиёи саодат, Тош., 1890; 3. Али-заде А. Газали Мухаммад (рус.) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007. 4.Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011. 5. Архив Интернета — 1996. — С. 23—25. 6.Encyclopædia Iranica (ингл.) / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. Ashtiany — USA: Columbia University, 1982. — ISSN 2330-4804 7. AA.VV. Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam (фр.) — 1991. — Vol. 2. — P. 1038. Абдуллоҳи Қодирӣ сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

АҲАМИЯТИ ТАРҶУМАИ «КИТОБИ ТАВҲИД»-И АБУМАНСУРИ МОТУРИДӢ ДАР ШАРОИТИ ЭҲЁИ АРЗИШҲОИ МАЪНАВӢ ВА ФАРҲАНГИИ МИЛЛАТИ ТОҶИК Эҳёи арзишҳои маънавӣ ва фарҳангии миллати тоҷик яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлол ба шумор меравад. Дар ин замина, бозгашт ба мероси илмию динӣ ва маънавии ниёгон, хусусан мероси мутафаккирони барҷастаи тамаддуни исломӣ, ҷойгоҳи муҳимеро ишғол мекунад. Яке аз чунин шахсиятҳои барҷаста Абумансури Мотуридӣ буда, осори ӯ, аз ҷумла китоби маъруфи “Китоби Тавҳид”, ба унвони намунаи олии тафаккури каломӣ ва фалсафии исломӣ арзишманд мебошад. Тарҷума ва таҳқиқи ин осор имрӯз дар шароити густариши андешаҳои бегона ва хатарҳои ифротгароӣ аҳамияти махсус касб кардааст. Пешвои миллат, Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун эҳёгари таъриху тамаддуни бузурги халқи тоҷик дар осори таърихии хеш вобаста ба фарҳанги миллӣ, махсусан анъанаҳои мардумӣ ва раванди ташаккулёбии он дар асоси мадракҳои муътамади таърихӣ маълумотҳои пурарзишеро пешниҳоди хонанда намудааст. Ӯ зарурияти омӯзиши таърихи фарҳанги миллиро бо хусусиятҳои хосаш нишон дода, қайд менамояд, ки “Дар таърихи тамаддуни ҷаҳонӣ ҳар як халқу миллат бо офаридаҳои моддию маънавиаш саҳми арзандаи худро мегузорад. Аз ин рӯ, омӯзиши тамаддуни ҳар як халқ, аз як тараф, ба бою ғанӣ гардидани тамаддуни башарӣ, ки аз маҷмуи тамаддунҳои халқҳои ҷаҳон иборат аст, мусоидат мекунад, аз тарафи дигар, ташаккулу инкишофи маданияти ин ё он халқро дар масири таърих муайян карда, саҳифаҳои дар зери ғубори фаромӯшӣ мондаи онро таҷдид менамояд ва аз бархӯрди маданиятҳо наслҳои баъдиро огоҳ менамояд ва дар маҷмӯъ сатҳи худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ ва умумибашариро вусъат мебахшад”. Абумансури Мотуридӣ яке аз бузургтарин мутакаллимон ва мутафаккирони исломӣ маҳсуб меёбад, ки мактаби каломии ӯ дар паҳнои ҷаҳони ислом, бахусус дар байни мардумони Осиёи Марказӣ, нуфузи васеъ пайдо кардааст. “Китоби Тавҳид” муҳимтарин асари ӯ буда, дар он асосҳои эътиқодии ислом бо услуби мантиқӣ ва бо истифодаи далелҳои ақлӣ баррасӣ шудаанд. Ин китоб на фақат ҳамчун манбаи каломӣ, балки ҳамчун намунаи фалсафаи исломӣ, ки дар он ақлу мантиқ дар баробари нақл мақоми баланд доранд, шинохта мешавад. Мутафаккирону донишмандони муосир, аз ҷумла файласуфон, осебшиносон ва ҳатто сиёсатмадорон оид ба арзиш ва аҳамияти илмию фалсафӣ доштани осори Мотуридӣ, хоссатан китоби Тавҳиди ӯ иброз андеша намудаанд. Тавре дар саҳифаи аввали тарҷумаи китоби мазкур аз Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон иқтибос оварда шудааст: “Таълимоти Мотуридӣ беш аз 1100 сол инҷониб мардумро муттаҳид сохта, заминаи мусоиди ҳамзистии осоишта ва таҳаммулпазириро фароҳам овардааст. Ин таълимот ба таҳкими арзишҳои ахлоқӣ ва фарҳангии ҷомеа мусоидат намуда, дар муқовимат бо ифротгароӣ ва тундгароӣ нақши муассир дорад.” Ҳамчуноне, ки дар қисмати тавзеҳоти тарҷумаи китоби мазкур оварда шудааст, нусхаи мазкур интиқодӣ аст. Зеро вақти кутоҳ ва ҷалби забондонҳо бо ҷаҳонбиниҳои гуногун аз муассисаҳои илмии ватанӣ ҷиҳати иҷрои кор, сабки бе ин ҳам вазнини асримиёнагии муаллифро боз ҳам вазнинтар кард. Мазмун ва муҳтавои истилоҳоти илмҳои фалсафӣ, илоҳиётшиносӣ, мантиқ, алгебра ва дигар, ки дар сарҳади фаҳми тафовути олами аъроз ва Ҳастии абадӣ сурат гирифта, ба решаҳои табиати амалҳои инсонӣ ва аҳкоми ахлоқӣ дар ҳолати метафизикӣ рафта мерасид, дониши баланди соҳавӣ ва фаросоҳавиро тақозо дошт. Директори Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Холиқзода А.