Имя автора: pressa

Дар бораи дастовардҳои кишвар дар давоми 35-соли Истиқлол ҳар чӣ қадар нависем ҳам, кам аст. Зиёиёни ватандӯсту меҳанпарасти кишвар пешрафтҳои кишварро бо забони зебою санъатҳои бадеии дилнишин ва бо ҳазор сабку услуби наву ҷозиб ба риштаи назму наср кашида истодаанд. Барои мардуми шаҳрнишин барои огоҳии равшан бо дастовардҳои кишвар танҳо ҳамин кофист, ки саҳар аз хоб хезаду ба чаҳор тарафи худ назар андозад, ва бо чашми равшан бубинад, ки дастоварди кишвар дар тӯли 35-соли Истиқлол дар муқоиса бо 70-соли замони шуравӣ ба маротиб афзунтар аст. Албатта, бояд боиси шукргузорӣ бошад, ки дар замони пеш вазъи зиндагии мардум ва аҳволи иҷтимоии онҳо ба таври бояду шояд таъмин набуд. Имрӯз шукрона мекунем, ки қариб дар ҳар як хонадони халқи тоҷик мошину технологияи нав мавҷуд буда, шаҳрвандон аз ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ бархӯрдоранд. Албатта, мушкилиҳои иҷтимоӣ дар ҳар ҷомеаи иҷтимоӣ вуҷуд дорад, аз ҷумла дар ҷомеаи мо низ. Вале бо вуҷуди ин ҳама дастовардҳои замони Истиқлол беназиранд. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки шукри ин неъматҳо кунем, шукри озодиҳо намоем. Аммо ин ҷо мо тасмим гирифтем, ки чанд андешаи худро дар самти шинохти воқеии ислом пешкаш намоем. Бешак яке аз дастовардҳои миллат дар самти мазкур бо ибтикори бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 таъсис додани муассисаи давлатии “Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон” аст. Агарчанде аз замони таъсиси муассиса вақти тулоние нагузаштаасту ниҳод дар омода намудани мутахассисони исломшинос бо баъзе мушкилот рӯбарӯ аст, бо вуҷуди ин, Марказ дар ҳамбастагӣ бо дигар муассисаҳои ба вазъи дину диндорӣ масъул, албатта, маҳз дар натиҷаи ба роҳбарӣ гирифтани дастуру нишондодҳои Пешвои муаззами миллат ва дар ҳаёт татбиқ намудани онҳо дар амалия дар самти шинохту муаррифӣ намудани исломи солим ба дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Аз ҷумла, дар заминаи омезиши фарҳанги дунявӣ ва динӣ дар кишвар пойдевори ҷомеае гузошта шуд, ки дар он ислом таҳаммулпазирӣ, созандагию ободкунандагӣ, илмҷӯию тамаддунофарӣ дошта, бар муқобили ҳар гуна андешаи динии ифротӣ, иртиҷоӣ, мутаассибона, хурофотӣ, бунёдгароёна, зиддилмию зиддимантиқӣ ва зиддиахлоқию зиддибашарӣ мубориза мебарад. Хусусияти таҳаммулпазирии исломи ҷомеаи мо дар он ифода меёбад, ки он ба ҳама гуна дину мазҳаб, ва ҳатто афроду гурӯҳҳои бедин эҳтиром қоил буда, ба ҳамаи онҳо аз дари дӯстӣ ва меҳру муҳаббат муносибат менамояд. Дар ин самт ҳукми оятҳои “Ва Мо туро нафиристодем, магар аз рӯйи меҳрубонӣ бар оламиён” (Сураи “Анбиё”, 21:107) ва “Ва бар он чи мегӯянд, сабр кун ва онҳоро – ба тарк кардани некӯ – тарк кун” (Сураи “Музаммил”, 73:10) –ро ба роҳбарӣ мегирад, яъне бо ҳама меҳрубон будану бар ҳама гуна фикру андеша босабру ботаҳаммул будан ҷавҳари таълимоти ислом буда, калиди ҳама гуна мушкилот маҳсуб меёбад. Исломи ҷомеаи мо исломи созанда аст, зеро вай дар самти мазкур фармудаи