МАҚОЛАҲО

Дар таърихи навини Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 расман Рӯзи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида, барои миллати тоҷик иди муқаддас маҳсуб мешавад. Тамоми сокинони кишвари озоду ободи мо имрӯз ифтихор доранд, ки 34 сол қабл аз ин нахустин хиштҳои пойдевори истиқлоли воқеӣ ва давлатдории миллии худро ниҳода, аз шарофати мустақилият соҳиби рамзҳои давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруди нави миллӣ гардидем. Дар ибтидои истиқлоли давлатӣ Худованд ба халқи тоҷик Пешвоеро ато кард, ки миллату давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуда, Тоҷикистони соҳибистиқлолро обод ва ҷанги бародаркушро хотима бахшид. Вай тамоми кушиши худро ба харҷ медиҳад, то мардум зиндагии шоиста дошта бошанд. Қадамҳои аввалини истиқлол бо ҷанги хонумонсӯз оғоз гардид, ки аз ҷониби ТЭТ ҲНИ роҳандозӣ шуда, яксаду панҷоҳ ҳазор кушта, 1 миллион гуреза ва беш аз 10 миллиард зиён ба бор овард. Ҷангу талошҳои ибтидои солҳои навадуми асри гузашта тамоми фишангҳои давлату давлатдорӣ ва истеҳсолиро фалаҷ карда буданд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳҳои расидан ба истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллиро ҷустуҷӯ мекард ва Сарвари давлат пайваста талош меварзиданд, то осудагию оромӣ дар саросари мамлакат ҳукмфармо гарданд. Бо талошу заҳмат, ҷонфидоиву ҷоннисориҳои Пешвои миллат 27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ байни Ҳукумати Тоҷикистон ва мухолифин имзо гардид ва он рӯзи муборак Рӯзи Ваҳдати миллӣ эълон шуд. Аз ҳамон вақт инҷониб ҷомеаи ҷаҳони муосир таҷрибаи пешқадами «Сулҳи тоҷикон»-ро меомӯзад ва барои насли имрӯз чун намунаи беҳтарини гуфтушуниди созанда пешниҳод мекунад. Пас аз нисбатан ором шудани вазъият Пешвои миллат баҳри пешрафти иқтисодиёт ва ба ҳам пайванд кардани минтақаҳои Тоҷикистон сохтмони роҳҳои замонавӣ ва бунёд кардани нақбҳоро ба роҳ монданд. Сохтмони шоҳроҳи «Роҳи абрешим», бунёди нақбҳои «Анзоб», «Шаҳристон», «Шар-шар» ва «Чормағзак», сохтмонҳои қитъаҳои алоҳидаи роҳҳои мошингарди Душанбе – Хоруғ – Мурғоб, Душанбе – Рашт – Саритош, Душанбе – Хуҷанд – Чаноқ, Қулма-Қароқурум, роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб иқдомҳои Пешвои миллат буданд, ки боиси пешрафту тараққиёт гашта, мардум аз азияти ағбаҳои хатарнок растанд ва имкон фароҳам омад, ки ҳаракати нақлиёт дар дохили мамлакат ва берун аз он тамоми фаслҳои сол имконпазир бошад ва дар ин замина вазъи равуо ва боркашонӣ ба манотиқи гуногуни кишвар сад дар сад беҳтар гардад. Душвортарин муаммои мо масъалаи истиқлолияти энергетикӣ буд. Дар роҳи таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоии кишвар аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ, ки ҳадафҳои стратегии Ҳукумати мамлакат мебошанд, бо сохтмони нерӯгоҳҳои хурду калони барқи обӣ, хатҳои интиқоли қувваи барқ, туннелҳо, шоҳроҳҳову пулҳои байналмилалии мошингард ва даҳҳо иншооти азими инфраструктураи иҷтимоӣ натиҷаҳои нек ба даст оварда шуданд. Бунёдкориву созандагӣ дар ин самтҳо вусъати тоза пайдо кард. Аз ҷумла, сохмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Сангтӯда-1», «Сангтӯда-2», як қатор нерӯгоҳҳои хурд, хатҳои баландшиддати интиқоли нерӯи барқи Ҷануб – Шимол, Лолазор – Хатлон, Лолазор – Сангтӯда-1 ба истифода дода шуданд. Хусусан ба кор даромадани хатти 500 киловаттаи Ҷануб–Шимол ва дар пойгоҳи асосии он насб гардидани трансформатори дуюм – ин ғамхории бузурги Ҳукумати Ҷумҳурӣ барои сокинони вилояти Суғд дар мавсими тобистону зимистон маҳсуб мешавад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ сохтмони иншооти ҳаётан муҳим – бунёди НБО-и Роғун оғоз гардид. 29 октябри соли 2016 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Роғун сафар намуда, дар дигар намудани маҷрои дарёи Вахш иштирок намуданд. Баъди заҳматҳои зиёд, ду агрегати нерӯгоҳи барқи обии Роғун ба кор даромад. Ба истифода додани нерӯгоҳи барқи обии Роғун аз он шаҳодат медиҳад, ки давлату ҳукумат бо сарварии Пешвои хирадманди тоҷикон пайваста баҳри ободӣ ва гулгулшукуфии ватанамон заҳмат кашида, давлати соҳибистиқлоли моро дар қатори кишварҳои мутараққии ҷаҳон қарор медиҳанд. Қабл аз ин, дар фасли зимистон баъзе минтақаҳои кишвар аз норасоии қувваи барқ танқисӣ мекашиданд. Айни ҳол, ин мушкилӣ бартараф шуда, баъди пурра ба кор даромадани НБО-и Роғун, Тоҷикистон пурра бо барқ таъмин шуда, ба Ӯзбекистону Қирғизистон, Афғонистону Покистон ва ба дигар давлатҳои минтақа барқ содир мекунад. Ҳоло давлати мо дар самти тараққиёт қадамҳои устувор гузошта, дар бисёр нишондиҳандаҳо дар минтақа пешсаф мебошад. Иқтисодиёти Тоҷикистон баланд шуда, мо ба кишвари содиркунанда табдил гардидем. Истихроҷи тиллову нуқра, алюминий ва маъданҳои гуногун, истеҳсоли молҳои ниёзи мардум, нуриҳои минералӣ, сементу кабел, истеҳсоли автобусҳои замонавӣ камтарин дастовардҳои истиқлолият мебошанд. Шумо боре ба гулгашту хиёбонҳои пойтахти азизамон назар кунед, ки чи гуна ободу зебо гаштаанд. Бунёди ҳайкали аввалин давлатдори тоҷикон Исмоили Сомонӣ, барафрохтани Парчами миллӣ, ки назираш дар олам нест, китобхонаи миллӣ, осорхона, театр, сохтмони садҳо биноҳои баландошёна, соли ҷорӣ ифтитоҳ гардидани биноҳои боҳашамати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Парлумони кишвар давлати моро дар қатори кишварҳои пешрафта қарор дода, аз дастовардҳои истиқлолият маҳсуб меёбанд. Сокинону меҳмонон бо завқ дар пойтахти мамлакатамон сайру гашт намуда, сайёҳони хориҷӣ шаҳри Душанберо «Шаҳри сабз» ном гузоштаанд. Пешрафти иқтисодиёт ва таъмини амнияти шаҳрвандон боис гашт, ки ҳамасола ба Тоҷикистон ҳазорон сайёҳони хориҷӣ ташриф меоранд. Обрӯву нуфузи Пешвои миллати тоҷикон давлати моро дар сарҳанги кишварҳои бонуфуз қарор додааст. Ба шарофати сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат муяссар гашт, ки муносибатҳои дӯстонаи ду давлати ба ҳам ҳамсоя ва ҳамфарҳанг Тоҷикистон ва Ӯзбекистон бори дигар гусаста гарданд. Сафарҳои президентҳои ин ду кишвар боис гаштанд, ки сарҳадҳо кушода шуда, одамон бемамоният аз ҳамдигар дидан кунанд, хешу таборони аз ҳам ҷудо, бори дигар ба ҳам пайвастанд. Бешак, барқарор гаштани муносибатҳо бо кишвари ба мо ҳамсоя ва дӯст аз сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат дарак медиҳад, зеро Сарвари давлат тавонистанд кори амалинашавандаро амалӣ созанд. Дар замони соҳибистиқлолӣ ба рушди фарҳанг диққати ҷиддӣ зоҳир карда шуд. Таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён, Соли тамаддуни Ориёӣ, Бузургдошти 1150-солагии сардафтари адабиёти тоҷику форс маликушшуаро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 2500- солагии шаҳри Истаравшани бостонӣ, 2500- солагии Хуҷанд, 2700- солагии шаҳри Кӯлоб, 700- солагии Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, 3000-солагии Ҳисор, бузургдошти Пешвои бузургтарин мазҳаби ростини ислом – Имом Аъзам, Ҷомиву Туғрал, Садриддини Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров, Мирзо Турсунзода ва дигар бузургону азизони миллат мутантан ҷашн гирифта шуд. Мақоми давлатӣ гирифтани ансамблҳои «Шашмақом», «Фалак» ва таҷлили ҳамасолаи «Наврӯз», «Меҳргон», Рӯзи «Шашмақом», «Рӯзи фалак», «Рӯзи китоб», «Рӯзи Парчами миллӣ», «Рӯзи Президент», дастгирии чорабиниҳои фарҳангии сатҳи ҷумҳуриявию байналмиллалӣ, ширкати бевоситаи Роҳбари давлат дар чорабиниҳои фарҳангӣ аз таваҷҷуҳи беандозаи Пешвои Миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гувоҳӣ медиҳад. Дар даврони истиқлол Наврӯз ҷаҳонӣ шуд. Ин ҷашни бостонии мардуми тоҷикро маҳз Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бори дигар аз нав эҳё намуданд ва ба ҷаҳониён собит сохтанд, ки ин сарзамини

