МАҚОЛАҲО

Андешаҳои Абумансури Мотуридӣ дар мавриди далели ҳадаси аъён Шайх Абумансур (раҳ.) гуфт: Далел бар ҳадаси аъён шаҳодати се ваҷҳе, ест, ки мо аз онҳо ба ҳайси роҳҳои донистани ашё ёд кардем. Аммо хабар ҳамоне аст, ки аз Худои Бузург собит шуда, ба ваҷҳе ки башар аз [овардани] далеле монанди он барои касе оҷиз бошад. Ҳамоно,Ӯ хабар дода, ки Ӯ «Офаринандаи ҳар чиз аст» [Зумар, 62] ва «Офаринандаи осмонҳову замин аст» [Бақара, 117; Анъом, 101] ва ин ки мар Ӯрост подшоҳии ҳар он чи дар онҳост. Мо ногузирии ба хабар муътақид шуданро баён карда будем. Касе аз зиндагон барои худ иддиои қидам накарда ё ба маъное, ки ба қидами ӯ далолат намояд, ишора накардааст, балки агар гуфта ҳам бошад, пас худ ногузир дурӯғ буданашро донистааст. Ҳамчунин ҳар касе, ки ба зеҳнаш расид, бо он ки ӯро дар хурдӣ дида бошад, аз оғозаш низ ёд карда шавад. Аз ин рӯ, қавл ба ҳадаси зиндагон лозим меояд. Чун мурдагон зери тадбири зиндагон қарор доранд, пас онҳоро ба ҳадас ҳаққи бештар бошад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Илми ҳис он аст, ки ҳар айне аз аъён иҳоташуда ба зарурати бунёдёфта бар ниёз эҳсос шавад. Ва қидам шарти ғино бувад, зеро бо қадим буданаш аз ғайри худ бениёз аст, дар ҳоле ки зарурат ва ҳоҷат ба ғайри худ ниёз доранд, аз ин рӯ, ҳадаси онҳо лозим меояд. Ҳамчунин ҳар чизе, ки аз оғози ҳолаш огоҳ набошад, аз ислоҳи он чи аз ӯ фосид шавад, оҷиз меояд, дар ҳоле, ки ӯ мавсуф ба камол дар қувват ва илм бошад, агар зинда бувад. Вале агар мурда бошад, ҳукми зинда ба вай ҷорӣ шавад. Ба субут расида, ки ҳеч кадоми ин ду набошад, магар ба ғайраш. Чун ғайр собит шуд, ҳадас лозим ояд, чаро ки қидам кавнро барои ғайраш манъ мекунад. Ҳамчунин ҳар маҳсусе аз иҷтимоъи табиатҳои мухталифа ва зидди ҳамдигар, ки худ ба худ танофур ва табоъуд доранд, холӣ набошад ва иҷтимоъи онҳо бо ғайрашон собит шудааст. Пас, дар ин ҳадаси он бувад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Ҳамчунин ҷаҳонро бахшҳо ва пораҳо бошад ва бештари пораҳояш аз он огоҳ созанд, ки ҷаҳон пайдо шуда пас аз он ки набуда. Ва [аз ин] намои он ва бузургии он низ огоҳ созанд. Пас, ин дар ҳамаи он лозим ояд, чунки иҷтимоъи бахшҳои мутаноҳӣ номутаноҳӣ нашавад. Ҳамчунин аз он пок ва палид, хурд ва бузург, зебо ва зишт, нур ва зулмат аст, ки ин худ нишонаҳои тағйир ва завол бувад. Ва дар тағйир ва завол фано ва ҳалок бошад, зеро маълум аст, ки иҷтимоъ таъкид мекунад, қавӣ мегардонад, бузург месозад ва далелаш нашар ва ин аст, ки агар аз ҳам ҷудо шаванд, он ботил гардад. Пас, собит шуд, ки ин нишонаи фано аст. Ва он чиро эҳтимоли фано бошад, буданаш ба худии хеш раво набувад. Ҳамчунин эҳтимоли ибтидо лозим меояд. Сухани касеро, ки гӯяд: «Аз дидаҳо ғоиб шавад, вале фонӣ нагардад», маъное набошад, чунки ҷаҳон бо дида дониста шавад, на бо далоил. Ва бо ин [сухан] иддиои қидам карда шавад. Ин бо он чи мо аз сустии он баён кардем, зоил гардад. Миёни зиндагие, ки фано ёбад ва зоти он фарқе вуҷуд надорад. Ва ҳеч тавоноие нест, магар ба Худо. Роҳи илми истидлол ҳам бар ҳамин бувад. Бо он ки ҷисм аз ҳаракат ва сукун ҷудонопазир бувад ва ин дуро иҷтимоъ набошад, аз ҷумлаи вақтҳояш нисфи ҳаракат ва нисфи сукун сипарӣ шавад ва ҳар он чиро, ки нисф аст, поёнпазир бошад. Азбаски ин ду дар қидам ба ҳам наоянд, ҳадаси яке