қуръонӣ “Ва аз он ки одамиро ҷуз он чи амал кардааст, [чизе] нарасад; ва аз он ки саъйи ӯ дида хоҳад шуд (Сураи “Наҷм”, 53:39,40) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ҳукми ояти мазкурро ба роҳбарӣ гирифтану онро дар амал татбиқ намудан маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи созандагии ҷомеаро бар дӯши ҳар фард гузошта, ӯро барои кӯшишу ғайрат баҳри ободии кишвар ҳидоят менамояд ва дар пешрафту мушкилоти кишвар маҳз ӯро масъул меҳисобад. Исломи ҷомеаи мо исломи ободкунанда аст, на харобкунанда. Дар самти мазкур вай ҳукми ояти “Ва бигӯ: Амал кунед, пас Худову расули ӯ ва муъминон амали шуморо хоҳанд дид”(Сураи “тавба”, 9:105) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ин маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи ободии диёру накуаҳволии ҳар фардро бар дӯши худи ӯ мегузорад. Исломи мо ҳеҷ гоҳ ба фард “Тақдири ту ҳамин аст, дар гӯшае зикр карда шин, Худо ба ту медиҳад” намегӯяд, баръакс таълим медиҳад, ки дар зиндагӣ фаъол бош, пайваста меҳнат кун ва ин меҳнати туро ҳам Худо ва ҳам муъминон мебинанду қадрдонӣ менамоянд. Яъне, Худо меҳнат ва кӯшишу талоши фардро дида, вобаста ба сатҳу сифати меҳнаташ ба ӯ ризқ ато менамояд. Исломи кишвари мо дар ин самт ҳамзамон ҳукми ҳадиси “Шахсе, ки дар ин дунё зиндагии шоиста надорад, зиндагии охираташ низ обод нест” (Ман ло маоша лаҳу, ло маода лаҳу)-ро низ ба роҳбарӣ мегирад, яъне ободии охирати мусулмон аз ободии зиндагии дунявияш вобаста аст. Пас, исломи мо таълим медиҳад, ки мусулмон бояд аввалан ҳамин дунёяшро обод намояд. Исломи ҷомеаи мо исломи илмҷӯю тамаддунофар аст. Илмҷӯию тамаддунофарии вай дар он ифода меёбад, ки вай дар заминаи аҳкоми ҳадисҳои “Илм бар ҳар зану марди мусулмон фарз аст” ва “Илм дар Чин бошад ҳам, онро талаб кун” муносибати худро ба илм муайян намуда, дар зери мафҳуми “илм” маҳз улуми дунявиро, на улуми диниро дар назар дорад, агар не, пас, улуми динӣ, ки манзур исломӣ аст, дар Чин чӣ гум кардааст? Дурустии андешаи мазкур ҳамчунин бо ҳукми ҳадиси “Илм зиёда аз он аст, ки баршуморӣ, ва аз ҳар як чиз беҳтарашро бигир!” низ собит мегардад, зеро рушди имрӯзаи ҷомеаи башарӣ беҳтару афзал будани улуми дунявиро чун офтоб равшан ва айён ба маъраз гузоштааст. Исломи ҷомеаи мо чун дар қуруни вусто бунёди тамаддунеро, аммо бидуни дингароҳои мутаассиб, мақсад қарор додааст, ки барои тамоми ҷомеаи башарӣ самарабахш мебошад. Дар ин самт исломи мо ҳукми ояти “Бигӯ: “Оё онон, ки медонанд ва онон, ки намедонанд, баробар мешавад?” (Сураи “Зумар”, 39:9) – ро ба роҳбарӣ гирифта, таълим медиҳад, ки дар оят манзур аз доно будан маҳз доногӣ ба улуми дунявист, зеро дар ҷомеаи имрӯза бартарият ва авло будани шахс, гурӯҳ, миллат ва давлат маҳз дар улуми дунявӣ эътибор дорад. Дар акси ҳол оят моҳият ва таъиноташро гум мекунад. Ҳамзамон исломи мо бар муқобили ҳар гуна андешаи ифротӣ мубориза мебарад. Дар самти пешгирифтааш вай ҳадиси “Осонгирӣ кунед, сахтгирӣ накунед. Башорат диҳед, мардумро гурезон накунед”(Саҳиҳ-ал-Бухорӣ, 