Имя автора: pressa

Табиати инсон чунин ороста шудааст, ки он ҳамчун мавҷуди соҳибақл пайваста барои рушду камол ва пешрафт саъю талош менамояд. Дар ин раванд нақши шахсиятҳои таърихӣ бешак чашмрас мебошад. Таърихи рушди ҷомеаи башарӣ гувоҳ аст, ки дар марҳилаҳои мухталифи рушди ҷомеа шахсиятҳои баргузидае бо таълимоти хоси худ барои гурӯҳе роҳнамо шудаанд. Қобили зикр аст, ки дар асри XVIII Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоб бо таълимоти иртиҷоӣ ва бунёдгароёнаи исломии худ баромад намуду қавмҳои парешони арабро зери таълимоти маҳдуд ва яхбастаи худ муттаҳид сохт. Албатта, он ҳангом қавми парешон ва аз фарҳанги пешрафтаи башарӣ қафомонда ба чизе зиёда аз он эҳтиёҷ надошт. Аммо имрӯз ҷомеаи башарӣ чунон босуръат пешрафт мекунад, ки як қатор таълимотҳои замоне “дуруст” на танҳо дурустии худро гум кардаанд, балки зарарнок будани худро ба намоиш гузошта истодаанд. Бидуни тардид, таълимоти Абдулваҳҳоб, ки баъдан бо номи ваҳҳобия маъруф шуду дар давоми чанд даҳсола роҳнамои сиёсию иҷтимоӣ ва фарҳангии Арабистони Саудӣ гардид, таълимоти хатарнок, монеаи пешрафти илму фарҳанг ва рушди иқтисодии ҷомеа будани худро ба маъраз гузошт. Агар матлабро соддатар баён намоем, кишварҳои дар ҳамаи соҳаҳо пешрафтнамуда собит карданд, ки ин таълимот ба ҳеҷ ваҷҳ наметавонад роҳнамои мусулмонон бошад. Моҳиятан ин таълимот ботлоқи бугинеро шабеҳ аст, ки ҳар гуна ҷомеаро бо тамоми дастовардҳои илмию фарҳангияш ба коми заҳролуди худ фурӯ мебарад. Ба қавли дигар, ин таълимот на танҳо барои пешрафти ҷомеаи араб мусоидат накард, балки бо ақида ва таълимотҳои яхбастаи зиддифарҳангию зиддимиллии худ садди азиме дар пешрафти ҷомеа гардид. Бидуни тардид, на танҳо барои ҷомеаи араб, балки барои тамоми мусулмонон бояд боиси хурсандӣ бошад, ки Шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон вазъи динӣ-фарҳангии ҷомеаи худро бо дарназардошти пешрафтҳои ҷомеаи башарӣ ҳаматарафа васеъ ва амиқ таҳлил намуду аз он бардошти хеле дурандешона намуд. Ӯ баҳори соли 2016 барномаи модернсозии “Биниш – 2030”-ро пешниҳод намуда, дунболи ислоҳи динӣ-фарҳангӣ ва иқтисодии ҷомеаи худ гардид. Барномаи худро шарҳ дода, соли 2022 ӯ таъкид менамояд, ки “мо ба таълимоти ҳақиқии ислом, ба тарзи зиндагии Муҳаммад (с) ва чор халифаи аввал, ба ҷомеаи озоду осуда бармегардем”. Бояд эътироф намуд, ки бо муҳим ва муфид будани андешаи мазкур розӣ нашудан душвор аст. Ислом воқеан ҳам бунёди ҷомеаи озоду осударо таълим медиҳад, на ҷомеаи зери тарсу ваҳм ва таълимоти хашини зиддиинсонӣ ташаккулёфтаро. Шоҳзода гузаштаи на чандон дури ҷомеаи худро ба ёд оварда, хотирасон менамояд, ки дар солҳои 1950-1970 ба гурӯҳҳои ифротии зери таълимоти Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоб омодашуда имкон дода шуд, ки ба дастгоҳи иқтисодию сиёсии кишвар ворид шаванд ва дар муайян намудани роҳи пешгирифтаи кишвар нақшгузор бошанд, ки чунин ҳолат ба пайомадҳои даҳшатнок оварда расонд. Дар натиҷа обрую нуфузи сиёсии кишвар хеле коҳиш ёфт. Шоҳзода Муҳаммад ибн Салмон эътироф менамояд, ки баъд аз таъсири афкори ифротии ваҳҳобия ба низоми давлатдории кишвар давлат дигар рушд карда натавонист, сармояи зарурӣ ҷалб карда нашуд, сайёҳӣ пешрафт накард. Ӯ таъкид менамояд, ки бо тафаккури ифротӣ ягон навъи ҷомеа пешрафт карда наметавонад. Ба қавли Шаҳзода Муҳаммад ибни Салмон, агар кишвар хоҳад, ки миллионҳо ҷойи кор тавлид намояд, бекорӣ коҳиш ёбад, иқтисоди кишвар рӯ ба беҳбудӣ биёрад, даромади мардум зиёд шавад, ба хотири дигар манфиатҳо он бояд дар кишвар ифротгароиро решакан намояд. Яке аз иқдомҳои шаҳзода барои решакан намудани ваҳҳобия аз зеҳни мардум аз он иборат аст, ки он соли 1727-ро таърихи нави ташкилёбии Арабистони Саудӣ таъин менамояд. Ин сана аз омадани Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб 18 сол пеш аст. Яъне шоҳзода бо ин ибтикори худ нақши Муҳаммад ибни Абдулваҳҳобро дар таърихи сиёсии кишвар низ ночиз намуда, барои муносибати нав ба таълимоти ӯ заминаи илмию-ҳуқуқӣ омода менамояд, ки бешак ин иқдом барои пешрафти минбаъдаи кишвар хеле муҳим мебошад. Қобили зикр аст, ки Муҳаммад ибни Салмон ҳамчун муслиҳи дурандеш барномаи худро оҳиста-оҳиста, қадам ба қадам мавриди татбиқ қарор додан дорад. Мусиқӣ ва кино, ки чанде беш ҳаром маҳсуб меёфт, имрӯз дар мактабҳо