Дар тўли 34 соли даврони истиқлолият саҳифаҳои ҳаёти кишварамонро варақгардон карда, аз муваффақиятҳои мавҷуда табъи кас болида мегардад. Зеро солҳое буданд, ки рўҳияи мардуми шарифи Тоҷикистонро яъсу навмедӣ фаро гирифта буд. Касе ҳам тасаввур карда наметавонист,ки чунин рўзҳои осудагию фараҳафзо боз дар кишварамон фаро мерасад. Мардуми шарифи Тоҷикистон танҳо орзуи онро дошт, ки оташи қаҳру ғазаб, кинаю адоват ва қасдгириҳою ғурури баъзе ашхоси ҷоҳилу кўтоҳандеш ва манфиатҷў аз байн биравад… Рўзе бирасад, ки шахсиятҳои хирадманду миллатдўст, дурандешу халқдўст, давлатсозу ояндабин ва далеру шуҷоъ ба майдони сиёсат ворид гарданда, ташаббускори раҳоӣ аз табоҳӣ, озодӣ аз ҷаҳолат гарданд… Ин ҳама орзуҳои ашхоси ватандӯсту миллатдўсту меҳанпараст буданд. Шукри Худованд, ҳамин гуна шахси худодод ба сари қудрат омад, ҷони хешро ба хатар андохта, бо ҳама гуна хавфу хатарҳои замон муборизаи қатъӣ бурда, самти ҷараёни киштии умеду ормонҳои миллатро ба сўи офтоби шуълавар мутаваҷҷеҳ намуд. Аз ҳама гуна монеаҳои тақдирсоз моҳирона убур карда, кишвари азизамон Тоҷикистонро ба қуллаи мақсуд, ба сулҳу ваҳдат ва ризоияти ҷомеа бо масъулияту шуҷоат сарбаландона оварда расонид. Ба таҳдидҳои бадхоҳон, душманони миллату давлати тоҷикон бо ҷавобҳою амалҳои қотеона дохили майдони муборизаҳои сиёсӣ гардида, Тоҷикистонро аз хатари парокандашавӣ эмин нигоҳ дошт. Бо саъю кушишу заҳматҳои шабонарузии зиёд кишвари ҳамешабаҳори моро ба арсаи олам ба ҳайси як давлати мустақил, дорои саҳифаҳои дурахшони таърихию фарҳангии ибратомўз ва забону адабиёти ғанӣ ба оламиён муаррифӣ намуд. Нақши ин фарзанди барўманди миллати тоҷикро, метавон ба Исмоили Сомонӣ шабоҳат дод, ки бо ҷоннисорӣ, матонату иродаи устувор давлати тоҷиконро аз нав эҳё гардонид ва бо номи шахсияти сулҳҷўю давлатсоз машҳур ба ҷаҳон гардид. Номи тарроҳи сулҳро ба худ касб намуд. Ин шахси худододу абармарди таърихӣ фарзанди барӯманди тоҷик муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Хушбахтона, имрўз олимону сиёсатмадорони намоёни олам таҷрибаи сулҳофаринии Тоҷикистонро мавриди омўзиш қарор дода, барои бартараф сохтани зиддиятҳои дохилии кишварашон ва таҳкими сулҳу ризоияти миллӣ аз ин таҷриба истифода мебаранд. Воқеан, даврони истиқлолият ба тоҷикистониён тамоми ҳуқуқҳои инсониро фароҳам овард, ки ин боиси сарфарозии ҳар як шаҳрванд ва таҳкими ризоияти халқи Тоҷикистон гардидааст. Баъзе аз бародарон камбудиҳо ва норасоиҳои ҷузъиро сабаб нишон дода, аз масоили умдаи давлатсозӣ худро нодида гирифта, ҷониби ҳукуматдорон санги маломат мепартоянд. Андеша намекунанд, ки барои саробонии як оилаи кўчак чӣ гуна мушкилотро рафъ кардан лозим меояд, чӣ равад аз идораи як давлат! Халқи Тоҷик дорои давлати мустақил, Конститутсия, парлумони дупалатагӣ, парчаму нишон ва дар созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ ба расмият шинохта шудааст. Сафоратхонаҳои Тоҷикистон дар дигар давлатҳо ифтитоҳ ва сафоратхонаҳои давлатҳои хориҷӣ дар Тоҷикистон кушода шуданд ва онҳо ба густариши муносибатҳои дуҷониба мекӯшанд. Акнун халқи шарифи Тоҷикистон низоми давлатдориашро, ҳадафу ормонҳои худашро ва сарвару раҳнамои худашро худаш муайян менамояд. Узви комилҳуқуқи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ мебошад ва бо пешниҳодҳои созандаи худ вирди забонҳо гардидааст. Акнун Тоҷикистон ва тоҷикистониён ифтихор доранд, ки Конститутсия, пули миллӣ ва рамзҳои давлатӣ доранд ва фарзандони сарбаланди тоҷик бо ифтихори ватандорӣ марзу буми кишварашонро худашон ҳимоя менамоянд. Тарҳрезӣ кардани ҳамагуна барномаҳои давлатӣ, амалӣ кардани онҳо, таъмини пешрафти давлатдорӣ ва дар байни ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ кардану ҳимоя кардани як давлат кори басо мураккаб аст, ки Президенти кишварамон дар иҷрои онҳо дастболост. Тибқи моддаи якуми Конститутсия Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон гардидааст. Бояд гуфт, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон санаи 6-уми ноябри соли 1994 тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул карда шуда, 26-уми сентябри соли 1999, 22-юми июни соли 2003 ва 22-юми майи соли 2016 ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст. Боиси хушбахтист, ки мардуми шарифи Тоҷикистон аз озодии комил бархурдор мебошанд, зеро озодӣ дар зиндагӣ беҳтарин мукофотест. Чунончи дар моддаи 26 Сарқонун омадааст: «Ҳар кас ҳақ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд». Татбиқ намудани сиёсати ягонаи давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи озодии виҷдон ва эътиқоди динӣ зимни риояи аслҳои конститутсионии гуногунандешии сиёсӣ ва мафкуравӣ, амалӣ гаштани ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд, сарфи назар аз нажоду миллат, ба ҳар кас эътиқоди динӣ ва мавқеи сиёсӣ, ҳуқуқу озодиҳоро кафолат додааст. Конститутсия ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» дар муносибатҳои байни давлат ва ташкилотҳои динӣ шароити баробари ҳуқуқӣ фароҳам овард, ки дар мамлакат фазои софу беғубори озодии виҷдон ва эътиқод барқарор гашта, шаҳрвандон эътиқоди динии худро озодона ва ихтиёрӣ амалӣ гардонида истодаанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи баъди ба даст овардани истиқлолият дар роҳи татбиқи ҳуқуқу озодиҳои эътиқодӣ ба комёбиҳои назаррас ноил гашт. Хусусан, барои мусулмонони кишвар, ки аксарияти мутлақи сокинонро ташкил медиҳанд, шароити мусоид фароҳам оварда шудааст, ки шаҳрвандон ниёзҳои эътиқодии худро қонеъ гардонанд. Дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ», ки 26 марти соли 2009 ба тасвиб расид, дар баробари арзи эҳтиром ва таҳаммул ба тамоми дину мазҳабҳо, дар инкишофи фарҳанги миллӣ ва ҳаёти маънавии халқи кишвар, ки таърихан мусулмонони ин сарзамин аз рўи фармудаҳои он амал менамоянд, нақши махсуси мазҳаби ханафии дини ислом таъкид гаштааст. 8-уми сентябри соли 2008 дар ҷашни пуршукўҳи 17-умин солгарди истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009-ро соли таҷлили 1310 – солагии Имоми Аъзам Абўҳанифа Нўъмон ибни Собит (р) эълон кард. Ин иқдоми наҷибонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон арҷгузорӣ ба пешвоёну олимони дину мазҳаби аҷдодӣ ва эътирофи ваҳдату ягонагии фарҳанги миллию мазҳаби аҷдодӣ буда, бешубҳа уфуқҳои тозаро дар фазои худшиносии миллӣ ба вуҷуд овард. Дар робита ба ин, ёдовар шудан бамаврид аст, ки Соли бузургдошти Имоми Аъзам, яъне 1310 солагии зодрӯзи Имоми Аъзам, ҳамчунон эълон гардидани шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти тамаддуни исломӣ, дар арсаи байналмилалӣ ва бахусус олами ислом шуҳрати Тоҷикистонро фузунтар намуд.Мояи ифтихори камина бар замми соҳибистиқлолу соҳиби Сарвари шарафманд гардидану гулгулшукуфию пешравии ин арзи муқаддасу ин давлати тоҷикон боз дар он аст, ки солҳои кору фаъолиятам дар Ҷумҳурии Арабии Ироқ оромгоҳи Имоми Аъзамро дар минтақаи Аъзамияи шаҳри Бағдод зиёрат намудаам. Ҳувайдост, ки арҷгузорӣ ба шахсиятҳою бузургони миллат, мисли Имоми Аъзам, Имом Бухорӣ ва дигарон, омўзиши мероси гаронбаҳои онҳо аз ифтихороти миллат маҳсуб мегардад. Худшиносии миллӣ, қадршиносии фарзандони фарзонаи миллат ва хизматҳои шоистаи онҳо дар рушду нумўи илму фарҳанги умумибашарӣ ва таҳкими ваҳдати миллат аз ҳадафҳои меҳварию иқдоми таърихии сарвари давлатамон

