МАҚОЛАҲО

Мафҳуми амнияти иттилоотӣ ин маҷмӯи чорабиниҳо оид ба ҳифзи муҳити иттилоотӣ ва ҷомеаи инсонӣ аст. Амнияти иттилоотӣ, ки дар ҷаҳони муосир моҳияти он рӯзафзун гардида, дар маҷмӯъ чорабиниҳои мушаххаси ҳифзи муҳити иттилоотонии ҷомеа ва шахсони алоҳида буда, раванди дурусту қонунии бо он таъмин кардани аҳолӣ ба бехатарии фаъолияти технологияи навини иттилоотӣ вобастагӣ дорад. Масъалаи амнияти иттилоотӣ яке аз масъалаҳои муҳим ва доманадор ба ҳисоб рафта, самти мустақили технологияҳои иттилоотию иртиботиро ташкил медиҳад. Ҳифз кардани иттилоот ё амнияти онро таъмин намудан, донишҳои махсуси касбиро талаб мекунад. Илми махсусе, ки методхои ҳифзкунии иттилоот ва амнияти иттилоотиро меомузад криптография ном дорад. Аксари давлатҳои пешқадам дорои криптографияи худ мебошанд. Бояд тазаккур дод, ки амнияти иттилоотӣ на ҳама вақт ба воситаи ҳолати ҳимоятшавандагӣ таъмин мегардад, баъзан вақт риояи қоидаҳои рафтор, дар сатҳи баланд ташкил намудани омодагии касбии мутахассисон, қобилияти корӣ ва коршоямии техника, шароити хуби пешбурди сиёсати иттилоотӣ ва ғайра низ заминаҳои мусоиди таъмини амният ба шумор мераванд. Масалан, ҳанӯз ҳам ҳеҷ як давлат наметавонад худро аз ҳуҷумҳои яроқи ядроӣ бапурагӣ ҳифз намояд. Аммо дар ихтиёри як қатор давлатҳо қарор доштани шумораи зиёди яроқҳои ядроӣ имкон медиҳад, ки дар шароити сар задани ҳуҷумҳои ядроӣ сар додани мушакҳои ҷавобӣ низ ба амал ояд. Амнияти иттилоотӣ дар замони муосир шарти калидии таъмини амният дар сатҳи миллӣ ба ҳисоб меравад, зеро таҳдиду хатарҳои мавҷудаи хислати иттилоотидошта дар айни замон омили бесуботкунандаи ҷомеа, унсури марказии муборизаҳои сиёсӣ, василаҳои асосии расидан ба мақсад ва аз ҳама бадтар заъифгардонандаи пояҳои давлатдорӣ мебошанд. Дар шароити имрӯза ҳифзи суботи сиёсӣ ва таъмини сулҳу ваҳдат аз он вобаста аз вазъи амнияти иттилоотии мамлакатҳо дар кадом дараҷа қарор дорад ва иқтидори муҳофизавии он то кадом сатҳ қодир аст, ки таҳдиду хатарҳои навро безарар гардонад. Бояд гуфт, ки муҳаққиқони гуногун амнияти иттилоотиро дар аксар маврид ҳолати ҳимоятшавандагӣ аз таҳдиду хатарҳо муаррифӣ менамоянд. Дар муносибат бо амнияти иттилоотӣ низ чунин шарҳу тавзеҳ истифода мегардад. Чунин муносибат дар Консепсияи амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дида мешавад. Чунончи, дар консепсияи мазкур «амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳолати ҳимоятшавандагии манфиатҳои миллӣ дар соҳаи иттилоот» муаррифӣ мегардад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати тозаистиқлол дар раванди гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ қарор дорад. Дар он соҳаҳое, ки нақши иттилоот ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ баланд гардидааст, таҳдидҳои иттилоотӣ низ аллакай эҳсос мегарданд. Дар чунин шароити ҳассос зарурати пайдо намудани роҳу усулҳои таъмини амнияти иттилоотӣ, ҳифзи фазои иттилоотии ҷомеа аз ҳар гуна таҳдиду хатарҳо, пешгирӣ намудани оқибатҳои манфии зуҳуроти ифротгароӣ ва тундгароӣ, баланд бардоштани маърифати иттилоотии ҷомеа, бахусус дар онҳо ташаккул додани тафаккури танқидӣ масъалаҳое мебошанд, ки таҳқиқи ҳамаҷонибаи ин мавзуъро хеле мубрам мегардонанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон чун узви комилҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба фазои иттилотии башарӣ ворид гашта, бо дастуру ҳидоятҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти ҳифзи фазои иттилоотӣ корҳои зиёдеро ба анҷом расонида истодааст. 7-уми ноябри соли 2003 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Консепсияи амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардида, дар асоси он бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 2004 «Барномаи таъмини амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон» тасдиқ гардид. Аммо ин ибтидои воридшавӣ ба фазои иттилоотии глобалӣ мебошад. Дар оянда ҳаҷм ва шумораи таҳдидҳои иттилоотӣ бо назардошти сатҳу сифати воридшавии мамлакат ба фазои иттилоотии глобалӣ афзоиш меёбанд. Ин аст, ки дар мамлакати мо низ таҷрибаи омӯзиши амнияти иттилоотӣ ва таҳлили таҳдидҳои соҳаи иттилоот тӯли даҳ соли охир хеле зиёд ба назар мерасанд. Бояд гуфт, ки раванди ташаккулёбии назарияи амнияти иттилоотӣ ҳанӯз ҳам ба охир нарасидааст. Олимону донишмандони ин соҳа бо назардошти рушди бемайлони илму техника марҳила ба марҳила паҳлуҳои гуногуни онро мавриди омӯзишу баррасӣ қарор дода истодаанд. Зеро амнияти иттилоотӣ барои ҷомеаҳои дорои системаҳои мухталифи иттилоотӣ аҳамиятнок ва барои ҷомеаҳои дар ҳоли гузариш қарордошта камаҳамият мебошад. Дигар масъала ин аст, ки манфиатҳои миллӣ ва суботу оромии ҷомеа тақозо менамоянд, ки воситаҳои ахбори оммаи ватанӣ низ на танҳо дастгоҳи тавонои хабарӣ бошанд, балки дар муборизаи ба иттилоотӣ барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ, алалхусус амнияти давлат ва ҷомеам хизмат кунанд. Зеро тавре ки аз мазмун ва моҳияти қонунгузории мамлакат оид ба васоити ахбори омма бармеояд, таъмини амнияти иттилоотӣ яке аз самтҳои асосии фаъолияти онҳо мебошад. Ҳарчанд ин мавзӯъ аз ҷониби олимони ватанӣ дар доираи рисолаҳои илмӣ таҳқиқ гардида бошад ҳам, дигаргуниҳои иттилоотию технологии замони муосир, суръати баланди интиқоли иттилоот ва бахусус бештар шудани иттилооти харобиовар тақозои онро менамояд, ки ин масъала ба таври доимӣ мавриди таҳқиқ қарор дода шавад. Хулоса, дар маҷмуъ, амнияти иттилоотӣ омили муҳими рушди инсон, давлат ва ҷомеа ба шумор рафта, имрӯз дар кишвари азизи мо низ зери масъулияти баланди муҳофизӣ қарор дорад. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Табақабандии илмҳо аз нигоҳи Имом Ғаззолӣ Дар табақабандии илмҳо, Имоми Ғаззолӣ илмро ба ду бахш (илми муомала ва илми мукошафа) ҷудо карда, илми муомаларо марбут ба инсонҳои муқаррарӣ ва илми мукошафаро марбут ба анбиё медонад. Илми муомала низ дар навбати худ ба ду бахш (ил¬ми зоҳир ва илми ботин) ҷудо мешавад. Илми зоҳир илми амалҳои бадани инсон буда, ё ибодат аст, ё одат. Илми ботин илмест, ки марбут ба амалҳои дил бу¬да, мамдӯҳ (ситуда) ё мазмум (накӯҳида) аст. Таба¬қа¬бан¬дии илмҳо аз нигоҳи Ғаззолӣ ба меъёрҳои ахлоқӣ (хубу бад) ва мактабӣ (ҳақ¬қу ботил) асос ёфтааст. Мутобиқи табақабандии Ғаззолӣ илм¬ҳое, ки шаръӣ нестанд, ба се гурӯҳ: ситуда, накӯҳида ва мубоҳ (раво) ҷудо мешаванд. Мутафаккир ба гурӯҳи илм¬ҳои накӯҳида сеҳр, ҷоду, тилисмот, шаъбада, фиреб¬га¬рӣ ва ба илмҳои мубоҳ таърих ва шеърро дохил кардааст. Илмҳои шаръӣ ду қисманд: хуб ва бад. Илмҳои хуб ба чаҳор навъ ҷудо мешаванд: усул (Қуръон, суннат, иҷмоъи уммат ва осори саҳоба, қиёс), фурӯъ (фиқҳ, илми аҳволи дил ва ахлоқи хуб), муқаддамот (илми наҳв ва