ба фанни ҳатмии таълимӣ мубаддал шудааст. Дар шаҳрҳо намоишҳои оммавии консертии ҳам санъаткорони саудӣ ва ҳам ғарбӣ озодона намоиш дода шуда истодаанд. Тағйиротҳо махсусан дар нисбати занон хеле чашмрас мебошанд. Агар чанде пеш барои онҳо рондани мошин мамнуъ буд, имрӯз онҳо соҳиби шаҳодатномаи ронандагӣ шуда истодаанд, барномаю лоиҳаҳои бузургро роҳбарӣ менамоянд, нақши онҳо дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёт тадриҷан зиёд шуда истодааст. Шоҳзода ислоҳи худро дар ҳаёти фарҳангию сиёсии кишвар шарҳ дода истода, таъкид намудааст, ки “ Давлати мо дар заминаи маҷмуи ақидаҳою эътиқодҳои дар заминаи ислом ташаккулёфта, фарҳанги қабилавӣ, фарҳанги арабӣ, сифатҳои беназири фарҳангу эътиқодоти саудӣ бунёд ёфтааст”. Бояд эътироф намуд, ки андешаи мазкур як таҳаввулоти азим ва ҷиддӣ дар фаҳмиши ислом аст. Исломи муосир бояд ба тамоми фарҳангҳо эҳтиром гузорад. Дар исломи муосир фарҳанги миллӣ дар ҳошия қарор нагирифта, балки мағзи онро ташкил менамояд. Эҳтиром ба фарҳанги дигарон ҳатто дар рафтори паёмбари ислом Муҳаммад(с) низ мушоҳида карда мешуд. Ӯ (с) баъди ба Мадина рафтан ҳатто дар рӯзи рӯзаи яҳудиҳо рӯза гирифтааст. Аз ин нуқтаи назар шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон воқеан ҳам дуруст таъкид намудааст, ки исломи мо бояд исломи озод ва осуда бошад. Ӯ сароҳатан таъкид намудааст: Мо ба он ҳолате, ки пеш будем, бармегардем. Кишвари исломи муътадиле, ки дараш ба тамоми динҳо, анъанаҳо ва одамони тамоми рӯйи замин боз аст”. Бояд таъкид намуд, ки ин иқдом боз ҳам барои эҳтироми худи дини ислом аст. Вақте ин дин динҳои дигарро эҳтиром менамояд, вай ҳатман аз ҷониби динҳои дигар низ мавриди эҳтиром хоҳад буд. Аз ин нуқтаи назар, барномаи пешниҳоднамудаи Шаҳзода Муҳаммад ибни Салмон хосияти баланди инсонпарварона дошта, биниши навро доир ба ислом муаррифӣ менамояд. Ин биниш моҳиятан тамоми афкору аъмол ва рафтору гуфтори ифротии зиддинсониро решакан намуда, бояд афкору аъмол ва гуфтору рафтори созанда, сулҳофар ва нексириштро рӯи кор оварад. Хулоса, сиёсати пешггирифтаи Шоҳзода Муҳаммад ибни Салмон маҳсули пешрафти фазои нави сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии ҷомеаи башарӣ буда, ба тамоми ифротиҳо дар тамоми гӯшаю канори ҷомеаи башарӣ ҳушдор медиҳад, ки ифроту ифпротгароӣ оянда надоранд ва бояд аз ҳар гуна ҷомеа ба таври ҳатмӣ решакан шаванд. Барномаи роҳандозӣ шудаистодаи шоҳзода зери унвони “Биниш – 2030” дини исломро ҳамчун як дини таҳаммулпазир муаррифӣ намуда, дар бунёди ҷомеаҳои солими исломӣ бешак нақши муассир хоҳад гузошт. Муовини директори Маркази исломшиносӣ Абдухалилзода К.А.

Арабистони Саудӣ солҳои тӯлонӣ дар тасаввури ҷаҳони ислом ҳамчун яке аз намунаҳои барҷастаи давлатдории динӣ шинохта мешуд. Низоми сиёсӣ ва ҳуқуқии кишвар бо таълимоти исломӣ пайванди амиқ дошт ва дар ҳаёти иҷтимоӣ низ ниҳодҳои мазҳабӣ нақши назаррас мебозиданд. Қонуни асосии кишвар Қуръон ва суннати Паёмбарро ҳамчун асоси низоми давлатдорӣ муаррифӣ мекунад. Аз ин рӯ, сухан гуфтан дар бораи дунявият дар Арабистони Саудӣ то чанд соли пеш қариб ғайриимкон ба назар мерасид. Аммо имрӯз манзара ба таври қобили мулоҳиза тағйир ёфтааст. Аз ибтидои солҳои 2000 ва махсусан баъд аз соли 2016, бо роҳандозии «Дурнамои Арабистони Саудӣ – 2030» (Vision 2030) ва баъдан бо ислоҳоти густурдаи иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иқтисодии давраи валиаҳд Муҳаммад бин Салмон, кишвар вориди марҳилаи нави рушди худ гардид. Ин равандро наметавон танҳо бо мафҳуми «рушди иқтисодӣ» шарҳ дод. Дар баробари рушди соҳаҳои гуногуни иқтисодӣ, сайёҳӣ ва ҷалби сармоя, тағйири муносибати давлат ба дин ва коҳиши нуфузи мустақими ниҳодҳои динӣ низ ба яке аз хусусиятҳои муҳими ин марҳила табдил ёфтааст. Аз ин нуқтаи назар, таҷрибаи Арабистони Саудӣ барои дарки бартарӣ ва иқтидори низоми дунявии давлатдорӣ аҳамияти махсус дорад. Пеш аз ҳама бояд як фарқи муҳимро таъкид кард: Арабистони Саудӣ имрӯз ҳам расман давлати дунявӣ нест. Конститутсияи классикии дунявӣ дар кишвар вуҷуд надорад ва ислом ҳанӯз дар сохтори расмии давлат ҷойгоҳи махсус дорад. Ҳатто дар соли 2026 мақомоти расмии Саудӣ таъкид мекунанд, ки арзишҳои исломӣ ва ҳувияти миллӣ аз рукнҳои муҳими раванди дигаргунсозии кишвар мебошанд. Аммо масъалаи асосӣ дар ин ҷо