Истиқлолият – авҷи шукӯҳи давлатдорӣ ва якпорчагии кишвар буда, дар ҷанбаҳои гуногун гуфта мешавад. Аз ҷумла истиқлолияти энергетикӣ, истиқлолияти сиёсӣ, истиқлолияти иҷтимоӣ, истиқлолияти фарҳангӣ ва ғайра. Ҳамаи ин дар маҷмӯъ истиқлолияти давлатиро дар бар мегирад. Аз миёни он танҳо фарҳанг ва истиқлолияти фарҳангиро метавон пояи асосӣ ва мустаҳками давлатдории миллӣ номид. Бинобар ин, яке аз аввалин қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистони тоза истиқлолият ва ваҳдат ба даст оварда ин таҳия ва қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи фарҳанг” буд, ки соли 1997 бо мазмуну муҳтавои баланди меъёрии ҳуқуқӣ ва фарогирии соҳаҳои калидии иҷтимоӣ ба тасвиб расид. Дар заминаи қонуни мазкур як қатор санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ ва ҳуҷҷатҳову дастурамалҳои танзимкунандаи соҳавӣ таҳия гардида, қабул ва тасдиқ шудаанд . Зеро, тавре маълум аст барои идора ва танзими ҳар соҳа меъёри муайян ва хатти қирмиз лозим аст ва ин санадҳо ҳамчун меъёр аз замони қабул то имрӯз хизмат карда истодаанд. Соҳаи фарҳанг аз таркиботи гуногун ва муҳими иҷтимоӣ ба монанди мероси фарҳангӣ (моддӣ ва ғайримоддӣ), санъату мусиқӣ, табъу нашр (китоб, маҷалла, рӯзнома, дастурамал, брюшора, китоб-албом, баннерҳо ё лавҳаҳои таблиғотӣ ва ғайра), муассисаҳои фарҳангӣ – фароғатӣ (клубҳои фарҳангӣ, боғҳои фарҳангӣ, қасрҳои фарҳанг), китобхона, осорхона, илм, кино, телевизион, ВАО (Воситаҳои ахбори омма), дину ойин, расму анъана, ҷашну маросим ва ғайра иборат мебошад. Лозим ба ёдоварист, ки баъди даргириҳои дохилии солҳои 1992-1997 як қатор муассисаҳои фарҳангӣ аз қабили осорхонаҳо, китобхонаҳо, клубҳои фарҳангӣ, муассисаҳои табъу нашр ва полиграфӣ, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва базаҳои археологӣ харобу фарсуда гардиданд. Маҳз бо шарофати истиқлолияти давлатӣ муассисаҳои фарҳангӣ барқарорсозӣ шуда, гузашта аз ин дар аксарият шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ қасрҳои фарҳанг бо тарҳу услуби хоссаи меъморӣ аз нав бунёд карда шуда, бевосита бо иштироки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ифтитоҳи расмӣ дар онҳо сурат гирифтааст. Баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи махсусро барои барқарорсозии муассисаҳои фарҳангӣ ва мероси фарҳангӣ равона кард. Зеро барои сохтани идеологияи миллӣ ва ҳифзи хотираи таърихӣ ин амри зарурӣ ба ҳисоб мерафт. Худи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид карданд: “Дар шароити имрӯза агар хоҳанд миллатеро аз байн бубаранд, пеш аз ҳама забон, фарҳанг ва расму ойинҳои миллиашро аз байн мебаранд”. Хушбахтона бо шарофати истиқлолияти давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист фарҳангу забон ва тамаддуни беш аз 6000 солаи худро ҳифз кунад. На инки ҳифз кунад, балки онро дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ намояд. Дар ин давра мероси фарҳанги моддӣ ва ғайримоддии миллати тоҷик дубора эҳё карда шуда, рушди онҳо яке аз вазифаҳо ва барномаҳои авлавиятдоштаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Дар доираи Барномаҳои давлатӣ зиёда аз 100 адад ёдгориҳои таърихию фарҳангии меъморӣ ва бостонӣ пурра тармим барқарорсозӣ карда шуданд. Намунаи олии онҳо шаҳри бостонии Саразм, Қалъаи Ҳисор, Қалъаи Ҳулбук, мазор- мақбараи Ҳазрати Султон, мақбараи Мир Сайид Алӣ Ҳамадонӣ, мақбараи Хоҷа Муҳаммади Башоро, мақбара-мадрасаи Хоҷа Машҳад, қалъаи Бешкент, қалъаи Балҷувон, Қалъаи Вомар, қалъаи Ямчун, муғтеппаи шаҳри Истаравшан ва даҳҳои дигар амсоли инҳо. Инчунин унсурҳои фарҳангии миллии ғайримоддии тоҷик, ки солҳо сол ва асрҳои аср ба гӯшаи фаромӯшӣ рафта буданд ва хатари аз байн рафтанашон зиёд буд, дубора эҳё карда шуданд. Ҷашнҳои чаҳоргонаи миллӣ ба монанди Навруз, Сада, Меҳргон, Тиргон намунаи олӣ ва барҷаста маҳсуб меёбанд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин бора қарори дахлдор қабул намуда, ба вазорату идораҳои дахлдори давлатӣ аз ҷумла Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон дастур дода шуд, ки дар кӯтоҳтарин мӯҳлат Феҳристҳои миллии мероси фарҳангиро таҳия намояд. Ин яке аз иқдомҳои муҳим барои ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ ба ҳисоб мерафт. Тибқи қарори мазкур аз ҷониби Вазорати фарҳанг Феҳристи ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ бо фарогирии 3413 (се ҳазору чорсаду сездаҳ) адад ёдогрии таърихӣ (бостонӣ, меъморӣ ва монументалӣ) ва Феҳристи мероси фарҳанги ғайримоддӣ бо фарогирии 538 (панҷ саду сиву ҳашт) адад унсурҳои фарҳангии миллии ғайримоддӣ дар 7 бахш бори аввал таҳия гардида, ҳатто дар шакли китоб аз чоп баромад. Гузашта аз ин, дар зарфи 34 соли истиқлолияти давлатӣ як қатор мероси фарҳангии моддӣ ва ғайримоддии миллати тоҷик дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ шуда, ба феҳристҳои мероси фарҳанги умумиҷаҳонии ЮНЕСКО шомил карда шуданд. То имрӯз аз Ҷумҳурии Тоҷикистон 21 (даҳ) адад ёдгориҳои таърихию фарҳангии моддӣ: Шаҳраки Саразм (бо таъриху тамаддуни 5500-сола), ёдгориҳои Шоҳроҳи Бузурги Абрешим: Долони Зарафшон-Қароқум (Панҷакенти Қадим, Санҷаршоҳ, Хоҷа Муҳаммади Башоро, Тали Хамтуда, Низоми обёрикунии Токсанкорез, қалъаҳои Қум, Муғ ва Ҳисорак), ёздаҳ (11) адад ёдгориҳои таърихию фарҳангии дигар аз вилояти Хатлон (силсиланоминатсияи Хуттали Қадим) ба Феҳристи асосии мероси фарҳанги умумиҷаҳонии ЮНЕСКО шомиланд. Ҳамзамон, унсурҳои фарҳангии ғайримоддӣ: Ҷашни Наврӯз, Фалак, Шашмақом, Атласу адрас, кирмакпарварӣ ва абрешимбофӣ, латифаҳои Хоҷа Насриддин, санъати тазҳиб ба феҳристи репрезентативии ЮНЕСКО шомиланд. Як қатор ҷашну солгардҳои муҳим ва мероси хаттӣ низ дар феҳристҳои ҷашнвораҳо ва хотираи ҷаҳон сабти ном шуда, намоди ифтихори миллӣ ва муаррифгари фарҳанги миллӣ дар арсаи байналмилалӣ арзёбӣ мешаванд. Боиси хушнудӣ ва сарфарозии миллати тоҷик аст, ки имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон бо зиёда аз 50 кишвари ҷаҳон муносибатҳои фарҳангии зич дошта, ба созмонҳои бонуфузи ҷаҳонии фарҳангӣ ба монанди ЮНЕСКО ва ИСЕСКО узви комилҳуқуқ мебошад. Маҳз, ҳамкориҳои байналмилалии фарҳангӣ ва муносибатҳои дипломатӣ имкон фароҳам меорад, ки доираи таблиғоти фарҳангии мо густариш пайдо карда, дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ карда шаванд. Истиқлолияти давлатӣ ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон фароҳам овард то ҳайатҳои фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон давра ба давра рӯзҳои фарҳангӣ ва чорабиниҳои фарҳангиро дар кишварҳои мухталифи ҷаҳон баргузор намоянд. Авҷи шукӯҳи ин ташаббусҳо маҳз ду-се маротиба баргузор намудани рӯзҳои фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қароргоҳи ЮНЕСКО дар шаҳри Парижи Ҷумҳурии Фаронса ба ҳисоб меравад, ки дар онҳо шахсан сарони кишварҳо иштирок кардаанд. Ҳамин тариқ, метавон хулоса кард, ки фарҳанг ва мероси фарҳангӣ дар ҳама давру замон ҳамчун намоди ифтихороварӣ ва