69)-ро ба роҳбарӣ мегирад. Яъне, ҳадафи дини ислом мардуми ноогоҳро огоҳ сохтан аст, на ақидаҳои пурихтилофи зиддибашариро бар онҳо бор кардан. Ҳадиси дигар низ мефармояд, ки “Ман бо яккахудоии сабук(барои иҷро) фиристода шудаам. Қуръон низ мефармояд, ки “Худо барои шумо осониро мехоҳад ва барои шумо душвориро намехоҳад” (Сураи “Бақара”, 2:185). Аз ин рӯ, зимни омӯзиш ё таълими дин сатҳи душвор ва вазнини онро ба мардум маҷбурӣ ҳамл кардан боиси гурезонидани мардум мешавад, ки албатта, ба таълимоти ислом мухолиф аст. Исломе, ки имрӯз дар

Тӯли ҳафтод соли побарҷобудани ҳукумати Шӯравӣ таърихи 15 кишвари ин Иттиҳод, аз ҷумла таърихи халқи точик дар чорчӯбаи хосси илмӣ тарҳрезишуда, дар асоси принсипҳои илмии роиҷи он давру замон -методологии максистии таърих омӯхтаву таълим дода мешуд. Дар ин васила илми манбаъшиносии тоҷик низ зери таъсири ҳамин идеология омӯхтаву омӯзонида шуда, бештар ба методология ва нақди илмии манбаъшиносии Аврупо ва Русия диққат дода мешуд. Манбаъҳои таърихии ҳувиятсози мо, ки теъдодашон ба ҳазорону миллионҳо мерасид, ҳамчун манбаҳои идеологии куҳнаи ифротии феодалӣ натанҳо хонда намешуд, балки хондану тадриси онҳо ҷурм ҳисобида мешуд. Айни замон бо шарофати Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари тағйирот дар аксар самтҳои ҳаёти ҷомеа, навоварию навпардозиҳо дар самти илм, аз ҷумла дар самти илми таърих низ як қатор навгониҳову тағйиротҳо ба амал омаданд. Дар ин ҷараён, дар доираи илмҳои гуманитарии тоҷик ва дар фазои илмии омӯзишу таҳқиқи таърихи халқи тоҷик илми манбаъшиносӣ ҳам бо диди нав, бо тарҳи замонавӣ ва имконоти васеътар ба қадри тавон рӯ ба инкишоф ниҳода бошад ҳам, аз лиҳози интиқодӣ ба роҳ мондани таҳлили манбаъҳои таърихӣ мувофиқи матлаб нест. Албатта бо такя ба илми манбаъшиносии ҷаҳонӣ, бо назардошти хусусиятҳои хоси усулҳои омӯзиши манбаъҳои меросмондаи таърихи ватанӣ, бо тарҳрезии нави методология ва нақди хоссаи илмии манбаъҳо илми манбаъшиносӣ дар радифи дигар илмҳои таърих пеш меравад. Ҳамин аст, ки дар даҳсолаи охир, аз тарафи таърихнигорону манбаъшиносони тоҷик, ҳамчунин бо кӯшишу заҳамоти кулли донишмандону унвонҷӯён ва устодони доираи илмҳои гуманитарӣ даҳҳо манбаъҳои таърихии калонҳаҷм мавриди тадқиқоти арзишманди илмӣ қарор гирифта, дар ин самт дар маҷаллаву рӯзномаҳои илмӣ садҳо мақолот ба табъ расидаанд. Аз ин лиҳоз, дар шароити кунунӣ, бо дарки хусусиятҳои хосси ҳуввияти миллӣ, бо дарки баланди худогоҳиву хештаншиносӣ, бо тавони беш аз пеш, бо амри дилу раҳбурди ақл тақвият додану мустаҳкам намудани илми манбаъшиносии тоҷик ва ба ин васила дарёфтани падидаҳои нав ба нави фарҳангию таърихӣ кори хайру савоб дониста мешавад. Асрҳои VIII-X дар таърихи халқи тоҷик давраи муҳимтарини ташаккули он ҳамчун халқ ва давраи ренесанси Шарқ ба ҳисоб рафта, маҳз дастовардҳои илмии олимону мутафаккирони тоҷики ин давра имрӯзҳо ин миллатро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуд. Дар баробари ташаккул ёфтани донишҳои таърихӣ дар асрҳои VIII-IX шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ шакл гирифтанд, ки маъруфтарини онҳо “ҳолноманигорӣ”, номнигорӣ”, солноманигорӣ” ва “фатҳноманигорӣ” ба ҳисоб рафта, ҳар кадоми онҳо дар раванди иҷтимоишавии ҷомеаи мусалмонон нақши бориз бозидаанд. Осори таърихие, ки дар ду асри аввали зуҳури ислом то ниммаи аввали асри IX таълиф шудаанд, бештаран фарогири мавзуъҳои мушаххас ва дар асоси шеваҳои зикршуда офарида шудаанд. Ҳолноманигорӣ яке аз аввалин шаклҳои таърихнигорӣ буда, аз таҳқиқи мазмун ва мундариҷаи ҳолномаҳо маълум мегардад, ки онҳо низ дар навбати худ ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, дар баробари инкишофи шохаҳои ҳокимият ва ҷамъият бештаран дар бораи “қуззот” – қозиҳо, волиҳо – ҳокимон, “худамо” – ходимони давлатӣ ва “вузаро” – вазирон таълиф мегардиданд. Дар ин замина асарҳои муҳимму зиёди шарҳиҳолии хусусиёти таърихӣ дошта ба монанди “Ал-мунтазам”-и Ибни Ҷавзӣ ва “Табақот”-и Ибни Саъд дар идомаи асрҳои VII-VIII рӯи кор омаданд, ки дар ояндаи наздик сабабгори ба вуҷуд омадани шеваи нави таърихнигорӣ – номнигорӣ гардиданд. Номнигорӣ низ ҳамчун шеваҳои маълуму машҳури таърихнигории асрҳои VIII-IX шинохта шуда, бо номҳои дигари “ассомӣ”, “аълом”, “феҳрист”, “табақот” ва ғайра муаррифӣ мешаванд. Номнигорӣ шеваи таърихнигориест, ки ба муаррифии афроди шоиста, ба монанди дорандагони навъе аз дониши хос ба мисли; муҳаддисон, фақеҳон, мунаҷҷимон, табибон, ё дорандагони маҳоратҳои махсус ба монанди; қориён, ровиён, санъаткорон ва ё табақаҳои аъёни ҷомеа ба монанди; ашрофон, тоҷирон, ҳунармандон ва ғайра машғул аст. Машҳуртарин ва куҳантарин асари номнигории ин давра “Таърихи кабир”-и Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ буда, дар 18 солагии муаллиф баробар ба соли 828 мелодӣ таълиф гардидааст. Имом Бухорӣ дар ин асари таърихии номнигории хеш аз 40000 муаррихону ровиёну ноқилони ахбор маълумот дода , муҳимтарин шеваи таърихнигории номнигориро асос гузоштааст. Дар заминаи осори номнигорӣ шуъбаи дигари таърихнигорӣ, феҳристнигорӣ зуҳур карда, аввалан феҳристҳои маҳаллию минтақавӣ ва баъдан феҳристҳои комили фаннию, ҳунарӣ ба вуҷуд омаданд, ки куҳантарини онҳо “Ал-феҳрист”-и Абуисҳоқ ибни Надим ва бузургтарини онҳо “Таърихи Бағдод”-и Хатиби Бағдодӣ мебошад. Феҳристҳои таълиф гардидаи ин давра аслан дар шакли феҳристҳои маҳаллӣ, минтақавӣ ва ҳавзавӣ таълиф мешуданд. Олитарин шакли феҳристҳо, феҳристҳои шаҳрӣ – минтақавӣ буда, дар шакли феҳристҳои мисрӣ, суриёнӣ, ҳиҷозӣ, яманӣ, ҳиндӣ, хуросонӣ, мовароуннаҳрӣ, хутанӣ ва амсоли он таълиф мешуданд, ки машҳуртарин афрод ва ё шахсиятҳои сиёсию адабӣ ва ҳунарварони минтақаро барои наслҳои оянда муаррифӣ мекард . Дар баробари забткориҳои пайдарпай, арабҳо дар кутоҳтарин фурсат шаҳрҳои бузурги императории Византия ва шоҳаншоҳии Сосониёнро фатҳ намуда, густариши исломро дар ҳудудҳои паҳновари ду императории ҳамсояи худ таъмин намуданд. Ин ҷаҳонкушоӣ ва фатҳи шаҳрҳо боиси паҳншавӣ ва умумишавии фарҳангу