луғат) ва мутаммимот (илми таҷвид, қироат, усули фиқҳ, илми риҷол). Ғаззолӣ дар табақабандии илмҳо фалсафаро ҳамчун илм нишон надода, таъкид мекунад, ки он илми ҷудогона не, балки маҷмӯи ҷузвҳои чаҳоргона (ҳандаса ва ҳисоб, ман¬тиқ, илоҳиёт, табииёт) аст. Ӯ фалсафа ва динро бо ҳам ба¬ро¬бар надониста, балки фалсафа (хусусан маш¬шоия)-ро як навъ гумроҳии фикрӣ хондааст. Аз ин рӯ, манзур аз «фал¬сафаи Ғаззолӣ» услуби исботи ақоиди дин, ахлоқ ва ҷо¬меаи исломӣ, фалсафаи илоҳиёт аст. Ғаззолӣ аз рӯи эътиқоди худ сун¬нии шофеимазҳаб, ашъаримаром мебошад. Ӯ мутакаллимест, ки дини ислом ва мазҳаби ашъариро ба пояи баланди ҳикмату фалсафа расондааст. Ғаззолӣ сис¬темаи фиқҳи имом Шофеиро бо ғояҳои тасаввуф, равияи муътадили та¬сав¬вуфиро ба фиқҳ алоқаманд сохтааст. Ғаззолӣ дар аввали умраш каломро илми ягона ва асосӣ дар фаҳми маъ¬ни¬ҳо¬ву дарки моҳияти таълими дин медонист. Баъди он ки Ғаззолӣ фалсафаро хеле амиқ омӯхт, ба радди ақидаҳои файласуфон пар¬дохт. Мутафаккир маҷмӯи масъалаҳои фалсафаро дар бист масъала гирд оварда, мавриди муҳокима қарор дод ва ба чунин хулоса омад, ки аксари онҳо мухолифи ақи¬даи ислом, алалхусус ақи¬даи аҳли суннат ва ҷамоат мебошанд. Ғаззолӣ дар 17 масъала, аз қабили эътиқоди фалосифа бар он ки илми нуҷум аз ғайб мутталеъ аст, нуфус (ҷон¬ҳо)-и инсонӣ баъд аз адам (нестӣ) мустаҳал мешаванд, ақидаи файласуфонро бидъат шумурд. Ғаззолӣ ақидаи файласуфонро дар мавриди се масъала куфр мешумурд. Яке қавли файласуфони машшоъ бар қидами олам, дигар он ки Аллоҳ куллиётро медонад, на ҷузъиётро ва ниҳоят, қавли онҳо дар бораи ҳашри арвоҳ бе аҷсод, яъне инкори маоди ҷисмонӣ. Аз нигоҳи Ғаззолӣ, илми калом ҷузъе аз фалсафа буда, бояд танҳо барои рад кардани шакку шубҳа ва гумон, ҳимоя аз ақидаҳо ва фурӯ нишондани шиддати беэътиборӣ ва но¬писандӣ, инчунин нигаҳдории қалбҳои оммаҳои мардум ба кор бурда шавад. Ғаззолӣ илми каломро чунин таъриф кардааст: «Илми калом дар зот ва сифоти қадим ва сифоти ақлии Борӣ таъоло ва дар аҳволи анбиё ва аимма (имомон) ва дар мавту ҳаёт ва қиёмат ва баъсу ҳашр ва ҳисобу руъяти Худо аст». Ғаззолӣ мутакаллимонро ба посбонҳо монанд кардааст, ки агар дуздон набошанд, зарурат ва ҳоҷат ба посбонон низ намемонад. Ҳамчунин агар бидъатгузорон ва шаккушубҳадорон намешуданд, барои мутакаллимон низ дар ҷомеаи мусулмонон ҷой пайдо намешуд. Дар низоми табақабандии илмҳо Ғаззолӣ ба илми фиқҳ мавқеи поинро муносиб дониста, онро илми дунявӣ мешуморад ва дар канори илмҳое чун тиб ва ситорашиносӣ қарор медиҳад, танҳо бо ин тафовут, ки фиқҳ, аввалан, хусусияти шаръӣ дорад, сониян, бар хилофи илми тиб, ки фақат барои беморон зарур аст, ба он тамоми равандагони роҳи охират эҳтиёҷ доранд ва солисан, илмест, ки ба илми роҳи охират қаробат дорад. Ғаззолӣ бар ҳамаи риштаҳои маорифи исломӣ иҳота дошт ва уламову донишмандону адибони на танҳо замони зиндагии мутафаккир, балки асрҳои баъд низ дар зери нуфузи фикрии ӯ қарор гирифта, ҳамагон пойбанду шефтаи осору каломаш гаштаанд. Ҳамин нубуғи фикриву илмии Ғаззолӣ аст, ки ӯ ба ҳайси яке аз бузургтарин мутафаккирони ҷаҳони ислом ва муҷаддид (эҳёгар)-и дини ислом дар қарни панҷуми ҳиҷрӣ шинохта шудааст. Фаридуддини Аттор дар васфи Ғаззолӣ гуфтааст: Садре, ки зи илми олами аллом аст, Дар кулли ҷаҳон ягонаи айём аст. Кони гуҳари олами ҷон Ғаззолӣ, Дарёи улум, Ҳуҷҷатулислом аст. Дар таҳияи ин мақола аз Википедия истифода шудааст. Адабиёт 1. Ғаззолӣ / С. Аҳмадов, С. Маҳмадуллоҳ. // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5. 2. Муҳаммад Ғаззолӣ. Кимиёи саодат, Тош., 1890; 3. Али-заде А. Газали Мухаммад (рус.) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007. 4.Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011. 5. Архив Интернета — 1996. — С. 23—25. 6.Encyclopædia Iranica (ингл.) / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. Ashtiany — USA: Columbia University, 1982. — ISSN 2330-4804 7. AA.VV. Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam (фр.) — 1991. — Vol. 2. — P. 1038. Абдуллоҳи Қодирӣ сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

АҲАМИЯТИ ТАРҶУМАИ «КИТОБИ ТАВҲИД»-И АБУМАНСУРИ МОТУРИДӢ ДАР ШАРОИТИ ЭҲЁИ АРЗИШҲОИ МАЪНАВӢ ВА ФАРҲАНГИИ МИЛЛАТИ ТОҶИК Эҳёи арзишҳои маънавӣ ва фарҳангии миллати тоҷик яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлол ба шумор меравад. Дар ин замина, бозгашт ба мероси илмию динӣ ва маънавии ниёгон, хусусан мероси мутафаккирони барҷастаи тамаддуни исломӣ, ҷойгоҳи муҳимеро ишғол мекунад. Яке аз чунин шахсиятҳои барҷаста Абумансури Мотуридӣ буда, осори ӯ, аз ҷумла китоби маъруфи “Китоби Тавҳид”, ба унвони намунаи олии тафаккури каломӣ ва фалсафии исломӣ арзишманд мебошад. Тарҷума ва таҳқиқи ин осор имрӯз дар шароити густариши андешаҳои бегона ва хатарҳои ифротгароӣ аҳамияти махсус касб кардааст. Пешвои миллат, Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун эҳёгари таъриху тамаддуни бузурги халқи тоҷик дар осори таърихии хеш вобаста ба фарҳанги миллӣ, махсусан анъанаҳои мардумӣ ва раванди ташаккулёбии он дар асоси мадракҳои муътамади таърихӣ маълумотҳои пурарзишеро пешниҳоди хонанда намудааст. Ӯ зарурияти омӯзиши таърихи фарҳанги миллиро бо хусусиятҳои хосаш нишон дода, қайд менамояд, ки “Дар таърихи тамаддуни ҷаҳонӣ ҳар як халқу миллат бо офаридаҳои моддию маънавиаш саҳми арзандаи худро мегузорад. Аз ин рӯ, омӯзиши тамаддуни ҳар як халқ, аз як тараф, ба бою ғанӣ гардидани тамаддуни башарӣ, ки аз маҷмуи тамаддунҳои халқҳои ҷаҳон иборат аст, мусоидат мекунад, аз тарафи дигар, ташаккулу инкишофи маданияти ин ё он халқро дар масири таърих муайян карда, саҳифаҳои дар зери ғубори фаромӯшӣ мондаи онро таҷдид менамояд ва аз бархӯрди маданиятҳо наслҳои баъдиро огоҳ менамояд ва дар маҷмӯъ сатҳи худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ ва умумибашариро вусъат мебахшад”. Абумансури Мотуридӣ яке аз бузургтарин мутакаллимон ва мутафаккирони исломӣ маҳсуб меёбад, ки мактаби каломии ӯ дар паҳнои ҷаҳони ислом, бахусус дар байни мардумони Осиёи Марказӣ, нуфузи васеъ пайдо кардааст. “Китоби Тавҳид” муҳимтарин асари ӯ буда, дар он асосҳои эътиқодии ислом бо услуби мантиқӣ ва бо истифодаи далелҳои ақлӣ баррасӣ шудаанд. Ин китоб на фақат ҳамчун манбаи каломӣ, балки ҳамчун намунаи фалсафаи исломӣ, ки дар он ақлу мантиқ дар баробари нақл мақоми баланд доранд, шинохта мешавад. Мутафаккирону донишмандони муосир, аз ҷумла файласуфон, осебшиносон ва ҳатто сиёсатмадорон оид ба арзиш ва аҳамияти илмию фалсафӣ доштани осори Мотуридӣ, хоссатан китоби Тавҳиди ӯ иброз андеша намудаанд. Тавре дар саҳифаи аввали тарҷумаи китоби мазкур аз Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон иқтибос оварда шудааст: “Таълимоти Мотуридӣ беш аз 1100 сол инҷониб мардумро муттаҳид сохта, заминаи мусоиди ҳамзистии осоишта ва таҳаммулпазириро фароҳам овардааст. Ин таълимот ба таҳкими арзишҳои ахлоқӣ ва фарҳангии ҷомеа мусоидат намуда, дар муқовимат бо ифротгароӣ ва тундгароӣ нақши муассир дорад.” Ҳамчуноне, ки дар қисмати тавзеҳоти тарҷумаи китоби мазкур оварда шудааст, нусхаи мазкур интиқодӣ аст. Зеро вақти кутоҳ ва ҷалби забондонҳо бо ҷаҳонбиниҳои гуногун аз муассисаҳои илмии ватанӣ ҷиҳати иҷрои кор, сабки бе ин ҳам вазнини асримиёнагии муаллифро боз ҳам вазнинтар кард. Мазмун ва муҳтавои истилоҳоти илмҳои фалсафӣ, илоҳиётшиносӣ, мантиқ, алгебра ва дигар, ки дар сарҳади фаҳми тафовути олами аъроз ва Ҳастии абадӣ сурат гирифта, ба решаҳои табиати амалҳои инсонӣ ва аҳкоми ахлоқӣ дар ҳолати метафизикӣ рафта мерасид, дониши баланди соҳавӣ ва фаросоҳавиро тақозо дошт. Директори Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Холиқзода А.