руҳиябахшии миллатҳо буда ва имрӯз низ аз пештара дида, бештар эҳсос мешавад. Шароити кунунии ҷаҳонӣ торафт шиддат мегирад ва кишварҳо ба як бархӯрд гирифтор мешаванд. Тавре дар Ойинномаи Созмони Миллали Муттаҳид оид ба масъалаҳои илм, маориф ва фарҳанг (ЮНЕСКО) омадааст, мақсади асосии ин созмони фарҳангӣ аслан ПОЙДОРИИ СУЛҲ ДАР ҶАҲОН ТАВАССУТИ ФАРҲАНГ аст. Аз ин хотир метавон гуфт, ки маҳз фарҳанг метавонад маҳаки асосии ҳамгироии минтақавӣ ва ҷаҳонӣ гардида, дар ин ҷода нақши калидиро бозӣ кунад. Мирзошариф Абдусаломов корманди шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Вақте дар бораи илму дониш ҳарф мезанем, ин панди падаронаи Пешвои муҳтарами миллат Эмомалӣ Раҳмон ба ёд меояд: “Ҳаргиз худро аз хондану илм омӯхтан канор нагиред, фарзандонатонро ба таҳсилу донишомӯзӣ ҳидоят намоед, то ки онҳо дар зиндагӣ ҳамеша комёб бошанд”. Ҳар сол дар саросари Тоҷикистон “Рӯзи дониш” ҳамчун санаи гиромидошти илму маърифат ҷашн гирифта мешавад, ки ин гувоҳи равшани таваҷҷуҳи доимӣ ва эҳтироми хоссаи Ҳукумати мамлакат ба аҳли илму маориф мебошад. Ин рӯз барои ҳамаи донишандӯзон рӯзи муҳим аст, ба вижа барои онҳое, ки бори аввал ба мактаб, коллеҷ ё донишгоҳ мераванд. Дар ин рӯз хурсандии мактаббачагону донишҷӯён омӯзгорону устодон ҳад надорад. Дар тамоми манотиқи Тоҷикистон бахшида ба 1-уми сентябр чорабиниҳои идона баргузор мешаванд ва ин рӯзро “Рӯзи дониш” таҷлил менамоянд. Тоҷикон ҳамчун миллати соҳибтамаддун дар ҳар давру замон омӯхтани илму донишро яке аз шартҳои асосии рушди маънавиёти инсон донистаанд. Маҳз ин вижагии илму дониш буд, ки тарбия ва камолоти маънавии ҳар як наслро ба иҷрои масъулияти бузурги падару модар дар назди фарзанд марбут донистаанд. Ҳанӯз аз қадимтарин давраҳо донишмандону давлатмардони мо дар таълифоти ахлоқии худ, ки ба тарбияи фарзанд бахшида шудаанд, вазифаи нахустин ва муқаддастарини падару модарро дар таълиму тарбияи дурусти фарзанд донистаанд. Мо дар заминаи арзишҳои ахлоқии ниёгон дар самти таълиму тарбия Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак»-ро қабул кардем. Падару модарон дар таълим ва тарбияи фарзанди хеш масъулияти бузурге бар дӯш доранд, ки ин рисолати бузурги онҳо дар назди худи онҳо, ояндаи ҷомеа ва давлату миллат аст. Вобаста ба шароиту имконот фароҳам овардан Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳояшон ба муҳасиллини кишвар муроҷиат карда, баён доштанд, ки: “Мо барои шумо ҳамаи шароити таҳсилро фароҳам меорем ва аз шумо фақат хубу аъло таҳсил кардан ва соҳиби илму ҳунар шуданро талаб дорем”. Ба қадри илму дониш расидан ва онро аз бар кардан вазифаи ҳар фард мебошад, ин аст, ки шоирону орифони илмдӯсту маорифпарвари мо ҳамеша таъкид доштаанд: Дидаи ҷони Бӯалӣ Сино, Буда аз нури маърифат бино. Анварӣ Чашм бар нусхаҳои куҳна бидӯз, Маърифат тоза дафтар аст пирӯз. Бедил Илм агар андак бувад, хораш мадор, З-он ки илм дорад қадри бешумор. Аттор Донишманди бузург, Унсурмаолии Кайковус дар “Қобуснома” таъкид доштааст, ки: “Бузургӣ дар хирад ва дониш аст, на дар амвол ва насаб. Аз дониш ганҷинае беҳтар нест. Иззату эҳтироми бузургтарин дар дониш аст”. Илму дониш воқеан ҳам наҷоти башарият ва ояндаи дурахшони ҷаҳониён аст. Саодати комили ҷомеаи башарӣ маҳз аз илму дониш вобаста аст.   Наботов М.А. – Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ                  

Дар Тоҷикистони азизамон 1 сентябр ҳамчун яке аз рӯзҳои муборак ва пуршараф ба шумор рафта, дар сатҳи баланд таҷлил мегардад. Дар замони муосир пешрафти ҳар як давлат ба сатҳи илму маърифат ва донишу касбомӯзии шаҳрвандонаш вобастагии қавӣ дорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ–Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон илму маърифатро яке аз асосҳои муҳими давлатдорӣ ва ояндаи миллат меҳисобад. Ин рӯз ҳамчун Рӯзи дониш ҷашн гирифта шуда, он на танҳо оғози соли нави таҳсил, балки рамзи шукуфоӣ, пешрафт ва меҳру муҳаббат ба илму дониш аст. Рӯзи дониш ҳамеша бо садо додани занги аввал, бо гулчанбарҳо ва чеҳраҳои пур аз табассуму як ҷаҳон умед оғоз меёбад. Илму дониш аз замонҳои қадим ҳамчун ганҷинаи беинтиҳо барои инсоният шинохта шудааст. Аз нигоҳи бузургон, дониш чароғи ҳаёт ва калиди бахту саодат аст. Бе илм ва дониш дар ҷомеа на пешрафти иқтисодӣ ва на тараққиёти иҷтимоӣ имкон надорад. Маҳз дониш инсонро аз ҷаҳолату нодонӣ раҳо месозад, ба ӯ роҳи ҳақиқатро нишон медиҳад ва нерӯи эҷодкорӣ мебахшад. Дар кишвари мо ин рӯз хусусияти ҷашни воқеан миллӣ дорад. Дар ҳамаи муассисаҳои таълимӣ аз мактабҳои ибтидоӣ то донишгоҳу донишкада ва муассисаҳои дигари таълимии кишвар чорабиниҳои тантанавӣ баргузор мегардад. Чанд сол боз дарси аввалро Пешвои миллат дар яке аз муаасисаҳои таълимӣ мегузаронад ва он ба шакли мустақим аз тариқи шабакаҳои телевизионӣ ва интернетӣ дар саросари кишвар пахш мегардад. Ин рӯз на танҳо барои хонандагон ва донишҷӯён, балки барои падару модарон, омӯзгорон ва тамоми ҷомеа рўзи азиз аст. Зеро маҳз илму дониш ба ояндаи дурахшони миллат замина мегузорад, насли ҷавонро ба роҳи дуруст ҳидоят менамояд ва пояҳои давлатдориро устувор мегардонад. Рӯзи дониш ҳамчунин рамзи эҳтиром ба заҳматҳои омӯзгорон низ аст. Омӯзгор мисли чароғе дар нима шаб роҳнамои шогирдон буда, онҳоро ба қуллаҳои илму маърифат мебарад. Ҳар як муваффақият ва пешрафти ҷомеа ба заҳмати устодон сахт вобаста аст. Бинобар ин, эҳтиром ва қадршиносӣ ба устодон қисми таркибӣ ва ҷудонашавандаи ҷашни Рӯзи дониш мебошад. Дар ҷаҳони муосир, ки илму техника рӯз ба рӯз рушд мекунад, танҳо миллате пешрафт мекунад, ки ҷавононаш соҳиби дониш, касбу ҳунар ва маърифат бошанд. Бо ин сабаб, ҷашни Рӯзи дониш ҳамеша бо орзӯҳои нек барои оянда ва ташвиқи ҷавонон ба омӯзишу таҳсил ҳамроҳ аст. Ҷашни Рӯзи дониш – рамзи зиндагии босаодат, ояндаи дурахшони ҷавонон ва ватани обод мебошад. Ҷашни Рӯзи дониш моро водор месозад, ки ба илму дониш арҷ гузорем ва онро ҳамчун муқаддасот ҳифз намоем. Ҳар як узви ҷомеа бояд дарк кунад, ки роҳи пешрафти шахсӣ ва тараққиёти Ватан маҳз аз дари оила, боғча, мактаб, донишгоҳу донишкада оғоз меёбад. Бигзор ин рӯз барои ҳар хонандаву донишҷӯ, омӯзгор ва волидон рӯзи фараҳмандӣ бошад ва ҳамеша ҷомеаи моро ба сӯи саодату шукуфоӣ роҳнамоӣ кунад. Мирзозода А. Мушовири директори Марказ