тамаддун ва улуми исломӣ гардида, мусулмонон ниёзмандии худро нисбати илми таърих дарк карданд ва барои муаррифии шоҳкориҳои қаҳрамонон-ғосибони худ ба навиштани ҷангномаҳо ва фатҳномаҳо машғул гардиданд. Дар баробари забти Тайсафун, Шом, Наҳованд, Бағдод ва дигар шаҳрҳои бонуфузи Хуросону Мовароуннаҳр китобҳои бисёре дар бораи фатҳи ҳар шаҳре аз қабилӣ; “Футуҳу-ш-Шом ва футуҳу-л-Ироқ”-и Абумихнаф, китоби “Футуҳу-л-Миср ва Мағриб”-и Абдулҳаким, “Футуҳу-л- Байту-л-муқаддас ва “Футуҳу-л-Хуросон”-и Мадоинӣ таълиф гардиданд. Пас аз он ба тадриҷ фатҳноманависӣ низ ривоҷ ёфта, доманаи мазмун ва мундариҷаи онҳо бузургтар шуда, ба монанди “Ал-футуҳ”-и Ибни Аъсам ва “Футуҳу-л-булдон”-и Билозурӣ забти кулли мамолик ва кишварҳо дар як китоб ҷамъоварӣ гардид. Мубрамияти осори ин муаррихон дар он зоҳир мегардад, ки ин давра бо ба эътибор гирифтани вазъи иҷтимоӣ, ҳолатҳои эътиқодӣ, равонӣ-психологӣ, мантиқӣ, касбу кор ва доираи фаъолиятҳои шахсиятҳои таърихӣ дар чорчубаи талоботи бунёдшуда ба навовариҳо пардохтанд ва шаклҳои муътабари ҳодисаҳои воқеъии таърихиро дар асарҳои хеш ворид намуданд, ки бад-ин восита муҳимматарин асарҳои “таърихи умумӣ”-ро бо фарогирии ахбори сиққа пешниҳоди хонанда намуданд. Яке аз муаррихони асри аввал ва дуввуми ислом Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё ибни Ҷобир ибни Довуд маъруф ба Балозурӣ аз зумраи муаррихони аҳди аввал буда, дар Бағдод таваллуд ва ба воя расидааст. Санаи таваллуди ӯ дар манбаъҳо зикр нашудааст, аммо маълум аст, ки ӯ дар аҳди хилофати Муътаззид дар он замон, ки ҳудуди ҳаштод сол аз умраш мегузашт дар соли 892 милодӣ фавтидааст. Баъди касби илми таърих Балозурӣ ба таълифи асарҳои гаронбаҳое чун “Аҳди Ардашер”, “Ансобу-л-ашроф”, “Футуҳу-л-булдон” ва “Китобу-р-рад ъало шуъубия” машғул гарид, ки таълифи “Футуҳу-л-булдон” ба Балозурӣ шуҳрати ҷаҳонӣ бахшид. Балозурӣ дар таълифи “Футуҳу-л-булдон” аз муҳиммтарину бузургтарин ҳодисаҳои таърихӣ то кучактарину

Таҷрибаи таъмини ҳамзистии ҳувияти миллӣ ва динӣ дар масири таърих ҳамчун яке аз масъалаҳои калидии иҷтимоию фарҳангӣ мавриди таҳқиқи илмҳои ҷомеашиносӣ ва фарҳангшиносӣ қарор мегирад. Ин масъала хусусияти мураккаб дошта, ба ҳамкории омилҳои гуногуни таърихӣ, сиёсӣ ва маънавӣ вобаста мебошад. Таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки заминаҳои ҳамзистии созандаи ҳувияти миллӣ ва динӣ дар ҷараёни рушди таърихӣ тадриҷан ташаккул ёфта, дар сарчашмаҳои таърихию фарҳангӣ инъикоси худро пайдо кардаанд. Ин раванд ба ташаккули низоми арзишҳо ва рушди тафаккури миллӣ мусоидат намуда, дар устувории сохтори иҷтимоӣ нақши муҳим мебозад. Аз нигоҳи назариявӣ, бақо ва рушди ҳар як миллат бо сатҳи ташаккули тафаккури миллӣ, фарҳанг, забон, маърифат ва хиради ҷамъиятӣ алоқамандии зич дорад. Ин унсурҳо ба ҳайси пояҳои устувори худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ зуҳур намуда, заминаи иштироки фаъолу созандаи миллатро дар раванди ташаккули тамаддуни башарӣ муҳайё месозанд. Ҳамзамон, таҷрибаи