Ғ. таъкид медорад, ки дарёфти чунин мутахассисон ва ҷалби эшон дар кори тарҷумаи китоби «Тавҳид» аз чанд ҷиҳат мушкил буд. Бо вуҷуди ин ҳама, Маркази исломшиносӣ бо ҳидояти Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дастгирии роҳбарияти муассисаҳои илмии ватанӣ чанд нафар аз донандагони забони арабиро дар кори тарҷумаи он ҷалб намуд. Ба устодон фаҳмонида шуд, ки то имрӯз дар тамоми ҳудуди форсизабонон нусхаи тоҷикӣ ва форсии китоби ин абармарди илму ақида вуҷуд надорад. Асарҳои ӯ ба забонҳои туркӣ, ӯзбекӣ, русӣ, англисӣ ва ғ. тарҷума шудаанд, вале мо меросбарони бевоситаи забонию фарҳангӣ ва ақидаи ӯ то ба ҳанӯз ягон асари ӯро ба забони модарии тоҷикӣ тарҷума накардаем. Ин лаҳза Шуморо даъват кардем, ки сари ин масъала сӯҳбат намоем ва Марказ ният дорад дар арафаи ҷашни 1155 солагии Абумансури Мотуридӣ китоби «Тавҳид»-и ӯро бо забони тоҷикӣ тарҷума ва нашр намояд. Мутарҷимони Маҳмадуллоев Саидбек – Муассисаи давлатии «Энсиклопедияи миллии тоҷик»; Назариев Рамазон, Махшулов Маҳмадсалом – Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон; Ҳомидов Абдулвоҳид, Шарипов Исломиддин, Пиров Мирзомиддин, Холов Аълохуҷа – Донишкадаи исломии Тоҷикистон; Саломов Аскар, Латифӣ Маҳмудҷон – Донишгоҳи миллии Тоҷикистон; Хоҷамирзода Муслиҳиддин, Қаландаров Бурҳониддин – Кумитаи дин ва танзими ҷашну маросим, Абдусаломов Мирзошариф ва дигар олимон аз Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо масъулияти том бидуни ҳеҷ як дастгирии моддӣ, танҳо бо дарки масъулияти илмӣ ва ватандорӣ ба таклифи роҳбарияти Маркази исломшиносӣ розӣ шуда, даст ба ин кори вазнин заданд. Инак, нусхаи интиқодии он дар дасти хонандагон аст. Бо дарназардошти мазмун ва муҳтавои асар, сабки нигориш, тарзи баён, истифодаи қонунияти илмҳои мантиқ, ҳуқуқ, забони асримиёнагии арабии илмӣ ва ғ.ҳ. тарҷумаи асар ва истилоҳоти он мушкилиҳои муайянро пешорӯи мо овард. Тафовути матни арабӣ аз русӣ низ мушкилиҳои иловагиро барои тарҷумонон зам кард. Ба хотири камтар роҳ додан ба нофаҳмиҳо ва иштибоҳот нусхаи тарҷумакардаи олимони муҳтарамро бо тарзи ивазнамоӣ ба дигар тарҷумонҳо дар дохили гурӯҳи корӣ супурда шуд. Фикру ақидаҳоро роҷеъ ба мазмуни матни тарҷумаи якдигар устодон аз ҳамдигар гирифта, такроран сари муқоисаи матнҳои тарҷумашуда бо матни арабӣ машғул шуданд. Аз Академияи миллии илмҳо ду нафар олимони бо забони русӣ сару кор дошта, низ ҷиҳати муқоисаи матни русӣ бо матни арабӣ ва тоҷикӣ ҷалб гардиданд. Бо кӯмаки таҳриргарони «Нашриёти Ирфон» ва устодони факултети филологияи тоҷики Донишгоҳи миллии Тоҷикистон матни тоҷикии тарҷумашуда аз назар гузаронида шуд. Бо вуҷуди ин ҳама, хониши такрор ба такрори матни тарҷумашуда, гувоҳи он буд, ки ҳанӯз дар матн мушкилиҳои назарраси маъноӣ, забонӣ ва имлоӣ вуҷуд доранд. Гузашта аз он, тарҷумаи комили чунин як китоби илмӣ ва ақидавие, ки тамоми назару ғояҳои илмии фалсафаи Юнону Рим ва Ҳинди бостонро дар осиёби илми исломӣ дар самти худошиносӣ муттаҳид карда, бо далелу бурҳонҳои қавии мантиқӣ ва дигар илмҳои дақиқу иҷтимоӣ роҷеъ ба масъалаҳои мубрами илмӣ ва ақидавӣ баёни назар намудааст, дар чунин як муҳлати кутоҳ ғайриимкон буд. Равшан аст, ки хеҷ як тарҷумаи китоб қиммати асли онро дода наметавонад, ин қонуният бо дарназардошти мушкилиҳои илмӣ ва соҳавии китоби мазкур дар ҳар як саҳифа ва ҷумлаҳои тарҷумашуда сахт эҳсос мегардад. Аз ин хотир, бо қарори дастаҷамъона гурӯҳи корӣ ба хулоса омад, ки нашри мазкурро ҳамчун нашри интиқодӣ ба тасвиб

Ҳунар гиреҳкушои тамоми мушкилоти инсон ба ҳисоб меравад. Хирадмандон ва бузургони мо ҳамеша ситоиши ҳунар мекарданд ва онро беҳтарин омили инсонӣ фармудаанд. Касбу ҳунар боиси сарбаландии инсон, афзояндаи ризқу рӯзӣ ва баланд бардоштани мавқеву мартабаи он дар ҷомеа мебошад. Саъдии бузургвор дар «Гулистон»-и худ моҳияти ҳунаромӯзиро ба таври зайл баҳо додааст: «Ҳунар давлати пояндаву чашмаи зоянда аст». Бале, баракати ҳунар боиси идомаи зиндагӣ ва ҳавасмандии инсон нисбат ба ҳаёт мебошад. Ҳамчунин, гузаштагонамон таъкид намудаанд: «Тавонгарӣ ба ҳунар аст, на ба мол ва бузургии инсон ба ақл аст, на ба сол». Дар зиндагӣ борҳо шоҳиди он мешавем, ки бархе аз ҷавонон илму ҳунаромӯзӣ ва аз худ намудани касбро зарурӣ напиндошта, ба корҳои беҳуда машғул шуда, даст ба кирдори ношоиста мезананд. Дар ҷомеаи имрӯзаи мо, ҳастанд ҷавононе, ки ба оворагардӣ ва бемасъулиятӣ роҳ дода, оқибат дар бунбасти шадиди зиндагӣ дар мемонанд. Аксари ҷавононе, ки нисбати ояндаи худ бепарвоиву беандешагӣ зоҳир менамоянд, билохира, ба гирдоби ҳодисоти ногувор рӯ ба рӯ гардида, барои падару модарони худ мушкилот эҷод менамоянд. Дар замони муосир барои интихоби касбу ҳунари ҷавонон тамоми шароит муҳайё карда шудааст. Аз ин рӯ, бояд ҳар як инсони комилфикр касбу ҳунареро интихоб намояд, ки ба манфиати худ ва ҷамъият бошад. Бахусус, имрӯз, ки дар ҷумҳурӣ талабот ба касбу кори гуногун зиёд аст, вазифаи ҳар як падару модар аз он иборат аст, ки барои интихоби касбу ҳунари фарзандаш роҳнамоӣ карда, маслиҳату машварат диҳад. Вале, ба назар мерасад, ки баъзан дар интихоби касбу кори ҷавонон худи падару модарон садди роҳ мешаванд. Касби интихобшуда қабл аз ҳама бояд дар дилу дидаи интихобкунандаи он нишинад, ҷавон бояд завқманди соҳаи интихобкардаи худ гардад. Касби интихобшуда ҳатман бояд аз самими дил бошад, касе барои роҳандозии он монеъ нашавад [1]. Имрӯз ҷомеаи мо ба мутахассисони баландихтисосу ҳирфаӣ ниёз дорад. Ҷавонони зиёдеро мебинем, ки барои дарёфти касбу ҳунари хуб ва барои ба ояндаи хубашон заҳматҳои зиёде мекашанд. Ҷавонон бояд, пеш аз ҳама, дар назди худ мақсад гузоранд, ки ҳам барои давлат ва ҳам барои халқи худ хизмат кунанд. Ҳоло бисёр мутахассисон ва соҳибҳунарони ватани мо барои бунёди