Андеша бар умқи маънои ояти 9 аз сураи «Зумар» дар шакли «Оё баробаранд онҳое, ки медонанду онҳое, ки намедонанд?» хаёли аҳли андешаро ба ҳар тараф парвоз медиҳад. Чун анъана дар чунин ҳолат бешак роҳи беҳтарин барои дарёфти маънои ҳақиқӣ рӯ овардан ба андешаи муфассирон аст. Зимни руҷуъ ба тафсири оят муфассирон андешаҳои гуногунро баён мекунанд. Яке аз аввалин муфассирон Ибни Аббос бар он ақидааст, ки зери ибораи «Онҳое, ки медонанд» Абубакр ва асҳоби ӯ ва «онҳое, ки намедонанд» Абуҷаҳл ва асҳоби ӯ дар назар дошта шудаасту объекти маърифат тавҳиди Худо ва амру наҳйи ӯ мебошад. Албатта, дар чунин тафсири оят набояд тааҷҷуб намуд, зеро андеша ба нимаи аввали асри VII тааллуқ дорад. Дар замони зикршуда дар минтақаи ташаккули дин, яъне Арабистони Марказӣ на танҳо улуми дақиқ, балки илм дар маҷмуъ ба тавре, ки бояд, ҳоло аз худ дарак надода буд. Бинобар ин, Ибни Аббос ҳамчун шахсияти аз муҳити иҷтимоию маънавии маҳдуди замони худ берун назар накарда, зери ибораҳои ёдшуда ду гӯрӯҳи мушаххаси шахсиятҳоро номбар намудааст. Дар тафсири Ибни Касир (тав. 1300) (Муфассири асрҳои миёна –А.К.) бошад, зери ибораи «Онҳое, ки медонанд» шахсоне фаҳмида мешаванд, ки бо тоату ибодат шабзиндадорӣ менамояд ва зери ибораи «Онҳое, ки намедонанд» шахсоне фаҳмида мешаванд, ки ба Худо шарик муқаррар мекунад. Агарчанде Ибни Касир дар қарни XIV зиндагӣ намудааст, чун ӯ дар зери таъсири донишмандони мутаассиби дин қарор дошт, ояти мавриди назарро яктарафа, маҳдуд ва ғайриилмӣ шарҳ додааст. Зимни муқоисаи шарҳи ӯ бо шарҳи муфассирони зерин заъфи шарҳи ӯ равшан маълум мегардад. Абулқосим Маҳмуди Замахшарӣ (тав.1075) чун яке аз асосгузорони забоншиносии арабӣ, ки бо дониши баланди сарфу наҳви забони арабӣ мумтоз будааст, аз лиҳози забонӣ маънои ояти зикршударо дақиқтару равшантар баён намудааст. Чунин усул ва шарҳ айнан бо маънии баёнгардида дар тафсирҳои Байзовию (тав.1286) Ҷалолайн (садаи XV) низ мушоҳида мешавад. Муфассирони номбурда, махсусан Замахшарӣ ҳамчун файласуф ва забондон дарк намудааст, ки маънои оят бо ду фикри аз лиҳози маъно мустақил, вале яке дигареро пурракунанда баён ёфтааст. Агарчанде дар байни ҳар ду қисмати оят робитаи мантиқӣ вуҷуд дорад, лекин ҳар яке аз онҳо фикри том ва мустақилро ифода мекунанд. Замахшарӣ дар тафсири ояти мазкур чунин маъноро пешкаш намудааст, ки худотарсу кофир, итоаткору гунаҳгор баробар нестанд, чуноне ки доною нодон баробар нестанд. Агар дар тафсирҳои Ибни Аббосу Ибни Касир ибораҳои «Онҳое, ки медонанду онҳое, ки намедонанд», аз маънои аслияшон, ки «огоҳ будан ё огоҳ набудан аз чизе»-ро ифода менамояд, дур рафта бошанд, пас, дар тафсири Замахшарӣ ва тафсири онҳое, ки дар чунин шарҳ ӯро пайравӣ кардаанд, чун Байзовию Ҷалолайн дақиқбинию нуктасанҷии хосеро мушоҳида менамоем. Вақте ба мазмуни оят дар умум аз нигоҳи имрӯза назар меандозем, ба чунин хулосае меоем, ки қисмати дуюми оят: «Бигӯ: оё онон, ки медонанд, ва онон, ки намедонанд, баробар мешаванд?» аз қисмати аввали оят: «Оё касе, ки дар соатҳое аз шаб саҷдакунон истода ибодаткунанда аст, аз охират метарсад ва ба раҳмати парвардигораш умед дорад? (Яъне ин шахс беҳтар аст, ё он носипоси мушрик?) аслан мустақил аст. Қисмати дуюм танҳо барои тавзеҳу тақвияти қисмати якум оварда шудааст. Аз лиҳози маъно ду қисмати оят, ибодаткунандаю худотарс будану доногӣ ду ҳолати мухталифи инсон маҳсуб меёбанд. Аҳён дучор меояд, ки ҳар худотарс ҳатман доно бошаду ҳар доно ҳатман худотарс. Аз ин рӯ, комилан аён аст, ки оварда шудани доногию нодонӣ дар баробари худотарсию саркашӣ ба хотири мисол, яъне зудтару осонтар дарк намудани ҳадаф аст. Аз ин нуқтаи назар, қисмати дуюми оят: «онҳое, ки медонанд ва онҳое, ки намедонанд» маънои комилан алоҳида дорад ва Қуръон нобаробарии доною нодонро дар баробари худотарсу саркаш тавассути ояти мазкур таъкид намудааст. Чизи дигаре, ки дар оят таваҷҷуҳи махсусро ба худ ҷалб менамояд, хеле умумӣ будани ифодаи «Онҳое, ки медонанд ва онҳое, ки намедонанд» мебошад. Зимни тааққул ба ифодаи баёнгардида ва ҳамчунин тааммул ба ба шарҳи муфассирон дар шакли «доною нодон» аҳли андеша ба зудӣ дарк менамояд, ки ифодаҳои баёнгардида танҳо дониши диниро дар назар надорад. Маҳдуд набудан танҳо бо дониши динӣ на танҳо дар мазмуни оят, балки дар тафсирҳои муфассирон низ, чуноне ки зикр гардид, мушоҳида мегардад. Бинобар ин, зери ибораи «доною нодон» хонанда метавонад ҳам донишҳои шаръӣ, ҳам улуми дақиқ, ҳам улуми ҷамъиятӣ ва ҳам дилхоҳ ягон навъи мушаххаси илмро дар назар дошта бошад. Комилан равшан аст, ки оят ба аҳли ҷомеа нигаронида шудааст. Вақте ҷомеа дар сатҳи рушди асримиёнагӣ қарор дошт, бешак улуми шаръӣ фаҳмида мешуд, зеро улуми шаръӣ дар он замон меъёри фарқкунандаи доною нодон маҳсуб меёфт. Аммо чун имрӯз замони тантанаи улуми дақиқ асту маҳз донистани улуми дақиқ ба сабаби аҳамияти амалияш аҳамияти тақдирсоз пайдо намудааст, бинобар ин, ибораи «доною нодон» бояд фаҳмиши асримиёнагии донистани улуми шаръиро ба гӯшаи торики осорхона бурда, донистани улуми дақиқро меъёри асосӣ ва фарқкунандаи доногию нодонӣ дар назар дошта бошад. Зеро воқеияти имрӯза чунин маъноро тақозо менамояд. Дар акси ҳол мазмуни оят робитаи худро бо воқеият гум намуда, ба зумраи оятҳои мансух наздик мешавад. Маҳз бо назардошти мантиқи баёнгардида ва аз ин ҷо маънои фарогирии мафҳумҳои «доною нодон» мутмаинона бо назардошти таҷрибаи ҳаётии имрӯза метавон иброз намуд, ки доною нодон воқеан ҳам баробар нестанд. Далели баробар набудани доною нодон (ба таъбири қуръонӣ оне, ки медонаду оне, ки намедонад) воқеияти имрӯзаи сиёсию иҷтимоӣ ва иқтисодию фарҳангии ҷомеаи башарист. Ҳангоме дар миқёси васеъ ба вазъи сиёсию иқтисодии кишварҳои ҷаҳон назар меандозем, дармеёбем, ки сабаби тафовут маҳз бархӯрдорӣ аз илм, яъне бештар донистани асрори ҳастӣ маҳсуб меёбад. Яъне, он кишварҳое, ки бештар медонанд, баробар нестанд бо он кишварҳое, ки камтар медонанд. Ҳамчунин агар дар миқёси хурдтар ба ҳолати иҷтимоии атрофиён назар андозем, зуҳури қонунияти мазкурро дар ин ҷода низ мушоҳида мекунем. Яъне, бо чашми биологӣ мебинем, ки мояи асосии тафовути ҳолати иҷтимоии афроди ҷомеа маҳз сатҳи маълумотнокии онҳо мебошад. Илму дониш, яъне огоҳу доно будан аз асрори ҳастӣ барои дар ҷомеа мавқеи муайян ва мувофиқро касб намудан мусоидат намудааст. Матлабро соддатар баён намуда, ба он бо мисоли зерин равшанӣ меандозем, ки агар зарурати кандани хандақи одие пеш омада бошад, – чун кандани он ба ҳама дастрас асту он донишу илми зиёдро талаб намекунад, – арзиши он хеле паст мебошад. Дар баробари ин, агар зарурати иҷрои коре пеш омада бошад, ки он маҳз илму дониши муайянро талаб

Шайтон мавҷуди рамзӣ буда, дар сиришти худ таҷассумгари тамоми пиндор, гуфтор ва рафтори бад аст. Симои мазкур дар фарҳанги қадимаи ориёӣ зери унвони Аҳриман шакл гирифт ва чун инъикоси воқеии қисмате аз ҳаёти башарӣ ба динҳои масеҳию ислом интиқол ёфт ва зери унвони “Сатана” дар дини масеҳӣ ва “Шайтон” дар дини ислом аз худ дарак дод. Агарчанде дар дини ислом симои мазкур дорои имконият ва қудрати камтар аст, лекин вай соҳиби вазифаҳои нав гардидааст. Вай ҳамчун «палочка-выручалочка» таскинбахшу тасаллодиҳандаи пешвоёну ҳомиёни бадахлоқи дин аст. Ҳар гоҳ ашхосе аз қишри номбурда амали бадахлоқие содир намуданд, на онҳо, балки Шайтони малъун гунаҳгор аст, ки онҳоро ба роҳи бад бурдааст. Вазифаи дигари Шайтон, чуноне таҳлилҳо нишон медиҳад, ифротикунонии қишри ҷоҳилу ноогоҳ ва мутаассибу динзада аст. Иддае аз ҷавонон ба сабаби ҷаҳолат, яъне огоҳ набудан аз моҳияти воқеии дин ва ҳамчунин бехабарӣ аз равандҳои сиёсию фарҳангии замони муосир тез ба чанги гумоштаҳои хориҷии душманони ислом меафтанд ва дер ё зуд ба олати мубориза бар зидди фарҳанги пешрафта, исломи таҳаммулгаро ва илму маърифати замонавӣ мубаддал мегарданд. Ба сабаби бесаводӣ ва ҷаҳолат онҳо аз моҳияти амалҳои худ низ бехабар мемонанд. Яъне, онҳо аксаран ҷисмҳои ҷондори ба барномадаровардашуда мебошанд. Қишри мазкурро душманони ислом барои пиёда намудани ҳадафҳои геополитикии худ хеле васеъ истифода менамоянд. Аммо дар зеҳни ин қишр муборизаҳои онҳо на пиёдасозии ҳадафҳои дунявии душманони ислом, балки мубориза барои исломи «ноб» унвон мегирад. Яъне, қишри мазкур манкуртҳое мебошанд, ки тасаввурот доир ба ислом на тавассути мутолиа, балки ғояҳои ба таври сунъӣ сохташуда дар зеҳнашон ҷойгир