таърихӣ гувоҳӣ медиҳад, ки миллатҳое, ки дар самти рушди давлатдорӣ, такмили илму фарҳанг, бунёди ҷомеаи мутамаддин ва ташаккули муносибатҳои нави иҷтимоӣ саҳми назаррас гузоштаанд, дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ мавқеи муҳим ишғол намудаанд. Миллати тоҷик дар оинаи таърих симои халқеро инъикос кардааст, ки бо мероси ғанӣ, забони ноб, фарҳанги қадима, хислати инсондӯстӣ ва таҳаммулпазирӣ шинохта шуда, таърихи ҳазорсолаҳо дар минтақа дошта, аз куҳантарин халқҳои Шарқ ба шумор меравад. Оинаи таърих бо равшании бемислаш нишон медиҳад, ки тоҷикон дар тавлиди тамаддунҳои бузург, рушди илму адаб, ташаккули давлатдорӣ ва густариши фарҳанги инсонмеҳвар нақши барҷаста доштаанд. Ин миллат аз оғози ҳастии худ то имрӯз арзишҳои инсонсозро парвариш карда, пешниҳоди ҷаҳониён намудааст. Ҳарчанд масири таърих шикасту рехт, бархӯрди сиёсӣ, пешравию шукӯфоӣ ва харобию таназзул дорад, тоҷикон низ аз ин руйдодҳои таърихӣ канора набуда, онҳоро аз сар гузарондаанд. Аммо ҳамаи ин ходисҳои таърихӣ натавонистанд ҷавҳари хирад ва маърифати миллатро аз байн баранд. Зеро унсури нигоҳдории миллат забон ва фарханги он дар рагу пайванди мардум ҷой дошт ва аз насл ба насл ба мерос гузошта мешуд. Дар ҳар давру замон фарзандони хирадпешаи ин миллат бо шоҳкориҳои худ ба тану ҷони он қуввати нав мебахшиданд. Намунаи ин шоҳкориҳо, «Шоҳнома», «Маснавӣ», «Гулистон» ва ҳазорҳо асари дигар, ки то имрӯз поягузори фарҳангу маърифатанд, худ далели равшани нақши тоҷикон дар таърихи андешаи башарист. Маҳз ҳамин забон ва фарҳанг буд, ки тоҷиконро дар ҳама давру замон аз асорати фаромӯшӣ наҷот дод ва ба он симои устувор бахшид. Имрӯз, вақте ба оинаи таърих менигарем, мебинем, ки тоҷикон дар ҳар давру замон дар рушди фарҳангу тамаддуни башарӣ нақши бориз дошта, хазинаи илмро бо навоварӣ ғанӣ гардонданд: – бо такмили санъати меъморӣ ва шаҳрсозӣ машҳури ҷаҳониён гардиданд; – ба илму фалсафа дарси хирад омӯхтанд; – ба ҷаҳони адаб сухани ноб ва шеъри ҷовидона ҳадя карданд; – дар рушди давлатдорӣ аввалин маротиба низоми девонсолориро ба вуҷуд оварда, таҷрибаи бузург офариданд; – ба фарҳанги башарӣ арзишҳои волои инсонӣ ва таҳаммулпазириро тақдим намуданд. Гузашта аз ин, тоҷикон дар рушди фарҳанги исломӣ бо истифода аз забон, адаб, ахлоқ ва мероси илмии худ саҳми арзишманд гузоштанд. Дар ҳамин замина, ҳадиси шарифи Паёмбари ислом (с) мақоми баланди фарзандони ин сарзаминро чунин баён мекунад: «Агар илм дар ситораи Сурайё бошад ҳам, мардоне аз фарзандони форс ба он даст меёбанд». Ин ҳадис на танҳо як башорат, балки як ҳақиқати таърихист, ки дар тӯли асрҳо бо фаъолияти илмиву маънавии фарзандони сарзаминҳои Мовароуннаҳру Хуросон амалӣ гардидааст. Аз асри VIII то XIX-и милодӣ, сарзаминҳои тоҷикнишин – Бухоро, Самарқанд, Балх, Ҳирот, Хуҷанд ва Бадахшон ба марказҳои бузурги илмӣ ва фалсафӣ табдил ёфтанд. Дар ҳамин муҳит мактабҳои фикрӣ ва адабӣ зуҳур карданд, ки то имрӯз таъсири онҳо дар ҷаҳон эҳсос мешавад. Дини ислом дар