дигар аст: оё тарзи татбиқи дин дар идоракунии давлат тағйир ёфтааст? Ҷавоб ба ин савол мусбат аст: Бале, тағйир ёфтааст. Таҳаввулоти солҳои охир нишон медиҳад, ки давлат тадриҷан аз модели идоракуние дур мешавад, ки дар он ниҳодҳои динӣ метавонистанд ба рафтори ҳаррӯзаи шаҳрвандон, фарҳанг, фароғат, тиҷорат ва ҳаёти ҷамъиятӣ дахолати мустақим дошта бошанд. Намунаи равшани ин тағйирот маҳдуд намудани салоҳияти «Кумитаи амр ба маъруф ва наҳй аз мункар» мебошад. Агар қаблан ин ниҳод метавонист ба рафтори шаҳрвандон дахолат кунад, онҳоро боздошт ё бозпурсӣ намояд ва масъалаҳои либоспӯшӣ, муносибатҳои иҷтимоӣ ва дигар паҳлуҳои ҳаёти шахсиро назорат кунад, баъд аз ислоҳоти соли 2016 салоҳияти иҷроии он ба таври ҷиддӣ маҳдуд гардид. Фаъолияти он бештар ба роҳнамоӣ ва тавсия маҳдуд шуда, дахолати мустақим ба шаҳрвандон аз байн рафт. Ин тағйирот аз нуқтаи назари консепсияи давлатдорӣ хеле муҳим аст. Зеро вақте масъалаҳои ахлоқӣ ва динӣ аз доираи назорати мустақими давлатӣ берун мешаванд, масъулияти давлат аз «назорат кардани имондорӣ» ба «таъмини тартибот, ҳуқуқ ва манфиати умум» бештар мегузарад. «Дурнамои 2030» (Vision 2030) дар ин раванд ҷойгоҳи марказӣ дорад. Ҳадафи расмии ин барнома коҳиш додани вобастагии иқтисоди кишвар аз нафт, рушди соҳаҳои гуногуни иқтисодӣ, густариши бахши хусусӣ, баланд бардоштани сифати зиндагии аҳолӣ, рушди сайёҳӣ, фарҳанг ва хизматрасонӣ мебошад. Сохтори расмии Vision 2030 имрӯз се меҳварро таъкид мекунад: ҷомеаи пурҷӯш, иқтисоди пешрафта ва давлати соҳибмуваффақ. Ҳамзамон дар тавсифи ҷомеаи оянда аз «рӯҳи исломи муосир» сухан меравад. Ин ҷо як тағйири назариявии муҳим ба назар мерасад: давлат талош мекунад исломро аз як низоми фарогири идоракунии тамоми паҳлуҳои ҳаёти иҷтимоӣ ба як ҷузъи ҳувият, арзиш ва ахлоқи ҷомеа табдил диҳад, дар ҳоле ки масъалаҳои иқтисодӣ, маъмурӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ бештар тавассути қарорҳои давлатӣ ва ниҳодҳои муосири идоракунӣ танзим мешаванд. Дар ҳамин маъно, «Vision 2030»-ро метавон яке аз муҳаррикҳои асосии секуляризатсияи амалии низоми давлатӣ донист. Аммо ин секуляризатсия на ба маънои хориҷ кардани дин аз ҷомеа, балки пеш аз ҳама ба маънои коҳиш додани нақши институтсионалии дин дар идоракунии давлат сурат мегирад. Ин нукта махсусан муҳим аст, зеро дунявиятро набояд бо бединӣ ё мубориза бо дин омехта кард. Давлати дунявӣ метавонад ба дин эҳтиром гузорад, арзишҳои ахлоқии онро эътироф намояд ва ҳамзамон қонунгузорӣ ва идоракунии давлатро аз назорати мустақими рӯҳоният ҷудо нигоҳ дорад. Агар «Vision 2030» барномаи стратегӣ бошад, пас «Мавсими Риёз» яке аз намунаҳои намоёни татбиқи иҷтимоӣ ва фарҳангии ин стратегия ба ҳисоб меравад. Бо оғози Vision 2030 ва таъсиси Идораи умумии фароғатӣ дар соли 2016, давлат рушди бахши фароғатро ба сиёсати расмии худ ворид намуд. Аз соли 2019 «Мавсими Риёз» ба яке аз бузургтарин чорабиниҳои фарҳангӣ ва фароғатии минтақа табдил ёфт. Дар доираи он консертҳо, намоишҳои театрӣ, мусобиқаҳои байналмилалии варзишӣ, фестивалҳо, намоишгоҳҳо ва дигар чорабиниҳо баргузор мешаванд. Аҳамияти «Мавсими Риёз» танҳо дар фароғат нест. Он аз нигоҳи таҳаввулоти иҷтимоӣ рамзи гузариш аз як ҷомеаи нисбатан пӯшида ба ҷомеаи бозтар мебошад. Дар гузашта бисёре аз чунин шаклҳои фароғатӣ дар Арабистони Саудӣ маҳдуд ё мамнуъ буданд. Аммо имрӯз давлат онҳоро на танҳо иҷозат медиҳад, балки ҳамчун бахши муҳими иқтисоди миллӣ, сайёҳӣ ва сифати зиндагӣ дастгирӣ мекунад. Ҳамин тавр, муносибати давлат ба фарҳанг низ тағйир ёфтааст: он чизе, ки қаблан пеш аз ҳама аз нуқтаи назари «ҳалол ё ҳаром» баҳогузорӣ мешуд, имрӯз бештар аз нуқтаи назари манфиати ҷамъиятӣ, рушди иқтисодӣ, сифати зиндагӣ ва сиёсати давлатӣ арзёбӣ мегардад. Ин тағйирот яке аз нишонаҳои муҳимтарини дунявишавии идоракунии иҷтимоӣ мебошад. Ҷанбаи дигари муҳим бознигарии муносибат ба салафияи тундрав ва таълимоти сахтгиронаи динӣ мебошад. Муҳаммад бин Салмон ҳанӯз соли 2017 ошкоро эълон карда буд, ки кишвар мехоҳад ба «исломи муътадил» баргардад ва ҷомеаи Саудиро аз андешаҳои ифротӣ дур созад. Пажӯҳишҳои солҳои охир низ нишон медиҳанд, ки сиёсати Саудӣ дар самти коҳиш додани нақши салафизм дар қудрати нарм ва бознигарии муносибати давлат бо рӯҳониён тағйир ёфтааст. Ин равандро метавон гузариш аз «исломи идеологӣ» ба «исломи арзишӣ» номид: дин ҳанӯз аҳамияти бузург дорад, вале давлат бештар ба таҳаммулпазирӣ, мӯътадилӣ, ҳувияти миллӣ ва рушди ҷомеа такя мекунад. Дар баробари ин, тағйироти таълимӣ низ муҳиманд. Барномаҳои таълимӣ ва китобҳои дарсӣ бознигарӣ шуда, баъзе матолиби такфирӣ ва таҳаммулнопазирона коҳиш дода шудаанд ва ба ҷойи онҳо мафҳумҳои ҳамзистии осоишта, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ бештар ворид гардидаанд. Яке аз равшантарин нишондиҳандаҳои тағйироти иҷтимоӣ муносибат ба ҳуқуқи занон мебошад. Дар соли 2018 занони Саудӣ расман ҳуқуқи ронандагӣ пайдо карданд. Пеш аз ин Арабистони Саудӣ ягона кишваре буд, ки занон дар он ҳаққи ронандагӣ надоштанд. Баъдан занон ҳуқуқҳои бештар барои гирифтани шиноснома ва сафар бе иҷозати сарпарасти мард пайдо карданд. Ҳамчунин талаботи ҷудо нигоҳ доштани мардон ва занон дар бисёре аз ҷойҳои ҷамъиятӣ коҳиш ёфт. Аз ин ҷо метавон як хулосаи муҳим баровард: вақте ҳуқуқи шаҳрвандӣ аз мансубияти ҷинсӣ ва иҷозаи сарпарасти

Мутарҷим: Муҳаммади Таваккул. Баргардонкунанда аз хатти форсӣ ба кириллӣ Тоҷиддин Ғуломов (Аввалаш дар шумораи гузашта) 14. БАЛОЗУРӢ АЗ ЯК ХОНАДОНИ ФОРС АСТ Ин баҳсро бархе аз андешамандони ғарбӣ оғоз кардаанд, аз он ҷумла (ва шояд нахустини онон) Жан Соваже – ховаршиноси фаронсавӣ аст, ки Балозуриро аз як хонадони эронӣ медонад. “Доирату-л-маъорифи ислом” зимни мақолаи асосии худ дар бораи Балозурӣ ба вуҷуди ин эътиқод ишора карда, лекин онро ба таври ҷиддӣ таъкид накарда ва афзудааст, ки агар ҳам ин гуфта дуруст бошад, бояд гуфт ба ҳар тақдир, Балозурӣ комилан “арабиза” шуда будааст. “Доирату-л-маъорифи бузург”-и Иттиҳоди Шуравӣ ва низ “Доирату-л-маъорифи Амриконо” эронӣ будани Балозуриро ба вузуҳ таъйид кардаанд. Лекин “Доирату-л-маъорифи Бритонико” ва низ “Ларусси бузург” Балозуриро як араб муаррифӣ кардаанд. Вазъи манобеъи арабӣ дар даврони муъосир низ дар ин замина қобили зикр ва аз ҷиҳате қобили таваҷчуҳ аст. Аз ҷумла, доктор Салоҳуддини Мунаҷҷид зимни муқаддимае, ки бар яке аз чопҳои матни арабии “Футуҳу-л-булдон” нигошта, эрониуласл будани Балозуриро пазируфтааст (ҳарчанд ки дар айни пазируфтан аз неш задан ва ҳатто иҳонати ғайримустақим ба Балозурӣ, ба сабаби надоштани насаби арабӣ, худдорӣ накардааст). Бахши аъломи китоби “Маъруфу-л-Мунаҷҷид” зимни чопи соли 1960 ба ҳеҷ ваҷҳ суҳбат аз араб будани Балозурӣ ба миён наёварда, лекин дар чопи соли 1980 ҳамон китоб таъкид шудааст, ки вай араб будааст. Манзур аз зикри ин шавоҳид ишора ба ихтилофи назарест, ки дар бораи табор ва миллияти Балозурӣ вуҷуд дорад. Мутарҷими китоби ҳозир таҳлилу истидлоли зерро дар ин замина ироа медорад: а) Муаррихону зиндагиноманависон ҳамдостонанд, ки Балозурӣ аз гурӯҳи мутарҷимони осори форсӣ ба арабӣ будааст ва аз ҷумлаи корҳои вай дар ин замина китоби «Аҳди Ардашер» аст. Бино ба далоиле, ки зимни баҳс роҷеъ ба ин китоб зикр хоҳем кард, Балозурӣ тарҷумаи «Аҳди Ардашер»-ро дар ҷавонӣ анҷом додааст. Ин маънӣ ҷуз бо фарзи ин ки Балозурӣ дар як хонадони эронӣ рушд карда, қобили тасаввур нест. Иддиъои ин ки мумкин аст вай худ араб буда ва сипас забони форсиро омӯхта бошад, дар муҳити он замон ғайри қобили бовар аст. Барои он ки битавон наҳваи тафаккури ғолиб дар даврони султаи банӣ Умайя ва банӣ Аббосро ба дурустӣ истинбот намуд, кофист ба ду шоҳиди таърихӣ ишора кунем. Аз ҷумлаи равшанфикрону муаллифони бисёр маъруфи ҳамон аср, ки худ яке аз шуюхи Балозурӣ ба шумор мерафта ва ӯ порае аз нукоти таърихии китоби «Футуҳу-л-булдон»-и худро аз вай ривоят карда, Абуубайд Қосим ибни Салом будааст. Вай аҳли Ҳирот ва табъан форсизабон ва ба истилоҳи аъроб, худ як «аҷамӣ» будааст. Маъазолик, дар асари бисёр маъруфи худ ба номи «Ғарибу-л-ҳадис» дар баҳс роҷеъ ба вожаи “аҷам” менависад: «Ал-фасеҳу-л-инсон ва-л-аъҷаму-л-баҳима» шоҳиди дигар матлабест, ки Мубаррад дар боби 32-и китоби «ал-Комил»-и худ нигоштааст. Вай менависад, бархе мардумон ҳастанд, ки дар пайдо ва ошкор шудани назар ва бар ҳасби зоҳир бояд ҳукм ба бузургзодагии эшон кард, магар ин ки баъдан хилофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки ба арабӣ фасеҳ сухан гӯяд ва ё аз ӯ бӯи атр ба машом расад, ё савор бар асп гузар кунад. Дар муқобил касоне ҳастанд, ки дар назари аввал бояд ҳукм ба ҳақорат ва бесарупойии