муҳимтарин иншооти аср НБО «Роғун» саҳми худро гузошта истодаанд. Ин иншооти стратегӣ барои ба даст овардани истиқлолияти энергетикии кишварамон қувваи асосист. Соли 2018 бо ибтикори Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» эълон гардид. Ин тадбири ватандӯстонаву хирадмандонаи Пешвои миллат ба рушди сайёҳӣ дар Тоҷикистон, тарғиби сарватҳои моддию маънавии мамлакат, ҷалби сайёҳони хориҷӣ мусоидат намуд ва ҳамчунин, боиси таваҷҷуҳи эътибори бовусъати ҳамагон ба ҳунарҳои мардумӣ гардид. Тоҷикон табиатан мардуми ҳунарвару ҳунарманданд. Ҳунарҳои кӯҳану навини ин халқи тамаддунпарвар дар сатҳи ҷаҳон камназиранд ва бинандаро ба ваҷд меоваранд. Бо шарофати «Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» мероси таърихию фарҳангӣ ва ҳунарҳои мардумӣ эҳё гардиданду дар маркази таваҷҷуҳи ҷаҳониён қарор гирифтаанд. Намоиши зиёди ҳунарҳои мардумӣ дар ин сол боз ҳам дастони эҷозофарини тоҷиконро муаррифӣ карданд. Пешниҳоди Пешвои миллат, Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сабаб шуд, ки ҳунарҳои мардумӣ ривоҷ ёбанд. Аз файзи пешниҳоди ҷолиб наврасону ҷавонони мо фаъолона рӯ ба ҳунаромӯзӣ оварданд. Тарғиби ҳунар як ҷузъи муҳими дарсҳо гашт. Омӯзгорони фидокору ҷӯянда дар вақти таълим, дар лаҳзаҳои муносиб арзиши касбу кори муносибро бо шогирдон талқин кардаанд [2]. Беҳуда нагуфтаанд: «Интихоби дурусти касбу ҳунар дар ҳаёти инсон гарави комёбиҳост». Моро месазад ҳамеша ҷӯёи ҳунар бошем, зеро ҳамаи хӯшию ширинии зиндагӣ аз ҳунару меҳнати ҳалол аст. Рӯйхати Сарчашмаҳо 1. Ойгул Холмуродова. Ҳунар омӯз, к-аз ҳунармандӣ. Сомонаи интернетии Рӯзномаи «Хатлон» www.khatlon.tj 2. Умаралӣ Юсуфов. Ҳунар омӯз, к-аз ҳунармандӣ. Сомонаи интернетии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Ҷайҳун. www.jaihun.tj Садуллоев Аҳмадҷон – мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавӣ

Кӯмак ба ниёзмандон дар Қуръони Карим ҳамчун яке аз волотарин амалҳо муаррифӣ шуда, бар дӯши муъминон на танҳо ҳамчун як насиҳати ахлоқӣ, балки вазифаи динӣ низ гузошта шудааст. Қуръони Карим тавассути оятҳое чун ояти 273-и сураи Бақара бар аҳамияти вижа ба ниёзмандон таъкид карда, онро яке аз роҳҳои аслии коҳиши фақру бенавоӣ дар ҷомеа арзёбӣ кардааст. Ин амал на танҳо боиси поксозии дороиҳо ва афзун гардидани неъматҳои молӣ мегардад, балки ҳамчун пуле байни одамон амал карда, ҳамбастагӣ ва ваҳдати иҷтимоиро таҳким мебахшад. Дар Қуръони Карим ҳадя ва кӯмак ба ниёзмандон танҳо ба маънии додани пулу мол нест, балки навъҳои мухталифи ёриҳо, аз қабили ташвиқ, қонеъ кардани ниёзҳои аввалия, аз қабили ғизо ва либос ҳатто таълим барои беҳбуди шароити зиндагии мардумро дар бар мегирад. Ин аъмоли хайр дар баробари кӯмак ба дигарон, барои покизашавии нафс ва камолоти маънавии фард мусоидат намуда, дар роҳи наздикшавӣ ба Худо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, аз дидгоҳи Қуръони Карим ёрӣ ба ниёзмандон фарзи илоҳист, ки бояд бо нияти холис ва бидуни интизори подоши дунявӣ анҷом дода шавад. Ин амалҳои хайр натанҳо ба ниёзмандон рафоҳу осоиш меоранд, балки барои муъминон сармоягузорӣ дар охират маҳсуб мешаванд, ки подошаш дар охират кафолат дода мешавад. Ҳадисҳо дар бораи кӯмак ба дигарон: Дар ҳадисҳои набавӣ низ аҳамияти некӣ ва хайрхоҳӣ таъкид шудааст. Паёмбари Ислом (с) фармудаанд: «Некӣ ин аст, ки Худоро мебинӣ ва агар ту Ӯро набинӣ, Ӯ туро мебинад». Ин ҳадис таъкид мекунад, ки корҳои хайр бояд бо нияти пок анҷом дода шавад ва гӯё Худованд ба аъмоли мо шоҳид бошад. Эҳсону некӯкори дар Қуръони Карим фаротар аз як амали хайрхоҳонаи сода, ба унвони як асли меҳварӣ дар зиндагии муъминон матраҳ шудааст. Ин амалҳо на танҳо василаи беҳбуди зиндагии дигарон, балки роҳи рушду нумӯи шахсият ва наздиктар шудан ба Худованди мутаъол аст. Аз ин рӯ, кӯмаку хайру садақа бояд ҷузъи ҷудонашавандаи рӯзгори ҳар як муъмин дониста шавад. Ба ҳамагон маълум аст, ки бинобар сабаби омилҳои табиӣ ва заминларзаи бавуҷуъ омада дар минтақаи Рашт як қатор хонаю манзилҳои истиқоматӣ ва муассисаҳои хизматӣ вайрону валангор гардиданд. Вобаста ба бартараф кардани ҳолатҳои хароби бавуҷудомада, аз ҷониби Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иқдомҳои башардӯстонаи кӯмак ва дастуру супоришҳои фаврӣ ба масъулин сурат гирифт. Иқдомҳои пешгирифтаи Пешвои миллат, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар шахсони хайрхоҳу ташаббускор барои ҳамагон намунаи ибрат мебошад. Албатта, тавре Пешвои миллат пайваста таъкид мекунанд, ки қудрати миллати тоҷик дар иттиҳоду ваҳдат аст. Аз ин хотир, имрӯз мебояд дар пайравӣ аз сиёсати хайрхоҳонаи роҳбарияти давлат ба зарардидагони минтақаи Рашт барои барқарор кардани хонаю манзил ва дигар иншоотҳои хизматрасонӣ кӯмаки худро дареғ надорем. Акс аз сомонаи боз. Исоев Насим сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.

«Фарҳанги бузурги исломӣ волотарин арзишҳои маънавӣ ва ҳаётиро, аз қабили омӯзиши илму маърифат, покизагиву накӯкорӣ, меҳнати ҳалол, дӯстиву рафоқат, созандагиву бунёдкорӣ ва таҳаммулгароӣ талқин мекунад ва аҳли ҷомеаро ҳамеша барои иҷрои чунин амалҳои нек ҳидоят менамояд». Эмомалӣ Раҳмон Иди Қурбон яке аз ду иди мусулмонҳои тамоми дунёст, ки ҳамасола дар санаи 10-уми моҳи зулҳиҷҷаи солшумории ҳиҷрии қамарӣ баргузор мегардад. Иди Қурбон барои тоҷикон ҳамчун як ҷузъи ҳувияти динӣ ва фарҳанги миллии мо тоҷикон дар тӯли асрҳо хизмат кардааст. Анъанаи қурбонӣ намудан дар фарҳангӣ мо тоҷикон решаҳои тоисломӣ дошта, дар сарчашмаҳои таърихию адабӣ ва фарҳангии бостонӣ зикр шудаанд. Чунончи, ниёкони мо дар қадим ба фариштагону эзадҳо гушту шир, гиёҳу меваҳоро пешкаш мекарданд. Дар Қуръони маҷид, дар сураи ҳаҷ, оятҳои 26-28 низ ба ин ақида ишораҳо омадааст: “ Ва макони Хонаро барои Иброҳим ошкор кардем ва гуфтем:” “(26) Ҳеҷ чизро шарики Ман масоз ва рокеъону соҷидон покиза бидор”. (27) Ва мардумро ба ҳаҷ фаро хон то пиёда ё савора бар шутурони такида аз роҳҳои дур назди ту биёянд. (28) То судҳоеро, аз они онҳост, бибинанд ва номи Худоро дар рӯзҳое муайян ба ҳангоми забҳи чорпоёне ,ки Худо ризқи онҳоро сохта, ёд кунанд. Па аз онҳо бихӯреду бенавоёни фақирро низ итъом кунед. Сипас дар ҳамин сура, дар ояти 34 гуфта мешавад,ки: “ Барои ҳар уммате расми қурбонӣ кардане ниҳоде, то бад-он сабаб, ки Худо аз чорпоён рӯзиашон додааст, номи Ӯ ро бар забон ронанд”. Қурбонӣ кардан ба шахсе, ки имконияти молявии кофӣ дорад, дуруст аст. Барои қурбонӣ, асосан гӯсфандро забҳ мекунанд, аммо дар баробари он баъзеҳо гову бузро низ қурбонӣ менамоянд. Чорпои қурбонишаванда бояд солим буда, нуқсу айб надошта бошад, яъне харобу лоғар, ланг ва ё кӯр набошад. Инчунин, барраи гӯсфанд набояд аз шашмоҳа ва бузу гӯсола дусола хурдтар бошанд. Баъзе аз мардум гӯшти ҳайвони қурбони шударо ба камбағалон бенавоён тақсим мекунанд ва ба ятимхонаҳо бурда медиҳанд. Иди Қурбон натанҳо аз ибодату қурбонӣ кардан иборат аст, балки дорои хусусиятҳои муттаҳидкунандаи мардум, тарғиби ахлоқи ҳамида ва аркони динӣ, дастгирии камбағалону барҷо мондагон, ҳидояти равиши солими ҳаёт ва ёдоварӣ аз гузаштагон мебошад. Ҳамин тариқ, Иди Қурбон бо ҷумлаи бовару эътиқод, арзишҳои алоқӣ, дар фарҳанги миллию анъанавии мардуми тоҷик ҷой гирифтааст, ки бегуфтугӯ ҷузъе аз ҳувияти миллии мо мебошад. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