миёнаи асри VIII ба Мовароуннаҳр ворид гардид. Мардуми тоҷик, ки дорои тафаккури таҳлилӣ ва зиракии маънавӣ буданд, арзишҳои исломиро бо суннатҳои фарҳангии хеш омезиш доданд ва ба ин восита арзишҳои миллии худро вориди арзишҳои исломӣ намуданд. Ин ҳамбастагӣ сабаб шуд, ки мазмунҳои исломӣ ба шеъру ҳикмат, ахлоқ ва зиндагии рӯзмарраи мардум роҳ ёбанд. Дар ҳамин даврон мазҳаби ҳанафӣ, ки асосгузори он Имоми Аъзам Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит ибни Марзбон (р) (699-767) мебошад, рушд ёфт ва ба яке аз мазҳабҳои муҳими ҷаҳонӣ табдил ёфт. Абуҳанифа нобиғаи аср ва рамзи озодандешии илмӣ бо истифода аз қиёс ва истидлол аҳкоми шариатро ба воқеияти зиндагӣ наздик намуд ва фиқҳро ба низоми устувори ҳуқуқӣ табдил дод. Ӯ дар рушди илми фиқҳ ба таҳкими руҳи таҳаммулпазирӣ, адолатпарварӣ ва эҳтироми андешаҳои дигарон саҳми арзанда гузоштааст. Тоҷикон дар роҳи ҷамъоварӣ ва таҳқиқи ҳадисҳои Паёмбари ислом (с) ва тафсири Қурони карим саҳми таърихӣ ва арзишманд гузоштаанд. Аз сарзаминҳои тоҷикнишин бузургтарин донишмандон бархоста, бо заҳмати пайваста ва садоқати баланди илмӣ ҳадисҳои Паёмбарро (с) гирд оварда, бо усулҳои дақиқи илмии илми ҳадис онҳоро санҷида ва китобат намуданд. Аз ҷумла, Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ (810–870), муаллифи китоби машҳури «Саҳеҳи Бухорӣ», яке аз бузургтарин муҳаддисони таърих ба шумор меравад. Асари ӯ ҳамчун саҳеҳтарин маҷмуаи ҳадисҳо дар миёни уламо пазируфта шудааст. Ҳамчунин, дар миёни муаллифони китобҳои шашгонаи ҳадис, ки дар илми исломӣ бо номи «кутуби ситта» маъруфанд, як қатор донишмандони барҷаста аз минтақаҳои Мовароуннаҳр ва Хуросон, ки бо тамаддуни тоҷикӣ иртибот доранд, ҷойгоҳи хос доранд. Аз ҷумла, метавон аз Имом Муслим ибни Ҳаҷҷоҷи Нишопурӣ, муаллифи «Саҳеҳи Муслим» ва Абуисо Муҳаммад ибни Исои Тирмизӣ муаллифи «Сунани Тирмизӣ» ном бурд, ки осори онҳо дар радифи манобеи асосии ҳадисшиносӣ қарор доранд. Ин донишмандон бо таҳияи осори худ на танҳо дар ҳифз ва интишори суннати Паёмбари ислом (с) саҳм гузоштанд, балки дар ташаккули мактаби мукаммали илми ҳадис, рушди фарҳанги исломӣ ва густариши маърифати динӣ дар ҷаҳони ислом нақши муассир гузоштанд. Дар баробари ин, дар тадвин ва тафсири Қуръони карим низ саҳми арзишманд гузоштаанд. Яке аз намунаҳои барҷаста асари маъруфи Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (839–923) мебошад. Тафсири ӯ, ки бо номи «Тафсири Табарӣ» машҳур аст, аз қадимтарин ва муътамадтарин осори тафсирӣ ба шумор меравад. Табарӣ дар асари худ бо истифода аз ривоятҳои саҳеҳ, шарҳи луғавӣ ва баёни маъноии оятҳо, инчунин иртибот додани онҳо бо сабабҳои нузул ва воқеаҳои таърихӣ, дар фаҳмондан ва тафсири дурусти маонии Қуръони карим саҳми муҳим гузоштааст. Дар баробари ӯ, дар миёни муфассирони форсу тоҷик Абулқосим Маҳмуд ибни Умар Замахшарӣ (1075–1144) низ ҷойгоҳи хос дорад. Ӯ муаллифи тафсири машҳури «ал-Кашшоф» буда, ин асар бо таҳлили амиқи луғавӣ, балоғату фасоҳат ва услуби адабии Қуръон маъруф