эшон кард, магар ин ки халофи он собит шавад, аз ҷумла, касе, ки дар як шаҳри арабӣ ба забони форсӣ сухан гӯяд. Ёдовар мешавад, ки Мубаррад дуруст ҳамасри Балозурӣ буда ва таърихи фавти он ду фақат чаҳор сол ихтилоф доштааст. Чунин будааст тарзи тафаккури ҳоким бар муҳите, ки Балозурӣ дар он нашву намо ёфтааст. Дар чунон муҳите имкон ин ки як фарди араб ангезае барои фаро гирифтани забони форсӣ дошта бошад, фарзест, қариб ба муҳол. б) Балозурӣ илова бар соири фазоил, дар илми ансоб низ мақоми бас манеъ дошта ва нисобае бузург ба шумор мерафтааст. Вай дар ҳамин китоби «Футуҳу-л-булдон» борҳо насаби мардони беқадру қиматеро ба тафсил зикр кардааст, ҳол он ки дар мавриди хеш аз марзи падару ҷад фаротар нарафтааст (нигоҳ кунед ба нахустин иборати китоби “Футуҳу-л-булдон”). Қобили тасаввур аст, ки дар сурати фаротар рафтан ба номҳои эронӣ ва форсӣ мерасидааст ва ин дар он даврон мояи фахре ба шумор намерафтааст. в) Хонадони Балозурӣ уҳдадори умури девонӣ будаанд. Ба ривояти Ҷаҳшиёрӣ, ниёи вай котиби Хасиб – ҳокими Миср будааст ва ин ҳирфа ҳамон гуна ки медонем, дар асри Аббосӣ беш аз ҳама миёни хонадонҳои эронӣ ривоҷ доштааст. г) Ин ҳақиқат, ки Балозурӣ осори худро ба арабӣ нигошта, муғоирате бо эронӣ будани ӯ надорад ва чунонки медонем, эрониёни бисёри дигаре низ ба ҳамин тартиб амал кардаанд. “Доирату-л-маъорифи Амриконо” дар ҳамин замина менависад: «Дар садди азиме аз бузургтарин номҳо дар заминаи шеъру дониши араб, аз қабили Башшор ибни Бурд ва Абунуввос ва Себӯяи наҳвӣ ва Балозурии муаррих эрониёне будаанд, ки бархе аз эшон кӯшиши худро сарфи он карданд, ки масоилу мавзуъоти эрониро ба ҷаҳони араб интиқол диҳанд ва малоими табъи онон арза доранд». Ва билохира, ҳамон гуна ки гуфта шуд, ба назари муртарҷим, хонадони Балозурӣ мансуб ба шаҳр ё қарияи Балозур аз тавобеъи Дайлам будаанд. Бино ба ин далоил, мутарҷими китоби ҳозир муътақид аст, ки Балозурӣ аз хонадони эронӣ буда ва ба хилофи иддиъои мазкур, дар “Доирату-л-маъорифи ислом” «арабиза» нашуда ва балки забони модарии вай форсӣ будааст. АЪЗОИ ДИГАРИ ХОНАДОНИ БАЛОЗУРӢ Пештар гуфтем, ки номи падари Балозурӣ Яҳё ва номи падари ӯ Ҷобир ва номи падари Ҷобир Довуд будааст ва низ гуфтем, ки Ҷаҳшиёрӣ дар асари худ ба номи “Китобу-л-вузаро ва-л-куттоб” аз Ҷобир – ниёи Балозурӣ ном бурда ва ӯро низ Балозурӣ хондааст. Кунияи Ҷобир бино ба ҳамин ривоят, Абуабдулҳамид будааст ва аз ин рӯ, метавон ҳадс зад, ки Ҷобир илова бар Яҳё – падари Балозурӣ, фарзанди дигаре ба номи Абдулҳамид доштааст. Ҷобир худ дар замони Ҳорунаррашид котиби Хасиби ҳукмрони Миср будааст, чунонки аз навиштаҳои Ҷаҳшиёрӣ бармеояд, хасиби шуарову донишмандонро дар дастгоҳи худ гирд оварда ва силаҳо додааст. Мутаассифона, беш аз ин огоҳии дигаре дар боби аъзои хонадони Балозурӣ дар даст надорем. МАҚОМИ БАЛОЗУРӢ ДАР ДАСТГОҲИ ХИЛОФАТИ АББОСӢ Ҳамон гуна ки қаблан зикр шуд, манобеъи таърихии мавҷуд ҳокӣ аз ин аст, ки Балозурӣ Маъмунро мадҳ гуфта ва ин нишонаи он аст, ки вай дар оғози ҷавонӣ ба дарбори ин халифа роҳ доштааст. Аз замони марги Маъмун то хилофати Мутаваккили Аббосӣ, яъне тайи даврае қариб чаҳордаҳ сол номе аз ӯ ба унвони муқаррабони

Таърих нишон медиҳад, ки яке аз аломатҳои нуфуз ва қудрати империяҳо бо пайдо шудани имконият ба даст овардани заминҳои нав ва ҳифзи манфиатҳояшон дар шакли гуногун буд ва ҳаст. Чунин таҷрибаи таърихиро империяи Форс бо Рим аз сар гузаронида, мунтазам ҷангҳои харобиовар барои ба даст овардани манфиатҳо миёни онҳо ба вуқуъ пайвастанд. Баъзан, агар форсҳо ҳудуди Шарқи масеҳиро забт мекарданд, боз аз даст медоданд, ки дар ниҳоят ҳарду империя аз нигоҳи ҳарбӣ заиф ва хароб шуданд. Дар ин миёна, қабилаҳои бодиянишин араб низ бо ҳуҷумҳои худ сарзаминҳои мутамаддинро азият медоданд. Аз ин рӯ, ҳам Империяи Византия ва ҳам Форс дар ниҳоят усулҳои мубориза бо онҳоро таҳия карда, аввалинҳо сулолаи масеҳии араби ғассониёнро ба худ ҷалб карданд ва форсҳо бо ҳамодиҳо дӯстӣ барқарор карданд, то онҳо дар муқобили ҳуҷумҳои бодиянишинон истодагарӣ кунанд ва аз ин тариқ амнияташонро дар сарҳад таъмин намоянд.1. Аммо, дар асри 7 ҳамодиҳо фаҳмиданд, ки аз сарпарастони худ, форсҳо фоидаи зиёд намегиранд. Дар ин маврид, пешниҳоди хилофати арабҳоро, ки дар он манфиати зиёд ваъда дода шуда буд, аз ҷониби аксаряти қабилаҳо пазируфта шуд. Вақте, ки арабҳо минбаъд ба марзҳои Византия ва Сосониён ҳамла мекарданд, империяҳои бузург қудрати дифои сарҳадашонро аз арабҳо надоштанд, чун сарҳадбон надоштанд. Илова бар ин, зулму ситами низоми давлатӣ дар вилоятҳо бадбинии мардумро ба ҳокимияти маркази императорӣ дучанд карда буд ва чандин шӯришҳо ва низоҳои алайҳи империяи марказӣ ба вуқуъ пайвастанд. 