Қисми 3 Дар қисмати сеюм таҳқиқ ва муқоисаи ақидаи мотуридиҳо бо ашъариён, муътазилиён ва имомиён ва муқоисаи мотуридиҳо ва шиъаҳо аз ҷиҳати мабони ва равиш пардохта мешавад. Мотуридия ва Муътазила Мотуридиён Мӯътазиларо рақиби худ медонистанд ва бузургтарин талоши Абумансури Мотуридӣ ва пайравони ӯ ба интиқод ва радди андешаҳои онҳо бахшида шудааст. Баррасии умумии осори Мотуридӣ ва баъзе пайравони ӯ ин иддаоро хуб тасдиқ мекунад. Аз ин рӯ, интизор мерафт, ки онҳо бо мӯътазилиён чи аз назари усул ва чи аз назари ақида ва эътиқод бештар тафовут дошта бошанд, аммо ин тавр набуд, мотуридиён бо муътазилиён муштаракоти муҳиме доранд. Муқоиса миёни равиши каломи мотуридӣ ва мӯътазила Чунон ки машҳур аст, мӯътазилиён дар ақлгароӣ ба шиддат ифрот меварзанд. Мӯътазилиён ақлро муҳимтарин манбаъ дар истинбот ва дифоъ аз эътиқод медонистанд ва ба ин далел шиори “фикр пеш аз шунидан меояд” миёни онҳо як асли ҳоким маҳсуб мешуд. Ин корбурди аз ҳад зиёди ақл аз ҷониби мӯътазилиён тадриҷан эҳсосеро ба вуҷуд овард, ки мехоҳанд ҳама чиз, ҳатто ҳукмҳои фаръии шариатро ба воситаи ақл ба даст оранд. Аз ин сабаб, мотуридиҳо дар сафи пеш зидди онҳо қарор доранд. Тавре ки қаблан зикр гардид, ҳарчанд мотуридиҳо ба ақл аҳамияти бузург медиҳанд ва дар бисёр мавридҳо аз истидлоли ақл кор мебаранд, дар баробари ақл аз нақл низ ёрӣ меҷӯянд, Қуръон ва суннати мутавоттирро барои истихроҷи ақидаҳои динӣ ва дифоъ аз онҳо заминаи устувор медонанд. Аз ин рӯ, гарчанде мотуридиҳо ва муътазилиҳо дар бораи принсипи истифодаи далелҳои ақлӣ дар ҳимоя ва хулосабарории эътиқоди динӣ мувофиқат мекунанд, аммо дар андоза, миқёс ва умқи ин истифода фарқиятҳои ҷиддӣ доранд. Мотуридиён дар баъзе бахшҳои эътиқод, аз қабили қиёмат, ақлро нотавон медонанд ва бар ин боваранд, ки танҳо бо ёрии нақл метавон вориди он ҳавзаҳо шуд. Ҳамчунин, яке аз эътиқодҳои мӯътазила пазируфтани ҳусну қубҳи ақлӣ аст. Ин таълимот дар бобҳои гуногуни каломӣ аҳамияти зиёде дорад. Ҳарчанд ҳам мӯътазилиён ва ҳам мотуридиён асли ҳусну кубҳи ақлиро мепазиранд, вале дар баъзе паёмадҳои он ихтилофи назар доранд. Маҳз намунаи ақида ба низоми дуруст ва низ омӯзиши вуҷуби дуруст барои Худованд яке аз паёмадҳои ҳусну қубҳи ақлӣ аст, ки мӯътазилиён ба шиддат аз он дифоъ мекунанд, аммо мотуридиҳо дар адами пазириши он камтарин тардиде раво намедоранд. Нуқтаи дигари бунёдӣ ва муҳимме, ки миёни мотуридиҳо ва мӯътазилиён муштарак аст, бархӯрди ҷудогонаи ин ду гурӯҳ ба эътикоди каломии илоҳӣ дар бораи Худост. Ҳар ду гурӯҳ асли танзиҳро муҳимтарин асл дар боби худошиносӣ медонанд ва аз ин рӯ, аз пазируфтани ҳар гуна дидгоҳе, ки дорои шубҳаи ташбеҳ (монанд) ва таҷсим (ҷисм соҳтан) аст, парҳез мекунанд. Бар пояи ин асли бунёдист, ки ҳам мотуридиҳо ва ҳам мӯътазилиён дар мавриди сифатҳои хабарӣ ба таъвил даст мезананд (ё ҳадди ақалл аз нисбат додани маъноҳои зоҳири онҳо ба Худо парҳез мекунанд ва ба тафвиз рӯ меоранд). Аз ин рӯ, мотуридиён дар мабонӣ ва бунёдҳои андешаи худ ҳарчанд ақлварзии ифротии мӯътазиларо қабул надоранд ва дар канори ақл нақлро ба кор мебаранд, аз миёни дигар мактабҳои аҳли суннат аз лиҳози равиши ақлӣ, онҳоро метавон наздиктарин гурӯҳе ба мӯътазила номид. Мотуридия аз лиҳози корбурди ақл ва нақл дар нуктаҳое миёни муътазилиён ва ашъариён ҷой дорад. Дар ин мақом муҳимтарин нукоти муштарак ва ихтилофҳои мотуридияро бо муътазилиён баррасӣ мекунем: Мавридҳои муштараки мотуридия ва муътазила 1) Зарурати ақлии шинохти Худо Мотуридиён дар баробари муътазилиён бар ин боваранд, ки шинохти Худо, имон овардан ба Ӯ ва итоати ӯ воҷиби ақлӣ аст ва агар қонуни шаръ ва ё дине ҳам намебуд, инсон вазифадор буд, ки Худоро ба қадри имкон бишиносад ва бар пояи ақли худ ба ӯ имон биёварад. Мӯътазилиён низ дар ин масъала бо мотуридиҳо розӣ ҳастанд. 2) Исботи мавҷудияти Худо Мутакаллимон ва илоҳидонон дар мавриди тариқи исботи вуҷуди Худо ихтилофи назар доранд. Дар ҳоле ки гурӯҳе аз мутафаккирони мусулмон бар ин боваранд, ки шинохти Худо ва роҳи исботи вуҷуди Ӯ ба фитрати инсон ва кори қалб маҳдуд аст, бисёре аз мутафаккирон ва фирқаҳои динии мусалмон ва ғайримусулмон бар ин боваранд, ки мавҷудияти Худоро низ метавон тавассути истидлоли ақлӣ исбот кард. Дар охир ҳар кадом роҳҳои гуногунеро паймудаанд ва дар миёни қудамои мутакаллимони мусулмон истидлоли ақлӣ аз роҳҳи бурҳон ҳудуси бештар роиҷ будааст. Дар ин миён, ҳам мотуридиён ва ҳам мӯътазилиён ҳар ду бар истидлоли ақлӣ бар вуҷуди Худо аз роҳи бурҳони ҳудус ҳамфикранд. 3) Инкори маънои зоҳири сифатҳои хабарӣ Дар баҳси сифоти хабарӣ мотуридиён аз ҳамли маънои зоҳирии сифоти хабарӣ бар Худованд худдорӣ меварзанд. Дар ин миён бархе аз онон, аз ҷумлаи Абумансури Мотуридӣ, қоил ба тафвиз, аммо аксарияти онон қоил ба таъвил мебошанд. Мӯътазилиён низ аз нисбат додани маънии зоҳири ин сифатҳо бар Худованд худдорӣ мекунанд ва ба тарзе таъвилу тафсир мекунанд, ки ташбеҳу таҷсими ба шахсияти Худоро тақозо намекунад. Ҳамчунин, ҳам мотуридиён ва ҳам мӯътазилиён ба ин боваранд, ки Худоро метавон (шайъ) чиз номид, аммо ҷисм номидан мумкин нест. 4) Вуҷуди ҳикмат ва ағроз дар афъоли илоҳӣ Нуктаи дигари тавофуқ миёни мӯътазилиён ва мотуридиҳо вуҷуди ҳикмат ва ағроз дар афъоли Худованд ва тиҳӣ будани ин афъол аз абасу беҳудагӣ аст, ҳарчанд онҳо дар тафсири ҳикмат ва ағроз ихтилоф доранд. 5) Адами ҷавози таклифи “мо ло ютику” (таклиф ба он чи берун аз тавон аст) Мотуридиён ва мӯътазилиён бар адами ҷавози таклифи “мо ло ютику” (таклиф ба он чи берун аз тавон аст) иттифоқи назар доранд. Идома дорад… Исоев Н., сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ

Самарқанд аз ҷумлаи вилоятҳои маъруфи Варорӯд ё Мовароуннаҳри асримиёнагӣ ба шумор меояд. Дар ин мулки зархез садҳо донишманду адиб зода шуда, парвариш ёфтаанд, ки барои инсоният хидматҳои шоиста кардаанд. Яке аз риҷоли машҳури Самарқанд, ки дар ҳазор соли охир номаш пайваста дар осори таърихию фарҳангӣ зикр мешавад, Абумансури Мотуридӣ мебошад. Дар ин навишта, мехоҳем, ба таври мухтасар, бо такя бар сарчашмаҳои таърихӣ ва ҷуғрофӣ, ҷуғрофияи таърихии Самарқанд дар замони зиндагии Абумансури Мотуридиро тазаккур диҳем. Замоне ки арабҳо ба Варорӯд ҳуҷум карда, онро бо забони худ Мовароуннаҳр номиданд, дар ин кишвари азим чанд мулки мустақил ва боаҳамият қарор дошт, ки Хутал, Чағониён, Шумон, Фарғона, Чоч, Бухоро ва Самарқанд аз ҷумлаи онҳо буданд. Муаррихи тоҷик Ғ. Ғоибов шароити ҷуғрофӣ ва иқлимии ин мулкҳоро дар остона ва замони ҳамлаи арабҳо тасвир кардааст. Бинобар хулосаи ӯ, парокандагии ин мулкҳо яке аз сабабҳои асосии дар баробари ҳуҷуми арабҳо тоб оварда натавонистанашон будааст (1; 17-21). Тавре устод Б. Ғафуров навиштаанд, аз байн рафтани давлати Ҳайтолиён ва тақсим шудани қаламрави он байни Сосониёну Хоқонати Турк дар оянда сабаби аз байн рафтани ягонагии сиёсӣ дар минтақа гашта, дар пешорӯйи ҳуҷуми арабҳо ин сарзаминро сахт осебпазир гардонд (2; 344-345). Минбаъд ҳаёти сиёсии вилоятҳои бузург, аз ҷумла Самарқанд, дар танҳоӣ пеш бурда шуд, ҳарчанд миёни минтақаҳо ҳамеша иртиботи иқтисодиву бозаргонӣ дар ҷарён будааст. Аз лиҳози ҷуғрофӣ Самарқанд дар ҷануби Суғд воқеъ буда, ҳамвора маркази маъмурии ин иқлим ба шумор мерафт ва тадриҷан ба тараққӣ расида, боиси пайдо шудани истилоҳи «Суғди Самарқанд» гардид (6; 322-323). Ин ҷудошавӣ низ натиҷаи парокандагии Варорӯд пеш аз ҳуҷуми арабҳо буда, дар асрҳои минбаъда идома ёфтааст. Тавре дар боло ишора кардем, Самарқанд ҳамчун Бухоро ва Уструшанаву Фарғона як вилояти паҳновар буда, вале ба сабаби машҳур шудани маркази он дар асрҳои XII-XV, ҳамчун шаҳр яъне, Самарқанд асосан номи вилоят аст ва сипас шаҳр. Бар хилофи қарордоде, ки Қутайба бо мардуми Самарқанд баста буд, ӯ лашкариёнашро дар миёни мардум ва хонаҳои онҳо ҷой дод, ки сарчшмаҳои арабӣ низ онро тасдиқ мекунанд (4; 81). Муҳимтарин шӯрише, ки дарбори Аббосиёнро ба ларза овард, дар ибтидои асри IX дар шаҳру вилояти Самарқанд буд, ки бо роҳбарии Рофеъи Лайс рух дод. Шиддати шӯриш чунон баланд буд, ки халифа Ҳорунуррашид хост шахсан ба ин ҷо омада, онро фурӯ нишонад. Вақте хонадонҳои маҳаллӣ, аз ҷумла Сомониён дар Варорӯд ба қудрат расиданд, вилояти муҳими ин минтақа ҳамоно Самарқанд буд. Ба ҳамин хотир пойтахти нахустини Сомониён низ шаҳри Самарқанд интихоб гардид (7; 174-177). Ин шаҳр ҳатто пас аз пойтахт шудани Бухоро низ ҷойгоҳи иқтисодӣ ва фарҳангии худро нигоҳ дошт. Яке аз сабабҳои машҳур шудани Самарқанд, ҷойгоҳи муносиби он аз нигоҳи боду ҳаво низ мебошад. Бештари осори ҷуғрофии асри Х, аз ҷумла, Истахрӣ, Ибни Ҳавқал, Мақдисӣ ва муаллифи «Ҳудуду-л-олам» таровату сарсабзии онро таъкид кардаанд. Ибни Хурдодбеҳ Самарқандро «покизатарин ва комилтарини шаҳрҳо аз назари покӣ» меномад (3; 159-160). Дар соҳили рӯди Суғд (Зарафшони кунунӣ) ҷойгир будани он мояи сарсабзу хуррам будани он шаҳр гардид. Муаллифи номаълуми асари «Ҳудуду-л-олам» навиштааст, ки дар асри Х «Самарқанд шаҳре бузург асту ободон аст ва бо неъмати бисёру ҷойи бозаргонони ҳамаи ҷаҳон аст ва ӯро шаҳристон аст ва кӯҳандиз аст ва рабаз аст ва аз болои боми бозори Шон яке ҷӯйи об равон аст аз арзир ва об аз кӯҳ биёварда ва андар вай хонагоҳи монавиён аст ва эшонро Нағушок хонанд ва аз вай коғаз хезад, ки ба ҳама ҷаҳон бибаранд ва риштаи қанаб хезад ва руди Бухоро ба дари Самарқанд бигзарад» (9; 108-109). Дар як баёни кӯтоҳ ки ин муаллиф овардааст, ба тамоми паҳлуҳои рӯзгори сиёсӣ, вазъи бозаргонӣ ва муҳити фарҳангиву иҷтимоии ин шаҳри қадим ишора шудааст. Шояд иттилои хеле муҳим дар ин навишта вуҷуди пайравони Монӣ дар Самарқанд бошад, ки дар замони истиқрор ва ҳукумати комили ақидаи исломӣ ҳодисаи нодир аст. Дар атрофи Самарқанд пайравони ойини масеҳӣ низ зиндагӣ ва кору эҷод мекардаанд. Ин гувоҳи он аст, ки дар Самарқанд муҳити ҳамзистии ақидаҳои гуногун мавҷуд буда, онро мо дар давраҳои дигар камтар мушоҳида мекунем. Дар асри Х пас аз Бухоро, Самарқанд бештарин мадрасаҳоро доштааст ва мувофиқи ахбори ҷуғрофӣ пайравони мактабу равияҳои гуногун дар ин шаҳр ба таълиму тадрис машғул будаанд. Аз ҷумла, пайравони мазҳаби шофеъӣ ва шиа низ дар Самарқанд зиндагӣ кардаанд. Чанд донишманди шофеъӣ дар ин шаҳр зиндагӣ ва эҷод кардаанд. Муҳаққиқи рус С. Прозоров навиштааст, ки дар шаҳри Самарқанд Муҳаммад ибни Масъуди Айёшӣ ном шахс, ки дар соли 932 аз дунё рафтааст, озодона ақидаҳои мазҳаби шиаи имомиро таълим дода, дар фиқҳ ва тафсир соҳиби чанд таълифот низ будааст (8; 18-19). Ин ки дар ин бораи донишмандони зиёди шаҳр китоби алоҳидае бо номи «ал-Қанд фи зикри уламои Самарқанд» падид омадааст, далели зиёдии олимони ин шаҳр мебошад. Аммо дар ҳазор соли охир дар Самарқанд ҳамеша мазҳаби ғолиби ислом мазҳаби Абуҳанифа будааст, ки далели он ҳузури ҳазорон донишманду муфассиру ва муҳаддису фақеҳ аз ин мазҳаб мебошад.Дар панҷ қарни охир (XV-XIX) пайравони дигар мазҳабҳои исломии Самарқанд тадриҷан ба ҳошия ронда шуда, дигар дар ин шаҳр таъсир надоштанд. Наздиктарин вилоят ба Самарқанд Бухоро буда, бештарин шаҳру деҳаҳое, ки тобеи вилояти Самарқанд будаанд, дар масири роҳи миёни Самарқанд ва Бухоро қарор гирифта буданд. Яке аз дарвозаҳои аслии шаҳр низ бо номи Бухоро хонда мешуд. Аз ҷумла, Дабусия, Кушония, Арбанҷан, Зармон, Кармина дар ҳамин масир воқеъ гардидаанд. Инчунин, шаҳру деҳоти Панҷакат, Варағсар, Маймурғ, Санҷарфаған, Дарғам ва Маймурғ низ ба вилояти Самарқанд итоат мекарданд. Яке аз маҳаллаҳои машҳур ва тобеъи Самарқанд Мотурид ё Мотурит буд, ки ҳамеша дар он мардуми маҳаллии тоҷик зиндагӣ доштаанд. Корвонсароҳои бешумори Самарқандро Ибни Хурдодбеҳ, Истахрӣ ва Ибни Ҳавқал писандида, аз зиёд будани хайру саховати мардуми Самарқанд гузориш додаанд. Асри Х замони шукуфоӣ ва равнақи илму дониш дар Мовароуннаҳр ва хусусан ду шаҳри он – Бухоро ва Самарқанд буд, ки дар ин бора асарҳои зиёде навишта шудааст. Дар чунин шаҳр донишмандону адибони зиёд ба камол расидаанд, ки парвардаи ин муҳит буда, барои тамоми инсоният асар эҷод кардаанд. Дар домани чунин шаҳр ба камол расидани фақеҳ ва мутакаллими барҷастаи олами ислом Муҳаммад ибни Муҳаммад ибни Маҳмуд Абумансур Мотуридии Самарқандии ҳанафӣ (852-932) ҳодисаи аҷиб нест. Ин шахсият чунон таъсире дар ақидаи аҳли суннат гузошт, ки то имрӯз дар миёни донишмандони ҷаҳон ба он ишора