карда шудааст. Ҳамчун манкурт ё роботи хӯрандаю миранда онҳо танҳо супоришро иҷро менамоянд. Аз ин нуқтаи назар онҳо ба моҳияти амали худ сарфаҳм намераванд. Онҳоро ба гӯшаи хаёлашон ҳам намеояд, ки дар шароити имрӯзаи рушди рӯзафзуни илму технология ва муборизаҳои геополитикии абарқудратҳо онҳо бо ҳадафҳои тахайюлии худ дар байни башар танҳо тухми бадӣ мекоранду халос. Ба сабаби ҷаҳолат тоифаи мазкур ҳатто дарк намекунанд, ки ҳадафҳои онҳо на танҳо умуман татбиқшаванда нестанд, балки василаи татбиқи ҳадафҳои дигар ҳастанд. Чун нек назар андозем, дармеёбем, ки ҳадафҳои зоҳиран “исломї”-и онҳо, моҳиятан зиддиисломиянд. Аз он лаҳзае, ки ифротгароёни исломӣ дар пайи татбиқи ҳадафҳои тахайюлии худ шудаанд, то ба имрӯз на танҳо ҳеҷ яке аз ҳадафҳои онҳо ҷомаи амал напӯшидааст, балки ҳадафҳои зиддиисломии дигареро ба бор овардааст. Аз ҷумла, ифротгароён дини исломро доғдор намуданд. Муносибати намояндагони дигар динҳоро дар нисбати дини ислом то андозае тағйир доданд. Бо ҷаҳонбинии маҳдуд ва сатҳи пасти шуурнокияшон ба рушди илму маърифат монеа эҷод намуданд. Ба ваҳдати мусулмонон рахна ворид карданд. Дар минтақаҳои мухталифи ҷаҳон шахсони бегуноҳи зиёдеро ба қатл расониданд. Шумораи зиёди худи мусулмононро бадбахт гардониданд. Ба сабаби пиндори баду гуфтори баду рафтори бад сабаби бадбахтии ҳазорҳо мусулмон дар саросари ҷаҳон гардиданд. Маҳз ба сабаби ҷаҳолату гумориҳии онҳо ҳазорҳо оилаи мусулмон вайрон шуду тифлакони бегуноҳи онҳо сарсону саргардон шуданд. Ба фаъолияти онҳо агар аз мавқеи дин баҳо доданӣ шавем, магар гуфта метавонем, ки рафтори онҳо, ки танҳо зишткорӣ аст, тибқи фармудаҳои Қуръон, ки имон овардану амали солеҳ намуданро пайваста такрор менамояд, сурат мегирад? Албатта, не! Зеро дини ислом ташаккули ахлоқи накуро дар маркази таълимоти худ қарор дода, нороҳат сохтани ҳатто ҳамсояро аз ҷумлаи аъмоли номатлуб маҳсуб медонад. Пас, саволи мубрами имрӯз чунин аст, ки ифротгароён бо аъмоли харобкоронаашон навкарони Аллоҳ маҳсуб меёбанд ё навкарони Шаётин? Агар онҳо навкарони Аллоҳ ҳастанд, бояд на танҳо муъминеро озор надиҳанд, балки дар пайи содир намудани амали солеҳ бошанд. Зеро содир намудани амали солеҳ яке аз талаботҳои шахси мусулмон аст. Аммо тамоми аъмоли ифротиҳо танҳо бо тахрибкорӣ, тафриқаандозӣ, таркишу куштор, осебрасонӣ, дилранҷонӣ, такфири мусалмону таҳрик ба аъмоли нописандида ба анҷом мерасанд. Шояд иддае аз ифротгароён иддао намоянд, ки чунин аъмоли харобкоронаи онҳо ба хотири нусрати дини Худо сурат мегирад. Дар ин ҳолат низ онҳо мардумро мефиребанд. Зеро Қуръон дар ин маврид мефармояд: «Ба сӯйи Парвардигорат ба донишу панди нек даъват кун;(яъне: мардумонро) ва бо онҳо ба тариқе мунозира кун, ки вай нек аст» (Наҳл, 16:125). Агар рафтори онҳоро бо ҳукми ояти зикршуда муқоиса намоем, ба зудӣ дармеёбем, ки онҳо аз фармудаҳои Қуръон саркашӣ намуда, тобеи нафси саркашанд. Қуръон дар нисбати онҳо мефармояд: «Оё касеро дидӣ, ки хоҳиши нафси худро маъбуди худ гирифтааст» (Ҷосия, 45:23). Гумроҳии шадиди ин тоифа дар он ифода меёбад, ки онҳо агарчанде нафси худро маъбуд интихоб намудаанд, лек маъбуди асосии онҳо на нафси худи онҳо, балки нафси душманони исломанд, ки ба онҳо аз номи ислом ҳадафҳои гуногунро таъин менамоянд. Яъне, нафси онҳо мустақил набуда, тобеи нафси бузургтару қавитаре аст, ки ҳадафаш коштани тухми низоъ мебошад. Ба қавли дигар шайтон бо ҳадафҳои тахрибкоронааш дар тору пуди душманони олами ислом ҷой гирифта, барои пиёда сохтани нақшаҳои шуми худ ифротгароёнро ба сифати навкар ихтиёр намудааст. Аз ин рӯ, ҳар ифротӣ бо аъмоли зиддимиллӣ ва зиддидинии харобсозандааш ҳамчун татбиқкунандаи ҳадафҳои душманони ислом – шайтон баромад менамояд ва ӯро ном навкари шайтон аст. Абдухалилзода К., Муовини директори Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Адолат ба маънои додгар будан, инсоф доштан аст ва адолати иҷтимоӣ адолатест, ки ҳамаи аъзоёни ҷомеа аз он баҳра мебаранд. Адолат дар муқобили зулм ба маънии расидан ба ҳақ ва ҷудо кардани ҳақ аз ботил аст. Афлотун дар китоби «Ҷумҳурият» дар бораи адолат муфассал сухан ронда, мефармояд: “Адолат аз он иборат аст, ки ҳар кас ба ҳар коре, ки шоистагӣ ва истеъдоди онро дорад, даст бизанад ва аз дахолат ба кори дигарон худдорӣ кунад”. Ба ақидаи Арасту адолат ду маъно; маънои умумӣ ва маънои хос дорад: дар маънои умумӣ шомили тамоми фазилатҳо мебошад ва эътидол ва миёнаравии шахс низ мизони фазилатҳо аз разоил мебошад. Ба маънои хос, ин фазилатест, ки ба ҳар кас бояд ба фазилати он чизеро, ки ҳаққи онро дорад, дода шавад. Дар ин сурат Арасту адлро ба адолати доду ситад ва тақсимкунанда ҷудо мекунад ва мегӯяд: “Адолати доду ситад баробарӣ дар муомилот ва табодул аст, ба тавре, ки яке аз ду ҷониби муомилот наметавонад аз ҳисоби дигаре сарватманд шавад. Адолати тақсимӣ бошад тақсимоти сарват ва мавқеъҳои иҷтимоӣ бар асоси адолат аст”. Кант бошад адолатро ҳамчун “ҳифзи каромати инсонӣ” муаррифӣ мекунад. Аввалин бор Қуръон озодӣ, баробарӣ ва бародариро на танҳо ҳамчун фазилати шахсӣ, балки ҳамчун меъёрҳои ҳатмии рафтори иҷтимоӣ барои ҳамагон тасдиқ кардааст. Аз ин ин нуқтаи назар, тамоми башарият ҳамчун як оила ҳисоб мешавад ва ҳамаи инсонҳо, сарфи назар аз ранги пӯст, нажод, ҷинс, забон, дин, эътиқоди мазҳабӣ, вазъи иҷтимоӣ ҳуқуқҳои баробар ва шаъну шарафи инсонӣ доранд. Чуноне, ки Саъдии Бузург фамудааст: Бани одам аъзои якдигаранд, Ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард оварад рӯзгор, Дигар узвҳоро намонад қарор. Арзиши иҷтимоии принсипи адолат, самарабахшии он дар татбиқи комплексии ҳуқуқи инсон зоҳир мегардад. Дар баробари ин, ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон – озодии виҷдон, ҳуқуқ ба ҳаёт, шаъну шараф, ҳуқуқ ба моликият, ҳуқуқ ба баробарӣ, манъи ҳама гуна табъиз, ки дар Қуръон зикр шудаанд, дар муайян кардани ҳудуди тамоми ҳуқуқу озодиҳои дигаре, ки аз ҷониби ҷомеа дар қонунгузории шаҳрвандӣ мураттаб гардидаанд, меъёри асосӣ ба ҳисоб мераванд. Адолати иҷтимоӣ ба маънои риояи таносуб, ва шоистаҳо дар ҷамъият аст. Дар ин таъриф ҳар гурӯҳ, синф ва табақа бояд дар чойгоҳи шоистаи худ қарор бигирад ва дар ҷойгоҳи дигарон барнаояд. Адолати иҷтимоӣ асосёфта бар афъоли аъзои ҷомеа мебошад ва ҳар кас бинобар истеҳқоқ ва истеъдодаш муваззаф карда мешавад. Аҳамияти адолат дар ислом аз он сарчашма мегирад, ки Худованд одил аст ва ҳама афъоли Худованд айни додгарӣ ва адолат мебошад, ситам, ифроту тафрит дар онҳо тамоман мушоҳида карда намешавад. Қурони карим барои биъсати Паёмбарон ва нузули китоби осмонӣ ду ҳадаферо пиёда мекунад, ки якеи он барқарор сохтани адолат байни инсонҳо ва таъмини саодати дунявӣ ва ухравии онҳо мебошад. Ба фикри мо, таърифи арзиши иҷтимоии принсипи адолат – ин меъёрест, ки дар он муносибатҳои доду ситад, мувофиқи табиати иҷтимоию иқтисодии ҷамъият, дар асоси он муносибатҳо таъмин карда мешавад. Таърифи пешниҳодшудаи арзиши иҷтимоии адолат ду ҷузъи асосии мазмуни онро дар шариат дар бар мегирад. Якум, муносибатҳои доду гирифт ва тақсимоти он дар ҷомеа. Вай ҷиҳати иҷтимоию иқтисодии ин категорияро тавсиф мекунад, ки арзишҳои иҷтимоии адолат талаботи мувофиқати амалии шахсро (гурӯҳи иҷтимоӣ) дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва мавқеи иҷтимоии ӯро байни пасандоз ва гирифтани он, меҳнат