2. Дар охир такя бар мардуми бегона дар сарҳад ва идомаи ҷангҳои дохилӣ ва берунӣ сабаби шикасти империяи Форс шуд. Вобаста ба муборизаи мардум дар муқобили араб дар сарзамини Мовароуннаҳр ва Хуросон муаллифони мусалмон ва ғайриммусулмон бо забонҳои арабӣ ва форсӣ ва дигар забонҳо бисёр навиштанд. Муаллифони ин таърихномаҳо гуногун буданд. Инҳо ходимону мансабдорони давлатӣ ва халифаҳо, котибони дарбори халифаҳои Аббосиён. олимон хизматгорони дарбори Сомониён, Ғазнавиён ва дигар подшоҳон буданд ва ҳамчун шоҳидон асарҳои худро ба маъракаҳои низомӣ, корҳои давлатӣ ва дигар корҳои онҳо бахшидаанд. Дар натиҷа, бисёре аз онҳо рӯйдодҳои таърихиро бо тарзи маҷбурӣ, ғайривоқеӣ тасвир карда, нақши мухолифони худро паст мезаданд.3 Аз ин рӯ, ҳангоми истифодаи манбаҳо усули муқоиса ва таҳлили интиқодӣ ба маврид аст. Дар баробари сиёсати миллатгароии хилофати Умавиён ва муносибат ба ғайриарабҳо (маволиён) ҳатто пас аз қабули ислом, ки онҳо шаҳрвандони дараҷаи дуюм ҳисобида мешуданд, идеяҳои зидди низоми сиёсии арабҳо шакл гирифтанд. Дар аввал таъмини баробарҳуқуқӣ барои ҳамаи мусалмонон новобаста аз миллат бо истинод ба Қуръон моҳияти асосии ин идея буд. Бо гузашти вақт, ин ҳаракат ба намоиши бартарии фарҳангӣ ва таърихии форсҳо бар арабҳо табдил ёфт ва низоми қабилавии арабро бо бузургӣ, ҳашамат ва давлатдории қадимаи Эрони Сосонӣ муқоиса мекарданд. Албатта, чунин муқоиса бартарияти форсҳоро нишон медод. Аммо, арабҳо ин муборизаҳои мусулмононро барои баробар ҳуқуқии ҳамагон аз нигоҳи Қуръон ва дастрасии ҳамагон ба молу мулкро ҳамчун мухолифат бо дини ислом маънидод карда, душманони низоми сиёсиро ҳамчун душманони дин ҷазо медоданд. Дар як давраи муайяни таърихӣ, ки қариб 140 солро ташкил медод, мардуми миллатҳои дигар аз истиқлолияти сиёсӣ ва фарҳангӣ куллан бенасиб монданд ва ҳатто ин раванд шакли умумӣ гирифт. Яъне итоат ба низоми араб аз нигоҳи динӣ чунон устувор шуд, ки миллат дар бораи истиқлолияти сиёсӣ фикр ҳам намекард. Инро метавон як давраи карахтии тафаккури миллат номид. Бисёр қавму миллатҳо ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг, мероси таърихӣ, анъанаҳои миллӣ, заминҳои бумии худро аз даст дода, махлут ба араб шуда куллан нобуд шуданд, ки намунаи он забони қибтҳо дар Миср, забони сурёнӣ дар Шом, Лубнон, Ироқ, забони марониён ва барбариҳо дар Либия, Тунис, Алҷазоир, Марокаш, ки имрӯз танҳо баъзе дастхатҳои қадим бо ин забон боқӣ мондаанду халос. Аммо куллан нест кардани тафаккури сиёсии миллати форс ғайриимкон буд. Дар ин давра ҳам равшанфикрони миллат, ки ҳарчанд хеле кам монда буданд, кушиши бедор кардани миллатро доштанд ва ин раванд барои ташкили ҷунбишҳои миллӣ замина омода кард. Дар таҷриба, арабҳо ба ин қонеъ накарда, дар дарбори уммавиён ва аббосиён теъдоди чандин китобҳо дар муқобили фарҳанг ва тамаддуни форсҳо навишта шуда, паҳн мекарданд, ки ин ҳам як намуди мубориза барои аз арсаи сиёсӣ нобуд кардани ин миллат буд. Китобҳо ва асарҳои аввали арабӣ дар душманӣ бо эрониҳо аз ҷониби нависандагони араб навишта шуда, хусусан асарҳои зиёдеро дар рад кардани ҳаракати Шуъубия, нафрат ба ғайриарабҳо (форсҳо) ва исботи бартарии арабҳо бар ғайриарабҳо навиштаанд. Моҳияту мазмуни аксари китобҳо нишон додани камбудиҳо, нуқсонҳои таърихӣ ва хусусиятҳои манфии ғайриарабҳо буд, то бартарии нажоди арабро исбот кунад. Ин раванд хусусан дар давраҳои умавиён ва аввали аббосиён, яъне бартарии арабҳо бар форсҳо бо мафҳуми бартарии арабҳо “фазл-ул-араб” хеле авҷ гирифта буд. Заминаҳои тезу тунд будани ин муносибатҳо заминаҳо ва омилҳои таърихӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ дошт. Заминаи таърихии душмании пеш аз ислом, рақобат байни империяи Сосониён ва қабилаҳои арабии хаммарзӣ буд. Таърих собит мекунад, ки худуди давлатҳои Миср, Арабиситон, Яман, Сурия, Ироқ доим аз ҷониби империяҳои Эрон ва Рим забт ва тобеъ мешуданд. 