Пўшида нест, ки вазифаи падару модар дар масъалаи тарбияти фарзанд бисёр муҳим, сангин, масъулиятнок ва хеле мушкил аст. Аз ин рӯ, волидон бояд аз рўзи таваллуди фарзандон тарбияи онҳоро бо беҳтарин усулҳои барои ҷомеа судманд, пайваста зери назорат гиранд. Худованди мутаол дар ин маврид фармудааст: «Эй мӯъминон, хештан ва аҳли хонаи худро аз оташе, ки оташафрӯзи он мардум ва сангҳо бошанд, нигоҳ доред!» (Таҳрим, 6). Ҳамин нуктаро бояд хотиррасон намуд, ки ҳар як падару модар барои фарзандони худ бояд намунае бошанд, то дар ба камолрасию таълиму тарбияи дурусти фоиданок барои љомеа нақши муассире бозида бошанд. Њамин нуктаро рўзноманигори амрикої, барандаи барномањои телевизионї ва муаллифи китобњои зиёд Људит Мартин чунин иброз намудааст: «Њамаи мо дилкашу дилрабо, тоза ва таббиию бетакаллуфона таваллуд мешавем. Бинобар ин, мо бояд муаддаб бошем, то ин ки аъзоёни комилњуќуќи љомеа бошем». Фарзанд азиз аст, вале ўро эркаю нозук тарбия карда, њаргиз дар таълиму тарбияи фарзандон ба сањлангорї роњ додан лозим нест. Њисси масъулиятшиносиро дар фарзандон аз хурдї бедор кардан лозим аст. Тавре Дзержинский Ф. Э. (Феликс Эдмундович Дзержинский, 30.08.(11.09.)1877, ходими фаъоли давлатї ва њизбии собиќ Иттињоди Шуравї, муассис ва роњбари ВЧК) ќайд намудааст: «Фарзандони бо ноз парваридашуда (эрка) ва нозук, ки тамоми њавою њаваси онњо ќонеъ карда мешаванд, њамчун ашхоси аз одамгарї баромада ва сустиродаи худбин ба воя мерасанд. Таърих гувоҳ аст, ки волидони зиёде фарзандони худро тавре тарбияву парвариш намудаанд, ки ифтихори ҳам падару модар ва ҳам кишвари азизамон гаштаанд. Мефахрем аз он, ки пешгузаштагони бошарафи мо бо аъмоли шоистаи хеш номи миллати тољикро дар тўли таърих машњур сохта, дар даврони истиќлол бошад, меросбарони эшон дар мансабњои мухталифи роњбарикунандаи давлати соњибистиќлоли мо ифои вазифа намуда истодаанд. Агар яке дар нињодњои ќудратї шабу рўз дар фикри тинљию амонї ва осмони беѓубори болои сарамон ифои вазифа намояд, дигаре бо рехтани араќи љабини хеш дар сохтмону корхонаву сањро кишварро ободу зеботар, сеюмї бо дастовардњои илмии хеш миллати пешрафтаву бошуур будани миллати тољикро бори дигар тасдиќ, чорумї бо мењнати њалоли хеш дар соњаи тибу таълиму ѓайра поягузори тањкурсии матини ояндаамон, панљумї бо сањмгузории молиявии хеш гушањои мухталифи диёрамонро ободу зебо, ниёзмандонро дастгирї ва шашумї бо роњбарии хирадмандонаи хеш такондињандаи њаракати ободтаргардиву мустањкамтаргардї ва гулгулшукуфонтаргардии ин давлати аз гузаштагон ба мо меросмонда зањматњо мекашад. Натиљаи зањматњои ин фидоиёни миллату Ватанро зимни гузоришҳои интернет дар суханронињои самимию ќадромези мењмонони хориљии аз кишварњи мухталифи олам, аз ќабили Амрико, Эрон, Олмон, Афѓонистон, Ќирѓизистон, Ќазоќистон, Русия ва ѓайра, ки имсол барои истиќболи љашни Наврўзи пирўзпай ба диёри мо ќадам ранља фармуда буданд, низ мушоњида намудем. Мухлисонаи мунсифона, агар ба њамаи ин комёбињою дастовардњою пешравињо бањо гузорем, наќши роњбарикунандаю зањматњои Сарвари азизамон, муњтарам Эмомалї Рањмон хело бузург аст. Пешвои муаззами миллатамон тавонист мењандўстони мухталифро дар атрофи худ муттањид намояд, ки натиљаи он назаррас аст. Лозим ба ёдоварї аст, ки њуқуқи фарзандон бар падару модар қабл аз таваллуд оғоз шуда, фароҳам овардани муҳити лозимеро барои сарпарастии фарзандон тақозо мекунад. Зимни тарбияи хуб додан, шароити таълимгириро фароњам оварда, дар фикри ояндаи хуби фарзанд будан, интихоби њамсарони солењ орзую њаваси волидон ва бобою бибињо низ мебошад. Дар аҳодис ва суннати набавӣ дар бораи муносибати зану шавҳардорӣ гуфтаву андешаҳои бисёре вуҷуд дорад, ки ҳар кадоми онҳо паҳлуҳои гуногуни ин муносибатњоро шарҳу баён менамоянд. Агар мусулмонон бо ин амру ҳидоятҳо амал намоянд, бидуни шак, ба ҳадафу мақсади волои зану шавҳардорӣ ва тарбияи дурусти фарзандон ноил мешаванд. Иффату покдоманӣ, ташкили хонаводаи хуб, тарбияи солиму солеҳи фарзандон, эҳтирому иззати байниҳамдигарӣ, меҳру шафқат, ғамхориву меҳрубонӣ ва ғайра аз авомиле мебошанд, ки дар тарбия ва рушди насли наврас нақши муҳим мебозанд. Ҳикмату фалсафаи ҳаёти зану шавҳардорӣ тибқи қавонини исломӣ аз он иборат аст, ки зану мард шарик ва мӯниси ҳамдигар буда, ахлоқи хубу неки падару модар дар онҳо то охири ҳаёт нақши асосӣ мебозад, зеро фарзандон онҳоро намунаву сармашқи зиндагонии худ ҳисобида, дар кору фаъолияти худ аз онҳо пайравӣ мекунанд. Дини мубини ислом ба масъалаҳои зану шавҳардорӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, масоили мубрами онро то ҷузъиёташ мавриди назар қарор додааст. Масъалаи интихоби дурусти ҳамсари солеҳу покдоман, яке аз масъалаҳое мебошад, ки аз он масъалаҳои дигар, аз ќабили ташкили хонавода, тавлиди фарзандон, таълиму тарбияи солиму солеҳу накӯкори онҳо ва ғайраҳо ба он вобастагии махсус доранд. Баъди ақди никоҳу издивоҷ ҳаёти зану шавҳардорӣ оғоз меёбад, ки вобаста ба таълиму тарбияи гирифтаи навхонадорон тақдири ҳаёти якҷояи минбаъдаи онҳо ҳаллу фасл мегардад. Агар табиати домоду арӯс бо ҳам мувофиқ оянду бо ҳам унс бигиранд, пас дар асоси робитаи ба вуҷуд омадаи миёни онҳо, асосҳои оилаи нав гузошта мешавад. Таваллуди фарзандон бошад, метавонад асосҳои ин хонаводаро боз ҳам тақвият бахшида, робитаи байни зану шавҳарро устувортар гардонад. Фазои хонавода иваз шуда, марҳалаи ҳамзистӣ, тарбият ва таваҷҷуҳ ба фарзандон оғоз шуда, эҳсосоти наве дар хонадон эҷод мешавад, ки аз падару модар фароҳам намудани муҳити солимро барои тарбияи фарзандон тақозо мекунад. Худованди мутаол дар бораи вазифаи зан дар ин давраи ҳаёти зан чунин фармудааст: «Ва модарон бояд ки ба фарзандони худ ду соли тамом шир диҳанд. Ин ҳукм барои касе аст, ки мехоҳад муддати шир доданро тамом кунад; ва хӯроку пӯшоки ин занони ширдеҳ ба ваҷҳи писандида дар (ӯҳдаи) падар аст. Ва бар ҳеҷ кас ба ҷуз қадри тавоноии ӯ воҷиб карда намешавад; модарро бо сабаби фарзандаш набояд ранҷ дод ва на падарро ба сабаби фарзандаш. Ва бар ворис ки (низ) монанди ин (лозим) аст. Агар падару модар баъди ризои миёни якдигар бихоҳанд (кӯдакро) аз шир боз кунанд, пас ҳеҷ гуноҳ бар онон нест. Ва агар хоҳед, ки барои фарзандони худ доя гиред ва агар он чиро, ки доданашро муқаррар кардед, ба хӯшхӯии тамом таслим намудед, пас ҳеҷ гуноҳ бар шумо нест. Ва аз Худо битарсед ва бидонед, ки Худо ба он чи мекунед, биност» (Бақара, 233). Дар бораи фоидаҳои ду сол аз пистони худ шир додани модарон ҳоло китобу мақолаҳои зиёде ба табъ расидаанд, вале айни замон бо ҳамин ёдоварӣ маҳдуд мешавем. Табибон собит намудаанд, ки аз назари ҷисмӣ ва рӯҳӣ кӯдакони шири пистонхурда кӯдакони солим ба воя мерасанд, айнан акси ҳамин чиз ҳам собит шудааст, ки зане ба кӯдакаш шир намедиҳад ҳам худ ва ҳам фарзанди худро дар маърази бемориҳо қарор медиҳад. Чунин фарзандон дар ин муддат эҳсосоти меҳрубонӣ, лутфу