ва мукофот дарбар мегирад. Дар ин ҳолат, беадолатӣ метавонад дар шакле зоҳир шавад, ки корфармоён дар корҳои ҷамъиятӣ умуман кам медиҳанд ва бисёр талаб мекунанд. Бинобар ин, тибқи қоида, меъёрҳое, ки аз рӯи онҳо мегиред ва медиҳед, бояд баробар бошанд, поймол мешавад. Дуюм, қисмати меъёрии арзиши иҷтимоии принсипи адолат дар он аст, ки ҳангоми андозагирӣ ченак, миқёс ё қоидаро фароҳам меорад. Ин қисмати арзиши иҷтимоии адолат бевосита он далелро инъикос мекунад, ки арзиши иҷтимоии адолат на танҳо муносибатҳои иқтисодиро дарбар мегирад, балки муносибатҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқиро низ дар бар мегирад. Ҷанбаи арзишӣ-меъёрии адолати иҷтимоӣ ҳангоми омӯзиши он барои муайян кардани таносуби ҳуқуқу ӯҳдадориҳо, амал ва подош, ҷиноят ва ҷазо дар ҷомеа муҳим аст. Нишон додани моҳияти меъёрии ҷанбаи иҷтимоии адолат ва дарки нақши танзимкунандаи он дар ҳуқуқ барои фаҳмидани ҷойгоҳ ва аҳамияти адолати иҷтимоӣ дар низоми ҳуқуқи инсон зарур аст. Оятҳои Қуръони карим ва ҳадисҳои Паёмбар (с) ба хусус замоне, ки имкони дахолат ба умури иҷтимоӣ доштанд, аҳамият ва мавқеи баланди адолати иҷтимоиро дар ислом равшан месозанд. Дар баъзе оятҳо амалӣ шудани адолати иҷтимоӣ аз аҳдофи фиристодани паёмбарони илоҳӣ зикр шудааст: «Ба дурустӣ ки Мо пайѓамбарони Худро бо нишонаҳои равшан фиристодем ва ҳамроҳи онҳо Китоб ва тарозуро фуруд овардем, то мардум ба инсоф амал кунанд», Сураи Ҳадид, ояти 25. Ин ояти каломи рабони рисолати паёмбаронро барои барпо кардани адолат дар миёни мардум ба таври равшан баён мекунад ва мефармояд: Мо паёмбарони худро бо далелҳои равшан фиристодем ва бо онҳо китобҳо ва дастурот ва навиштаҷот ба андоза фиристодем; яъне қонуну муқаррароти одилонае бошад, ки тамоми инсонҳо бо адолат рафтор кунанд ва асли адолат дар миёни башарият пойдор гардад; аз ин рӯ, масъалаи истиқрори адолат ва он низ ба андозае башарият ҳадафи аслӣ ва умумии ҳамаи паёмбарон будааст. Паёмбари гиромии Худо (с) худро барои иҷрои адолат муваззаф медонад: «Маъмур шудаам байни шумо адолат кунам». Қуръони карим мӯъминонро амр мекунад, ки адолатро риоя кунанд, агарчи ба зиёни худ ё хешовандонашон бошад. «Эй мӯъминон, дар инсоф бо устувор бошед, барои Худо гувоҳидиҳанда бошед, агарчи бар зарари хештан, ё падару модар ва хешовандон, чи тавонгару чи фақир бошад…» Сураи Нисо, ояти 135. Қуръони карим низ ба мо аз зарурати риояи адолат дар масъалаҳои ба назар хурди иҷтимоӣ хотиррасон кардааст. Масалан, дар бораи васиятнома сухан меравад, адолати шоҳидонро дар ин маврид ба назар мегирад: «Эй мӯъминон! Чун марг ба яке аз шумо фаро расад, (нисоби) шаҳодат дар миёни шумо вақти васият ду соҳибадолат аз миёни худатон, ё ѓайри худатон мебошанд…», Сураи Моида, ояти 106. Умдатан дар ҳар як масъалаи хурди иҷтимоӣ, ки масъалаи шоҳидон матраҳ мешавад, бо тақозои адолат ҳамроҳ аст, монанди шоҳидон дар додгоҳҳо, шоҳидон дар муомилот ва дайн ва ё вақте ки имондоронро ба оштӣ даъват мекунад, дар мавриди ихтилоф байни мардум, ӯҳдадории адолатро дар раванди оштӣ медонад. «Ва чун су хан гӯед, инсофро риоят намоед, агарчи хешованди шумо бошад…» Сураи Анъом, ояти 152. Дар ҷомеаи башарӣ каму беш низоъ

Таърих гувоҳ аст, ки дар ибтидои асрҳои миёна ва ё пеш аз зуҳуру густариши ислом дар ҳудудҳои шарқии хилофат, ба хусус ҳудудҳои ҷуғрофии Хуросону Мовароуннаҳр гузаштагони мо ба донишҳои таърихӣ таваҷҷӯҳи махсус зоҳир намуда, муҳимтарин ҳаводиси рӯзгорашонро дар шакли катибаҳо ва ё аз тариқи таърихи шифоӣ ба воситаи достонҳо, корномаҳо, размномаҳо ва андарзномаҳо ҳифз намуда, ба наслҳои оянда мерос мегузоштанд. Миёни аъроби даврони ҷоҳилият, ки аз ҷиҳати тамаддуну сиёсат, иҷтимоиёту иқтисодиёт, иқтидору сарват ва аз ҳайси улум ва фунун заъифтарини мардумон буданд, донишҳои таърихӣ чандон инкишоф наёфта, ва асаре аз худ боқӣ намондаанд. Танҳо шохаи маъмултарини илуми ҷомаешиносӣ, ки миёни онон маъруфият дошт, ин илми шаҷарашиносӣ – таборшиносӣ ва ё генеология буд. Дар воқеъ илми таборшиносӣ миёни қавмҳои сомӣ нисбати дигар қавму халқиятҳо собиқаи зиёд дошта, инъикоскунандаи таърихи авлодӣ ва қавмии онҳо буд. Аммо баъди густариши ислом дар ҳудудҳои паҳновари исломигардидаи мағрибу машриқ, барои бавуҷуд овардани фазои ягонаи ҳуқуқию фарҳангӣ ва бавуҷуд омадани фарҳанги муштраки исломӣ, зарурати бунёдгузории донишҳои таърихӣ, сабкҳо ва ё шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ ба вуҷуд омада буд. Мақсад ва вазифаҳои донишҳои таърихӣ ё шеваҳои таърихнигорӣ он давра, аз ташаккули ҳуввияти исломӣ ва муттаҳид намудани уммати исломӣ иборат буд. Аз ин рӯ аввалин асарҳои мазмуни таърихӣ доштаи ин давра ба номи бунёдгузори оини навин Муҳаммад (с) “Сиратнома”-ҳо таълиф гардиданд, ки аз шарҳи ҳол, кору пайкор ва ҳаёту фаъолияти ӯ хабар медоданд. Дар баробари ташаккул ёфтани донишҳои таърихӣ дар асрҳои VIII-IX шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ шакл гирифтанд, ки маъруфтрини онҳо “ҳолноманигорӣ”, “номнигорӣ”, солноманигорӣ” ва “фатҳноманигорӣ” дар таърихнигории исломӣ маънидод шуда, дар раванди иҷтимоишавии ҷомеаи мусалмонон нақши бориз бозид. Осори таърихие, ки дар ду асри аввали зуҳури ислом то ниммаи аввали асри IX таълиф шудаанд, бештаран фарогири мавзҳои мушаххас ва дар асоси шеваҳои зикршуда офарида шудаанд. “Ҳолноманигорӣ” ба андешаи муаррихи бузурги румӣ А. Момиглиано[11;122] “гузориш аз ҳаёти як фард аз таваллуд то марг” таъриф шудааст, яке аз шеваҳои нахустини таърихнигорӣ дар миёни мусалмонон буда, ин шакли таърихнигорӣ тавонист муҳимтарин паҳлӯҳо ва тамоми ҷузъиёти лаҳзаҳои ҳаёти ибратбахши пайғамбарро аз лаҳзаҳои таваллуд то реҳлат, барои пайравонаш бозгӯӣ намояд ва як мафкураи умумиисломӣ падид оварад. Муҳимтарин асарҳои таърихии миёни мусалмонон машҳур сиратнома ва ё ҳолномаҳои «Ас-сирату-н-набавӣ»-и Муҳаммад ибни Асҳақ ва “Ас-сирату-н-набавия”-и Абдулмалик ибни Ҳишом ба шумор меравад, ки дар давоми асри VIII таълиф шудаанд. Аз таҳқиқи мазмун ва мундариҷаи ҳолномаҳо маълум мегардад, ки онҳо низ дар навбати худ ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, дар баробари инкишофи шохаҳои ҳокимият ва ҷамъият бештаран дар бораи “қуззот” – қозиҳо, волиҳо – ҳокимон, “ҳуҷҷоҷ” – ҳоҷиёни солҳои аввал, “худамо” – ходимони хилофат, “вузаро” – вазирони хилофат, наздикону пайвандон ва саҳобагони пайғамбар таълиф гардидаанд.[11;121] Дар ин замина асарҳои муҳимму зиёди шарҳиҳолии хусусиёти таърихӣ дошта ба монанди “Ал-мунтазам”-и Ибни Ҷавзӣ ва “Табақот”-и Ибни Саъд дар идомаи асрҳои VII-VIII рӯи кор омаданд, ки дар ояндаи наздик сабабгори ба вуҷуд омадани шеваи нави таърихнигорӣ – солноманависӣ гардиданд. Дар таърихнигории ҳолноманигорӣ як муаррих бояд лаҳзаҳои ибратбахш ва муассири ҳаёти нафари истисноиро чунон муаррифӣ намояд, ки барои хонанда мақбулу боваркарданӣ бошад ва идеал шуда тавонад.