4 Яъне ин ҷангҳо имконияти мустақилияти сиёсии арабро нобуд мекарданд. Аммо омадани ислом ва таъсиси низоми сиёсии араб дар зери шиори ислом масъаларо куллан дигар кард. Дар ин давра, акнун аввалин истилоҳҳои мусаллаҳонаи араб бар зидди дигарон сар шуд. Инчунин таҷрибаи таъсиси низоми хоси арабӣ дар доираи дин бо номи хилофат рӯи кор омад, ки истилоҳи сарзаминҳои дигар аз ҷониби лашкари ислом мазмуни наҷот бахшидан гирифт. Ҳарчанд дини ислом бо имон овардан ҳамаро дар назди Худованд яксон ва баробар медонист, вале дар амал ҳеҷ вақт чунин набуд ва нест. Чаро! Ҳарчанд доктаринаи қуръонӣ онро таъкид кунад ҳам, дин вобаста бо равандҳои иҷтимоии ҷомеа шакл гирифт, ки таъсири унусурҳои фарҳангӣ ва сиёсӣ дар он кам набуд. Хусусан ҳукмронии давраи уммавиён таҳқир ба ғайриарабҳо (маволӣ) нажодпарастӣ ва афзалият додан ба унсури арабӣ ҳамчун қисми таркибии дин пазируфта шуда буд. Дар ин давраи муаяйни таърихӣ низоми сиёсӣ-динии араб (хилофат) истиқлолияти сиёсии давлатдории империяи Сосониён дар Форс пурра барҳам дода шуд ва моликияти Византия нобуд карда шуд, силсилаи низоми шоҳӣ ва ашрофи олии маҳаллӣ соҳибихтиёрии худро аз даст дод, динҳои пешинаи давлатӣ, Зардуштӣ дар Эрон мақоми худро ҳамчун дини давлатӣ аз даст дод ва калисоҳои масеҳӣ дар вилоятҳои пешинаи Византия бартарии сиёсии худро аз даст доданд, забони расмӣ дар замони умавиён дар қаламрави хилофат ба арабӣ интиқол дода шуданд.5 Чунин муносибат

 Коррупсия (лотинӣ: corruption – пора) дар адабиёти ҳуқуқӣ ҳамчун фаъолияти ҷиноӣ муайян карда мешавад, ки аз сӯиистифода аз қудрати расмӣ аз ҷониби мансабдорон барои манфиатҳои шахсӣ иборат аст. Дар дар адабиёти илмию соҳавии бо забонҳои тоҷикӣ ва форсии муосир таълифшуда дар баробари вожаи “коррупсия”, муродифи арабии он “фасод” низ васеъ истифода бурда мешавад. Дар ҳуқуқи Рим коррупсия ҳамчун “вайрон кардан, шикастан, пора додан” фаҳмида мешуд ва амали ғайриқонунӣ алайҳи мансабдорон буд. Ин истилоҳ тавтеаро байни якчанд иштирокчиён ифода мекард, ки ҳадафи он таъсири номатлуб, масалан, ба раванди судӣ ва халалдор кардани ҷараёни муқаррарии маъмурияти давлатӣ буд. Истилоҳи “коррупсия” барои тавсифи сӯиистифода аз қудрати расмӣ, ки одатан бо вайрон кардани қонун ҳамроҳ аст, истифода мешавад. С.И. Ожегов ин истилоҳро ҳамчун “порагирӣ, фосиқии мансабдорон ва шахсиятҳои сиёсӣ” муайян мекунад. В.В. Лунеев коррупсияро ҳамчун “падидаи иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ ё криминологӣ” мешуморад, ки як қатор амалҳои хатарноки иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар амалияи байналмилалӣ ҳамчун ҷиноят эътироф карда мешаванд”. П.А. Чебоксаров коррупсияро ҳамчун “маҷмӯи падидаҳои манфии дар ҷомеа ва давлат рухдода” муайян мекунад. Ба андешаи ин муҳаққиқ, коррупсия пеш аз ҳама дар нодида гирифтани меъёрҳои ахлоқӣ аз ҷониби шахсони алоҳида ва дар содир кардани амалҳои тамаъҷӯёна ва худхоҳона, ки бар зидди ҳокимияти давлатӣ, манфиатҳои хизмати давлатӣ ва хизмат дар мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ равона шудаанд, ифода меёбад”. А.В. Кузмин ду фаҳмиши коррупсияро пешниҳод мекунад: – фаҳмиши васеъ, ки тибқи он коррупсия ҳам ришвахорӣ дар ҳама шохаҳои ҳокимият ва идоракунӣ (давлатӣ, мунисипалӣ, хусусӣ), ҳам ҷиноятҳои мансабиро, ки бо ниятҳои худхоҳона содир шудаанд, дар бар мегирад; – фаҳмиши танг , ки тибқи он коррупсия – ришвахорӣ ва порагирӣ дар ҳама шаклҳои он, илова бар ин (бо дараҷаи муайяни анъанавӣ) ришвадиҳӣ ва ангехтан ба додан ё гирифтани ришваро дар бар мегирад. Ҳарду намуди коррупсия асосҳои ҳуқуқии ҷомеа ва ҳокимияти давлатиро хароб мекунанд . Дар ҳоле ки баъзе муҳаққиқон дар бораи худи мафҳуми коррупсия назари гуногун доранд, аксари муаллифон онро бо сӯиистифода аз қудрати давлатӣ, истифодаи мавқеи расмӣ барои мақсадҳои худхоҳонаи шахсӣ ё гурӯҳӣ алоқаманд мекунанд. Масъалаи мубориза бо ҷинояткорӣ ва махсусан бо коррупсия муддати тӯлонӣ дар маркази таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор гирифтааст. Бисёре аз олимон ва сиёсатмадорон асарҳои худро ба омӯзишу фаҳмиши амиқу дақиқи илмии коррупсия ва таҳияи роҳҳои мубориза бо ин падидаи зарарноки ҷамъиятӣ бахшидаанд. Беҳтар кардани қонунгузорӣ ва амалияи ҳифзи ҳуқуқ дар соҳаи мубориза бо коррупсия ба шарте имконпазир аст, ки баъзе падидаҳои иҷтимоии барои коррупсия ҳамчун омил хизматкунанда равшан карда шаванд. Бо андешаи профессор Г.