Ғ. таъкид медорад, ки дарёфти чунин мутахассисон ва ҷалби эшон дар кори тарҷумаи китоби «Тавҳид» аз чанд ҷиҳат мушкил буд. Бо вуҷуди ин ҳама, Маркази исломшиносӣ бо ҳидояти Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дастгирии роҳбарияти муассисаҳои илмии ватанӣ чанд нафар аз донандагони забони арабиро дар кори тарҷумаи он ҷалб намуд. Ба устодон фаҳмонида шуд, ки то имрӯз дар тамоми ҳудуди форсизабонон нусхаи тоҷикӣ ва форсии китоби ин абармарди илму ақида вуҷуд надорад. Асарҳои ӯ ба забонҳои туркӣ, ӯзбекӣ, русӣ, англисӣ ва ғ. тарҷума шудаанд, вале мо меросбарони бевоситаи забонию фарҳангӣ ва ақидаи ӯ то ба ҳанӯз ягон асари ӯро ба забони модарии тоҷикӣ тарҷума накардаем. Ин лаҳза Шуморо даъват кардем, ки сари ин масъала сӯҳбат намоем ва Марказ ният дорад дар арафаи ҷашни 1155 солагии Абумансури Мотуридӣ китоби «Тавҳид»-и ӯро бо забони тоҷикӣ тарҷума ва нашр намояд. Мутарҷимони Маҳмадуллоев Саидбек – Муассисаи давлатии «Энсиклопедияи миллии тоҷик»; Назариев Рамазон, Махшулов Маҳмадсалом – Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон; Ҳомидов Абдулвоҳид, Шарипов Исломиддин, Пиров Мирзомиддин, Холов Аълохуҷа – Донишкадаи исломии Тоҷикистон; Саломов Аскар, Латифӣ Маҳмудҷон – Донишгоҳи миллии Тоҷикистон; Хоҷамирзода Муслиҳиддин, Қаландаров Бурҳониддин – Кумитаи дин ва танзими ҷашну маросим, Абдусаломов Мирзошариф ва дигар олимон аз Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо масъулияти том бидуни ҳеҷ як дастгирии моддӣ, танҳо бо дарки масъулияти илмӣ ва ватандорӣ ба таклифи роҳбарияти Маркази исломшиносӣ розӣ шуда, даст ба ин кори вазнин заданд. Инак, нусхаи интиқодии он дар дасти хонандагон аст. Бо дарназардошти мазмун ва муҳтавои асар, сабки нигориш, тарзи баён, истифодаи қонунияти илмҳои мантиқ, ҳуқуқ, забони асримиёнагии арабии илмӣ ва ғ.ҳ. тарҷумаи асар ва истилоҳоти он мушкилиҳои муайянро пешорӯи мо овард. Тафовути матни арабӣ аз русӣ низ мушкилиҳои иловагиро барои тарҷумонон зам кард. Ба хотири камтар роҳ додан ба нофаҳмиҳо ва иштибоҳот нусхаи тарҷумакардаи олимони муҳтарамро бо тарзи ивазнамоӣ ба дигар тарҷумонҳо дар дохили гурӯҳи корӣ супурда шуд. Фикру ақидаҳоро роҷеъ ба мазмуни матни тарҷумаи якдигар устодон аз ҳамдигар гирифта, такроран сари муқоисаи матнҳои тарҷумашуда бо матни арабӣ машғул шуданд. Аз Академияи миллии илмҳо ду нафар олимони бо забони русӣ сару кор дошта, низ ҷиҳати муқоисаи матни русӣ бо матни арабӣ ва тоҷикӣ ҷалб гардиданд. Бо кӯмаки таҳриргарони «Нашриёти Ирфон» ва устодони факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи миллии Тоҷикистон матни тоҷикии тарҷумашуда аз назар гузаронида шуд. Бо вуҷуди ин ҳама, хониши такрор ба такрори матни тарҷумашуда, гувоҳи он буд, ки ҳанӯз дар матн мушкилиҳои назарраси маъноӣ, забонӣ ва имлоӣ вуҷуд доранд. Гузашта аз он, тарҷумаи комили чунин як китоби илмӣ ва ақидавие, ки тамоми назару ғояҳои илмии фалсафаи Юнону Рим ва Ҳинди бостонро дар осиёби илми исломӣ дар самти худошиносӣ муттаҳид карда, бо далелу бурҳонҳои қавии мантиқӣ ва дигар илмҳои дақиқу иҷтимоӣ роҷеъ ба масъалаҳои мубрами илмӣ ва ақидавӣ баёни назар намудааст, дар чунин як муҳлати кутоҳ ғайриимкон буд. Равшан аст, ки хеҷ як тарҷумаи китоб қиммати асли онро дода наметавонад, ин қонуният бо дарназардошти мушкилиҳои илмӣ ва соҳавии китоби мазкур дар ҳар як саҳифа ва ҷумлаҳои тарҷумашуда сахт эҳсос мегардад. Аз ин хотир, бо қарори дастаҷамъона гурӯҳи корӣ ба хулоса омад, ки нашри мазкурро ҳамчун нашри интиқодӣ ба тасвиб