Аннотатсия: Мақолаи мазкур таҳлили фалсафӣ ва илоҳии таълимоти Абӯмансур Мотуридиро ҳамчун заминаи асосӣ барои рушди фарҳанги таҳаммул ва муколамаи байнитамаддунӣ пешниҳод мекунад. Муаллиф баҳс мекунад, ки низоми каломии Мотуридӣ, ки бар ақл, виҷдон ва герменевтикаи ахлоқии шариат асос ёфтааст, як модели амиқи маърифатӣ ва ахлоқиро пешниҳод мекунад, ки қобили муқовимат бо ифротгароии мазҳабӣ буда, фаҳмиши мутақобили тамаддунҳо ва мазҳабҳои гуногунро тақвият медиҳад. Таҳқиқот ба китоби «Китоб ат-Тавҳид»-и Мотуридӣ ва тафсирҳои муосири илмӣ такя мекунад, то пояҳои метафизикӣ ва маърифатии ҳамзистии байнидинӣ шарҳ дода шаванд. Бо таъкиди бар ақлу масъулияти ахлоқии инсон, равиши Мотуридӣ ҳамчун як парадигмаи қобили қабул барои рушди муоширати байнифарҳангӣ ва гуногунандешии рӯҳонӣ дар ҷаҳони муосир муаррифӣ мегардад. Калидвожаҳо: каломи мотуридӣ, таҳаммул, муколамаи байнидинӣ, фалсафаи исломӣ, ақл ва ваҳй, гуногунандешии динӣ, зидди ифротгароӣ, маърифатшиносии ахлоқӣ, герменевтикаи ахлоқӣ, ҳамзистии фарҳангӣ. Дар ҷаҳони муосир, ки бо шиддати рӯзафзуни бархӯрди арзишҳо, эҳёи идеологияҳои истисноӣ ва афзоиши таҳдидҳои ифротгароии динӣ тавсиф мешавад, зарурати бознигарии мероси маърифатии башар, хусусан таълимоти каломии муътадил ва ақлонӣ, бештар эҳсос мешавад. Муқовимат бо ифротгароӣ ва таъсиси фазои муколамавии тамаддунҳо танҳо дар заминаи равишҳои таҳаммулгаро ва фаҳми маънавии арзишҳои динӣ ва фарҳангӣ имконпазир мебошад. Яке аз чунин равишҳо, ки тавозуни устувори байни ваҳй ва ақл, шариат ва маърифат, мазҳаб ва виҷдонро пешниҳод мекунад, таълимоти Абӯмансур Мотуридӣ (в. 944 м.) мебошад. Ӯ яке аз мутафаккирони намоёни мактаби каломи суннатиест, ки бо поягузории равиши фалсафии ақлонӣ дар тафсири дини мубини Ислом, имкони фаҳми навини ахлоқӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоии арзишҳои исломиро ба вуҷуд овардааст. Мактаби ӯ, ки бо ном «Мотуридӣ» маъруф аст, дар таърихи фалсафаи исломӣ ҳамчун намунаи иттиҳоди ақл ва шаръ, ирода ва виҷдон, ва таҳаммул ва маърифат шинохта шудааст. Аз дидгоҳи фалсафаи иҷтимоӣ ва маърифатшиносӣ, таълимоти Мотуридӣ на танҳо ба ислоҳи тафсири мазҳабӣ, балки ба бозсозии таносуби инсон ва ҳақиқат, ақлу шариат, ва виҷдону ҳукмҳои Илоҳӣ равона шудааст. Ин равиш барои замони мо, ки дар он, ба таъбири Ҳанс Йонас, инсоният ба як буҳрони маънавии ҷаҳонӣ гирифтор аст, аҳаммияти ҳаётӣ пайдо мекунад. Дар ин замина, мақсади асосии мақолаи мазкур таҳлили фалсафии таълимоти Мотуридӣ ҳамчун манбаъи эҳёи фарҳанги таҳаммул ва муколамаи тамаддунҳо мебошад. Бо истифода аз методологияи герменевтикаи динӣ, фалсафаи калом ва усули маърифатшиносии фалсафаи исломӣ, мо мекӯшем нишон диҳем, ки чаро ва чигуна равиши Мотуридӣ метавонад ба ҷаҳони муосир, ки дар остонаи парокандагии арзишҳо қарор дорад, иртиботи муҳимме дошта бошад. Таҳаммул дар андешаи Абӯмансур Мотуридӣ на ҳамчун хулқи инфиродӣ, балки ҳамчун як низоми назариявӣ ва фалсафии маърифати динӣ зуҳур мекунад. Аз дидгоҳи ӯ, ақл, ихтиёр, виҷдон, ва геременевтикаи (таъвили) шаръӣ чаҳор пояи асосии дарки динро ташкил медиҳанд, ки бе онҳо муносибати инсон бо Худо, ҷомеа ва худи матни динӣ носозгор бо ҳақиқат ва ахлоқ хоҳад буд. Мотуридӣ таълим медиҳад, ки инсон дорои иқтидори дарки маънавӣ ва иродаи интихоб аст, ки ӯро на танҳо масъул, балки шарики маънавии Худо дар замини маърифати ахлоқӣ мекунад. Мафҳуми калидии “касб” дар ин равиш на танҳо амали воқеии инсонро ифода мекунад, балки рамзи озодии ахлоқӣ ва масъулияти маърифатии ӯст. Тибқи ин назар, инсон ҳамеша дар иртибот бо ҳақиқат қарор дорад ва ҳар амали ӯ дар заминаи имкони интихоби ахлоқӣ арзёбӣ мешавад. Илова бар ин, ақл дар мактаби Мотуридӣ на воситаи ёрирасон, балки манбаи мустақили шинохти ҳақ ва ботил мебошад. Дар асари бузурги ӯ «Китоб ат-Тавҳид», ақл ҳамчун воситаи шинохти вуҷуди Худо, муайян кардани зебоӣ ва зиштии ахлоқӣ ва фаҳми ҳикматҳои шариат муаррифӣ мешавад. Аз ин рӯ, ӯ дарки динро бе ақл, маърифат ва таъвил номумкин медонад. Муҳимтарин хусусияти ин мактаб дар он аст, ки тафсири шариат зери таъсири маънавиёти инсонӣ ва ақли солим қарор мегирад. Таъвили шариат, ба гуфтаи Мотуридӣ, бояд бо мақосиди дин ва эҳтиёҷи маънавии ҷомеа ҳамоҳанг бошад. Аз ин рӯ, равиши ӯ як асоси назариявии таҳаммул ва муколамаи фалсафӣ миёни адён ва мазоҳибро ташкил медиҳад. «Иҷтиҳод ва таъвил на амали фикҳӣ, балки вазифаи маънавии инсон аст, ки бо истифода аз ақл бояд ба мақосиди Илоҳӣ наздик шавад»[1]. Аз дидгоҳи фалсафаи динӣ ва ҳермоневтикаи каломӣ, ин равиш ба пайдоиши як модели фаҳми маърифатгароёнаи шариат мусоидат мекунад, ки дар муқобили равишҳои зоҳирӣ ва суннатгароии таассубӣ қарор мегирад. Асри мо, асри бархӯрди тамаддунҳо, поляризатсияи динию фарҳангӣ ва густариши ифротгароӣ ниёз ба бознигарии решаҳои фалсафии муколама ва таҳаммул дорад. Яке аз сабабҳои аслии нокомии муколамаҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ набуди навъи фалсафии муътадил ва маърифатмеҳвари дарки дин мебошад. Дар ин замина, мактаби Мотуридӣ ҳамчун каломии умумӣ метавонад посухи назариявӣ ва амалии ин буҳронро пешниҳод намояд. Мотуридӣ дар иртибот бо фалсафаи дин ва ҷомеа таъкид мекунад, ки инсон ҳамчун мавҷуди озоду соҳибақл метавонад бо истифода аз шинохт ва маърифат, ба муҳити иҷтимоии муколамавӣ ва таҳаммулгароён мусоидат менамояд. Аз ин ҷост, ки ин мактаб арзишҳои зотии инсонро дар меҳвари дарки динӣ қарор медиҳад ва аз ифротгароии мазҳабӣ ва истиснои дигарон ҳазар мекунад. Аз дидгоҳи герменевтикаи муосир, таълимоти Мотуридӣ на танҳо шариатро таъвил мекунад, балки мафҳумҳои ҳастишиносӣ ва ахлоқро ба дарки муосир наздик месозад. Ӯ бо пайвастани ваҳй ба ақл ва шариат ба виҷдон, навъи дарки “тафсири инсонмеҳвар”-ро асос мегузорад, ки дар он мазмун аз маънои таърихии худ ҷудо намешавад, балки дар иртибот бо воқеиятҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ақлонӣ фаҳмида мешавад. Дар шароити муосир, ки фазои сиёсӣ ва фарҳангии ҷаҳонӣ аз тафриқа ва ихтилоф ранҷ мебарад, барномарезии сиёсати фарҳангӣ ва муколамаи тамаддунҳо бояд ба равишҳое такя кунад, ки имкони фаҳми байнифарҳангӣ ва байниадёнӣ доранд. Мактаби Мотуридӣ дар ҳамин замина на танҳо навъи каломӣ, балки ҳамзистӣ ва онтологияи маърифатгароёнаи инсонӣ мебошад. Ба таъбири Наср Ҳомид Абу Зайд, “дине ки фақат дар маънии зоҳирӣ маҳдуд мешавад, ба идеология табдил меёбад; вале дине ки даркаш ба ақл ва виҷдон боз аст, ба фалсафа ва маърифат табдил меёбад”. Аз ин рӯ, Мотуридӣ барои ҷаҳони муосир на як хотираи таърихӣ, балки манбаи зиндаи тарбияи маърифатӣ, ахлоқӣ ва фарҳангии инсон мебошад. Он метавонад хати равшан миёни дин ва ифрот, шариат ва ҷаҳолат, маърифат ва таассуб бикашад. Ифротгароии мазҳабӣ, ки дар шакли такфир (кофир донистани дигарон), тафсири зоҳиргароёнаи шариат ва инҳисори ҳақиқат зуҳур мекунад, аз нишонаҳои равшани дарки беақлонӣ ва бемаърифатонаи дин мебошад. Маҳз набуди тавозун байни ваҳй ва ақл, шариат ва ахлоқ, ва таълим ва виҷдон боиси зӯру зулм, низоъ ва тафриқа дар фазои