А. Сатаров, “коррупсияро пурра решакан кардан мумкин нест, зеро он нишондиҳандаи сатҳи солимии ҷомеа аст”, яъне коррупсия ҳам бо нокомилии ҷомеаи муосир ва ҳам бо як қатор ҳолатҳои дигар алоқаманд аст. Олими иқтисодшиноси швед. Гуннар Мюрдал (1898-1987) бо ишора ба сатҳи баланди ришвахорӣ дар ҷомеаи шведӣ, менависад: “…аз сабаби қонунҳои бад, мо ба миллати одамони маккор табдил ёфтаем”. Дар ин робита, баъзе коршиносон бовар доранд, ки қонунҳои кунунӣ бо коррупсия ҳеҷ иртиботе надоранд ва коррупсия инъикоси нокомилии доимию абадии табиати инсон аст. Дигарон бюрократизатсияи ҳаёт, афзоиши шумораи мансабдорон, тақвияти нақши давлат ва ғайраро ҳамчун сабабҳои асосии коррупсия ном мебаранд . Ғайр аз ин, коррупсия инчунин аз он сабаб ба вуҷуд меояд, ки муносибатҳои расмии байни давлат ва сохторҳои ғайридавлатӣ, ки дар қонунҳо муқаррар шудаанд, фаъолияти дурусти низоми идоракунии давлатиро таъмин намекунанд ва бо муносибатҳои ғайрирасмӣ пурра карда мешаванд. Коррупсия яке аз чунин муносибатҳои ғайрирасмӣ аст. Дар ин робита, андешаи профессор Д. Шеклтон ҷолиб аст: ӯ боварӣ дорад, ки “то он даме, ки давлат ҳаёти ҷомеаро дар ин ё он шакл танзим мекунад, он маҷбур аст, ки сатҳи муайяни коррупсияро таҳаммул кунад”. Тибқи мазмуни ин андеша, коррупсия танҳо дар ҷое вуҷуд надорад, ки қудрати давлатӣ вуҷуд надорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи мубориза бар зидди коррупсия (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1385) истилоҳҳои “коррупсия” ва “муқовимат бо коррупсия”-ро муайян мекунад. Коррупсия – кирдоре (ҳаракат ё беҳаракатие), ки шахсони ба иҷрои вазифаҳои давлатӣ ваколатдор ё шахсони ба онҳо баробаркардашуда бо истифода аз мақоми худ ва имкониятҳои он барои ба манфиати худ ё шахсони дигар ғайриқонунӣ ба даст овардани неъматҳои моддию ғайримоддӣ, бартарият ва имтиёзҳои дигар содир менамоянд, инчунин ба ин шахсон ваъда додан, таклиф ё пешкаш намудани ин гуна неъмату бартарият ва имтиёзҳои дигар бо мақсади моилкунӣ ё қадр кардани онҳо барои содир намудани чунин кирдорҳо (ҳаракат ё беҳаракатӣ) ба манфиати шахсони воқеӣ ё ҳуқуқӣ; (ҚҶТ аз 26.12.11с., №772). Муқовимат ба коррупсия – фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, ташкилотҳо, новобаста аз шакли моликият, дар доираи ваколатҳо ва вазифаҳои худ, инчунин шахсони воқеӣ дар самти пешгирии коррупсия, аз ҷумла оид ба ошкор ва бартарафсозии омилҳои бавуҷудоварандаи коррупсия (пешгирии коррупсия), дар самти ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ (мубориза бо коррупсия), оид ба кам ва бартараф намудани оқибатҳои ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ, дар самти мусоидат дар пешгирӣ, ошкор кардан, кушодан, рафъ намудан ва тафтиши ҳуқуқвайронкуниҳои коррупсионӣ; (ҚҶТ аз 24.02.17 с., №1386). Умуман, метавон гуфт, ки дар ҷомеаи ҷаҳонӣ возеҳии комил ё дақиқии ҳуқуқӣ дар фаҳмиш ва дарки коррупсия вуҷуд надорад. Дар ҳуҷҷати истинодии СММ оид ба муборизаи байналмилалӣ бар зидди коррупсия гуфта мешавад: “Коррупсия сӯиистифода аз қудрати давлатӣ барои манфиати шахсӣ аст”. Ин таъриф ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки коррупсия пардохти мукофотро барои фиреб додани шахс аз вазифаи вазифавӣ, сарпарастӣ дар асоси робитаҳои шахсӣ ва азхудкунии маблағҳои давлатӣ барои истифодаи шахсӣ дар бар мегирад. Ин фаҳмишро инчунин таърифи Гурӯҳи кории байнисоҳавии Шӯрои Аврупо оид ба мубориза бо коррупсия тасдиқ мекунад: коррупсия порагирӣ ва ҳама гуна рафтори дигарро аз ҷониби шахсоне, ки иҷрои вазифаҳои мушаххасро дар бахши давлатӣ ё хусусӣ ба ӯҳда гирифтаанд, дар бар мегирад. Коррупсия боиси вайрон кардани вазифаҳое мегардад, ки аз ҷониби мақомоти дахлдори давлатӣ ба зиммаи шахсони ришвахор ҳамчун шахси мансабдори давлатӣ, корманди хусусӣ ё агенти мустақил гузошта шудаанд ва барои ба даст овардани ҳама гуна фоидаи ғайриқонунӣ барои худ ё дигарон равона шудааст. Ҳамин гуна мавқеъ дар Дастури Котиботи СММ, ки ба таҷрибаи кишварҳои гуногун асос ёфтааст, муқаррар шудааст. Он мафҳумҳои зерини коррупсияро дар бар мегирад: 1) дуздӣ ва азхудкунии амволи давлатӣ аз ҷониби мансабдорон, 2) сӯиистифода аз мақоми хизматӣ барои ба даст овардани манфиатҳои шахсии беасос, аз