[12;53] Пас, маълум мегардад, ки муаррихони ҳолноманигор аз ҳаёти шахсони воқеъии таърихӣ барои аҳли ҷомеаи муосир ва ояндаи хеш иделогия ва намунаи ҳаёт меофариданд. Масалан барои давраи ғазавот ва забткориҳои араб лозим буд, лашкаркашиҳо ва қаҳрамониҳои Амир Ҳамза, Холид ибни Валид, Саъд ибни Ваққос ва ё дигарон барои мардумони мусалмони давр намунаи ҳаёт гардад, як ҳолноманигорро мебоист аз корномаҳои онҳо достонҳои шарҳиҳолӣ биофарад. Ҳол он, ки ин қаҳрамонҳо барои кишварҳои ғасбшуда душман, ғосиб ва золим муаррифӣ мешуданд. Баъди шакл гирифтани мактабҳо, фирқаҳо ва мазҳабҳо дар ҳолноманигорӣ низ таҳаввулоти ҷиддӣ ба миён омада, ҳолноманигорон дигар на бораи як нафар балки дар бораи пайравони як мактаби илмӣ ё ҳунарӣ, як фирқа ва ё як мазҳаб ба монандӣ; мактаби мотуридия, мазҳаби ҳанафия ва ё ҳанбалия маълумот медоданд. Муаррихони ин давра бо ба эътибор гирифтани вазъи иҷтимоӣ, ҳолатҳои мазҳабӣ, ҳолатҳои равонӣ-психологӣ, мантиқӣ, касбу кор ва доираи фаъолиятҳои шахсиятҳои таърихӣ дар чорчубаи талоботи бунёдшуда ба навовариҳо пардохтанд ва шаклҳои муътабари ривоятҳои таърихиро дар ҳолноманигории хеш ворид намуданд, ки бад-ин восита аз дуртарин замонҳо то ба рӯзгори мо омада расидаанд. Ҳарчанд ҳудудҳои ҷуғрофии мамолики исломӣ вусъати бештар ёфта, тамаддуни исломӣ рӯ ба афзунӣ мениҳод, улум ва фунуни навин кашф мегардид, эҳтиёҷи мусулмонон ба илми таърих ва навъҳои он, ки иборат аз номнигорӣ ва тарҷумаи ҳоли бузургон ва донишмандон аз ҳар табақа бошад зиёдтар мешуд. Зеро ба воситаи таҳқиқ дар масоили улуми мухталиф, ки дар миёни мусалмонон рушд ва нумӯ меёфт, ҳамчунин таҳқиқ дар санадҳои аҳодис ва ҷудо кардани ҳадисҳои саҳеҳ аз заъиф маҷбур шуданд, ки таҳқиқи ровиёни санадҳои ҳадис кунанд ва мақому мартабаи онҳоро аз ҳайси сиққа ва мавриди эътимод будан ё заъиф будан муайян кунанд. Аз ин ҷиҳат ровиёни ҳар фаннеро ба табақоте тақсим карданд ва барои ҳар табақа асарҳои номнигоронаи аҳвол навиштанд. Номнигорӣ низ ҳамчун шеваҳои маълуму машҳури таърихнигории асрҳои VIII-IX шинохта шуда, бо номҳои дигари “ассомӣ”, “аълом”, “феҳрист”, “риҷол” (номи мардон), “табақот” ва ғайра маънидод мешавад. Номнигорӣ шеваи таърихнигориест, ки ба муаррифии афроди шоистаи динӣ, мазҳабӣ ба мисли; саҳобагони пайғамбар, ё дорандагони навъе аз дониши хос ба мисли; муҳаддисон, фақеҳон, мунаҷҷимон, табибон, ё дорандагони маҳоратҳои махсус ба монанди; қориён, ровиён, санъаткорон ва ё табақаҳои аъёни ҷомеа ба монанди; ашрофон, тоҷирон, ҳунармандон ва ғайра машғул аст. Машҳуртарин ва куҳантарин асари номнигории ин давра “Таърихи кабир”-и Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ буда, дар 18 солагии муаллиф баробар ба соли 828 мелодӣ таълиф гардидааст. Имом Бухорӣ дар ин асари таърихии номнигории хеш аз 40000 саҳобагону, муҳаддисон ва ровиёну ноқилони ҳадис маълумот дода[6;161], муҳимтарин шеваи таърихнигории номнигориро асос гузоштааст. Бештари осори номнигорӣ ба монанди “Таърихи кабир” бо хатори эҳтироми хос қоил будан ба пайғамбар аз номи ӯ шуруъ гардида, баъдан бо тартиби феҳристи алифбоӣ идома меёбад. Номнигорӣ низ дар натиҷаи инкишофи босуръати худ ба шуъбаҳои алоҳида ба монанди; табақоту-ш-шуъаро, табақоту-н-наҳвийин, табақоту-л-фуқаҳо, табақоту-л-муҳаддисин ва ғайра тақсим шуда, осори муътамаде дар ин фан падид оварданд. “Табақоту-л-фуқаҳо”-и Абуисҳоқи Шерозӣ ва бо ҳамин ном асари Абдулваҳоби Форсӣ намунаҳои баргузидаи шеваи табақотнависӣ эътироф карда мешавад. Дар заминаи осори номнигорӣ шуъбаи дигари таърихнигорӣ, феҳристнигорӣ зуҳур карда, аввалан феҳристҳои маҳаллию минтақавӣ ва баъдан феҳрситҳои комили фанию, ҳунарӣ ба вуҷуд омаданд, ки куҳантарини онҳо “Ал-феҳрист”-и Абуисҳоқ

Чун анъана ҳамасола таҳсил бо дарси сулҳ оғоз мегардад. Сулҳ як неъмати бебаҳоест барои мардуми тамоми сайёра, хусусан барои мардуми сарбаланди мо тоҷикон, сулҳ арзиши хеле баланд дорад. Зеро мардуми мо сулҳу оромӣ ва суботи сиёсиро бо баҳои ниҳоят гарон ва бо таҳаммул кардани машаққату маҳрумиятҳои ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ба даст оварданд. Шояд дар зеҳни насли наврас ё ҷавонони имрӯзи мо чунин суоле ояд, ки чаро дарси сулҳ мегӯянд?  Ё  чунин мепиндоранд, ки мо дар кишваре зиндагӣ дорем, ки сулҳу амон аст ва чаро ҳамасола дарси сулҳ мехонем? Оиди ин суолҳо чунин гуфтанием, ки албатта имрӯз мо шукрона аз он мекунем, ки мамлакати мо аз чунин як неъмати ҳаётан муҳим “сулҳ” “субот” “оромӣ” “ваҳдат” “ягонагӣ” “ҳамдилӣ”, бархурдор аст. Аммо мо набояд фаромуш кунем, ки ин сулҳу оромӣ бо чи баҳое то ба имрӯз омада расидааст ва имрӯзҳо мо шоҳиди он ҳастем, ки дар гирду атроф, умуман дар курраи замин чи ҳодисаҳое, ки рух надода истодааст. Кудаконе, ки дар кишварҳои “ҷаҳони саввум” ва баъзе кишварҳои мубталои ҷангу даргириҳо умр ба сар мебаранд, дарсу таълим як тараф истад, пораи нон ё сарпаноҳе надоранд. Аз ҳамин ҷост, ки насли наврас ва ҷавонони имрӯзаи мо бояд аз гузашта сабақ омӯзанд ва барои таҳкими сулҳу субот дар кишвар талош намуда, дар ҳифзу устувории давлатдории миллӣ саҳми бевоситаи хешро гузоранд. Чунки то сулҳу оромӣ набошад на таълим мешавад на тарбият ва рисолати аслии устодону омӯзгорон ва падару модарон дар ин самт аз он иборат аст, ки ба насли наврас ва ҷавонони имрӯза таърихи фоҷиабор ва таҷрибаи талхи миллатро омӯзонанд ва онҳоро барои ҳифзу пойдории сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва боз ҳам мустаҳкам намудани давлати озоду соҳибистиқлоламон омода созанд. Аз ин рӯ, мо бояд ба қадри сулҳу оромӣ расем ва аҳаммияти онро дар миёни аҳли ҷомеа, алалхусус, ба наврасону ҷавонон боз ҳам бештар тарғиб намоем. Дарси сулҳ ба маънои дигар дарси ватандӯстӣ ва шинохти сабақҳои таърих ба хотири фардои ободи Тоҷикистони азиз мебошад. Мардуми тоҷик аз давраҳои бостон то ба имрӯз баробари таҳкими дӯстиву рафоқат ва сулҳу субот ба қадри илму дониш ва мактабу маориф низ мерасанд ва ба ин манбаи ташаккулдиҳандаи арзишҳои маънавии ҳаёти инсон арҷ мегузоранд. Чунонки шоири бузург Рӯдакӣ гуфтааст: Дониш андар дил чароги равшан аст, В-аз х,ама бад бар мани ту чавшан аст. Тоҷикон ҳамчун миллати соҳибтамаддун дар ҳар давру замон омӯхтани илму донишро яке аз шартҳои асосии рушди маънавиёти инсон медонистанд ва ин анъана то ба имрӯз идома ёфта, дар замони соҳибистиқлолӣ мазмун ва арзиши нав касб кардааст. Дар шароити кунунӣ, ки асри илму техника ва бархурди тамадунҳост, илму дониш нишондиҳандаи асосии дараҷаи инкишофи ҳар як давлату миллат буда, бо раванди рушди нерӯи инсонӣ робитаи мустақим дорад. Қобили зикр аст, ки дар замони соҳибистиқлолӣ бо ибитикори Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои беҳтар намудани шароити таълим ба хонандагону донишҷӯён шароит фароҳам оварда шуда, дар тамоми гӯшаҳои мамлакат садҳо муассисаҳои илмӣ ва мактабҳо бо китобхонаҳои электронӣ ва шароити мусоид барои таҳсил таҷҳизонида шудааст. Гузаронидани дарсҳои сулҳ аз ҳар ҷиҳат ба мафкураи наврасон ва ҷавонони мо таъсири мусбат расонида, онҳоро дар рӯҳияи эҳтиром ба сулҳу суботи кишвар, илму маориф ва ватани аҷдодӣ тарбия менамояд. Зеро бидуни ташаккули зеҳнӣ ҷавонони боистеъдод ва бидуни омӯзиши донишҳои муосир, омӯзиши электронӣ, ташкили лабораторияҳо ва ҷорӣ намудани технологияҳои нав, мо наметавонем ба ҳадафҳои умедбахши худ расида, рушди минбаъдаи сармояи инсониро дар кишвар таъмин кунем. Мо набояд фаромӯш кунем, ки ояндаи неки давлату миллати аҷдодии мо бештар аз таҳсилоти ҳозираи наврасону ҷавонон вобаста аст. Хулоса дар охир бо ин шеъри устод Садриддин Айнӣ мақолаи хешро ҷамбаст мекунем: Биёед эй рафиқон дарс хонем, Ба бекорию нодони намонем, Ба олам ҳар касе бекор гардад, Ба чашми аҳли олам хор гардад.   Шокиров Умедҷон Усмоналиевич – мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