аз ду ваҷҳ лозим гардад ва бинобар бутлони дар азал муҳдас будани он дар [ваҷҳи] дигар лозим гардад. Ва дар ин ногузир ҳадас бошад. Ҳамчунин ҳар ҷисме аз сукуни доим ва ё аз ҳаракати доим ҷудо набошад ё ин ду ва он чи аз ин ду бар он аст ва бо он анҷомад, мусаххари он ва баҳри манфиатҳои ғайраш бошад. Ва агар ин васфи ҷавҳарҳои ҷаҳон бошад, ки мар онҳоро сифати ҳаёт набошад, пас собит гардад, ки онҳо муҳдасанд, зеро на ҳамчун оне бошанд, ки ба худии худ бувад, балки зери тасхиру тазлил ва истифода дар ниёзҳои дигаре бошанд. Ва чун ин дар асли ҷавҳарҳо ва зиндагоне собит шавад, ки дар он қарор доранду мо ба он иқрор мекунем ва аз он сӯд ба даст меорем ва онҳоро, ки бар ниёзҳову сӯдҳо сиришта шудаанд, ба ин ҳаққи бештар бошад. Ва тавфиқдиҳанда Худост. Далели дигар, ҷаҳон холӣ аз он нест, ки қадим бошад, бинобар он аҳволе, ки мар онрост аз иҷтимоъ ва тафарруқ, ҳаракат ва сукун, нопок ва пок, хуб ва зишт, бешӣ ва камӣ. Ва ин ҳама ҳаводис ба ҳис ва ақланд, чунки иҷтимоъи ду зид раво набошад. Пас таоқуб собит шавад, ки дар он ҳадас бошад. Ва ҳамаи ҳаводис зери кавн бошанд, баъди он ки набошанд. Ҳамчунин аст он чи ки аз он ҷудо набошад ва аз он пешӣ нагирифта бошад, ё иншое аз асли на бо ин сифат бошад, ё ба сӯи вай интиқол карда бошад, бинобар эътирози вай дар ин. Пас агар чунин бошад, собит шавад, ки ин ҷаҳон ҳодис аст ва қавли касе, ки ҳудусро инкор намояд, ботил гардад. Вале агар на чунин бошад ва агар аввал муншӣ барои он бошад, пас ин қавли мост, ки ӯ Борӣ аст, аммо ӯро «ҳаюло» хондаанд. Вале агар ин бар интиқол ба сӯи ӯ бошад, пас аввалӣ рафтаву ин дигаре гашта бошад. Ва ин муҳдас бувад, чунки вай дигар он аввал набошад. Ва аввал муҳдас аст, чунки он ҳангоми интиқол ба дуввумӣ ҳалок шуд, бо он ки чизе аз чизе набошад, то ин ки дар он зиндонӣ бошад ва сипас зоҳир шавад, ё дар он муҳдас бошаду сипас зода шавад ва берун ояд, ё аввалӣ талаф шаваду дуввумӣ ҳаст шавад. Пас, аввалӣ ҳамчун фарзанд ва чизи ниҳода дар ованд бошад. Ва муҳол бувад ҳастшавии азъофи чизе, ки дар он аст, дар чизе, ки вай дар он аст. Аз ин рӯ, қавл ба ҳастшавии инсон аз нутфа ва дарахт дар дона ботил гардад. Ҳамчунин аст ҳар он ки қоил ба бурузи билқувва аст, бо он ки дар ин иҷоби ҳадаси зоташ бошад, чаро ки қувват бар он дигареро бувад, чун вай

Озодии ақида, виҷдон ва дин дар ду сатҳ кафолат дода шудааст. Якум, дар сатҳи байналмилалӣ, дар санадҳои ҳуқуқии меъёрии байналмилалӣ. Дуюм, дар сатҳи дохилидавлатӣ (миллӣ), дар қонунгузориҳои давлатҳои алоҳида, яъне дар қонунгузориҳои миллӣ. Озодии ақида, виҷдон ва дин дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолатнок гардида, танзими ҳуқуқии худро ёфтааст. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин чунин аст: 1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 6.11.1994 с.); 2. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» (аз 26.03.2009 с.); 3. Дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки муносибатҳои ҷамъиятиро оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин ба танзим дароварда, кафолатнок намудаанд; 4. Санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин эътироф кардааст; 5. Санадҳои меъёрии ҳуқуқии зерқонунӣ оид ба озодии ақида, виҷдон ва дин. Дар моддаи 26-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон озодии ақида, виҷдон ва дин чунин кафолатнок гардидааст: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд» [3, с. 8]. Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон қонуни алоҳидае қабул карда шудааст, ки ба ҳар як инсон ва шаҳрванд озодии ақида, виҷдон ва динро кафолат дода, масъалаҳое, ки дар ҷамъият вобаста ба озодии ақида, виҷдон ва эътиқоди динӣ бавуҷуд меоянд, ба танзим медарорад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» аз 26 марти соли 2009, № 489 қабул карда шуда, то имрӯз ба он ду маротиба – бо Қонуни ҶТ аз 28.06.2011 с., № 739 ва бо Қонуни ҶТ аз 02.01.2018, № 1497 тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» (аз 26.03.2009 с., № 489) аз муқаддима, 8 боб ва 36 модда иборат буда, муносибатҳои ҷамъиятиро оид ба озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ ба танзим дароварда, ба ҳар як инсон ва шаҳрванд озодии виҷдон ва эътиқоди диниро кафолат медиҳад [4]. Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дигар қонунҳое низ қабул карда шудаанд, ки озодии ақида, виҷдон ва динро кафолат додаанд. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 31.12.2008 с. қабул карда шудааст, аз 01.04.2009 с. мавриди амал қарор дода шудааст) дар моддаи 86-и худ ҳуқуқ ба озодии эътиқоди диниро кафолат дода, чунин муқаррар намудааст: «1. Барои монеъ шудан ба амалӣ намудани ҳуқуқ ба озодии эътиқоди динӣ, аз ҷумла қабул намудани дин ва ё ақидаҳои динӣ ё дигар ақидаҳо ё рад намудани қабули онҳо, аъзо шудан ба иттиҳодияҳои динӣ ё баромадан аз узвияти онҳо, ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз даҳ то бист ва ба шахсони мансабдор ба андозаи аз сӣ то панҷоҳ нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин карда мешавад (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051). 2. Барои таҳқири ҳиссиёти динии шаҳрвандон ё хароб намудани ашё, нишона ва аломатҳои рамзӣ, ки мутобиқи эътиқоди онҳо мавриди парастиш мебошанд ҳангоми набудани аломатҳои таркиби ҷиноят (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051), ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз даҳ то бист ва ба шахсони мансабдор аз чил то панҷоҳ нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин карда мешавад (Қонуни ҶТ аз 20.06.2024 № 2051) [2]. Моддаи 157-и Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 21.05.1998 с. қабул карда шудааст, аз 01.09.1998 с. мавриди амал қарор дода шудааст) монеъ шудан ба фаъолияти иттиҳодияи динӣ ном дошта, чунин муқаррар кардааст: «Монеъ шудан ба фаъолияти иттиҳодияҳои динӣ, ки ба қонун зид намебошанд ё ба амали ба ҷо овардани маросимҳои динӣ, агар онҳо тартиботи ҷамъиятиро вайрон накунанд ва ба ҳукуқи шаҳрвандон таҷовуз нанамоянд (Қонуни ҶТ аз 2.01.2018 № 1472), бо ҷарима ба андозаи то панҷсад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ё бо корҳои ислоҳи меҳнатӣ ба муҳлати то ду сол ҷазо дода мешавад (Қонуни ҶТ аз 17.05.2004 № 35, аз 6.10.2008 № 422)» [1, с. 105]. Ҳамин тариқ, озодии ақида, виҷдон ва дин яке аз ҳуқуқу озодиҳои шахсии инсон ва шаҳрванд буда, дар қонунгузории миллӣ кафолат дода шудааст. Давлат озодии ақида, виҷдон ва динро эътироф, риоя ва ҳифз намуда, тамоми тадбирҳоро дар самти таъмини озодии ақида, виҷдон ва дин андешида истодааст. Адабиёти истифодашуда: 1. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: КВД «Қонуният»-и Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар матбааи «Истиқлол-2019» чоп шудааст, 2024. – 320 с. 2. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 декабри соли 2008, № 455 // Сомонаи Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – https://mmk.tj 3. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ). – Душанбе, 2016. – 64 с. 4. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» аз 26 марти соли 2009, № 489 // Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, с. 2009, №3, мод. 82; с. 2011, №6, мод. 450; Қонуни ҶТ аз 02.01.2018 с., №1497. Шоев Фируз Маҳмадаминович – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши исломи муосири муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқшиносии муқоисавии факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон

Рӯзгор ва осори сардафтари адабиёти форсу точик устод Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ дер боз аз тарафи адабиётшиносону шарқшиносони кишварҳои гуногун омӯхта мешавад. Ҳаёт ва эчодиёти устод Рӯдакиро натанҳо дар Ирону Афғонистон, Ҳинду Покистон, Инглистону Фаронса, Олмону Итолиё ва ғайра меомӯзанд, балки дар доираҳои илмию адабии мамлакатҳои араб низ ба он таваҷҷӯҳи махсусе зоҳир менамоянд. Мутаассифона, солҳои пешин ба сабаби кам будани донандагони забони арабӣ ва дастнорас будани аксари таълифоте, ки дар кишварҳои араб оид ба адабиёти мо, алалхусус адабиёти замони Рӯдакӣ, ба табъ мерасид, бештари адабиётшиносон ва хонандагони тоҷик аз нуқтаи назару ақоид ва дастоварду бозёфтҳои муҳаққиқони араб бебаҳра мемонданд. Бояд эътироф кард, ки масъалаи омӯзиши адабиёти форсу тоҷик, алалхусус осори устод Рӯдакӣ, аз мадди назари муҳаққиқони араб тамоман берун намондааст. Нахустин иқдоми некро дар ин бобат устоди арабшиносии тоҷик шодравон Ҳасан Иброҳим ан-Наққош гузошта буд. Ў аз фаъолияти олими ироқӣ Ҳусайн Алӣ Маҳфуз мақолае таҳти унвони «Паҳнкунандаи шӯҳрати Рӯдакӣ дар Шарқи Араб» ба табъ расонида, дар он хизмати Ҳусайн Али Маҳфузро дар кори тадқиқ ва нашри осори суханварони бузурги форсу точик, аз ҷумла Рӯдакӣ, ҳамаҷониба мавриди баҳс қарор додааст. Дар тӯли даҳсолаҳои охир дар кишварҳои араб як чунбишу майле ба омӯзиши забони форсӣ ва нашри осори намояндагони нахустдараҷаи тамаддуни форсу тоҷик ба амал омад ва боиси афзоиши адади тарҷумаҳову тадқиқоти илмию оммавӣ гардид. Дар ибтидои ин ҷунбиши фарҳангӣ зарурати ташкил додани бахшҳои забон ва адабиёти форсӣ дар донишгоҳҳои мамолики араб ба миён омад ва аввалини онҳо факултаи забонҳои шарқ дар Донишгоҳи Қоҳира буд, ки соли 1944 таъсис ёфта, шӯъбаи забон ва адабиёти форсӣ низ дошт, ки камина ҳангоми дар донишгоҳи номбурда таҳсил кардан инро бо чашми сар мушоҳида кардам. Минбаъд ҳамин гуна шӯъбаҳо дар донишкадаҳои як қатор давлатҳои дигари араб ба монанди Сурия, Лубнон, Мағриб, Ироқ, Кувайт ва ғайра таъсис гардиданд. Ба ғайр аз ин доираҳои ҳукуматию маъмурии баъзе давлатҳои араб дастаҳоеро чавонон аз ба донишкадаҳои Ирон ва мамолики Аврупо баҳри омӯхтани забону адабиёти форсӣ иъзом карданд. Аз байни ин чавонон ба мурури замон мутахассисони соҳаи забон, адабиётшиносон, мутарчимон ба камол расиданд, ки тамоми фаъолияти эҷодиашонро ба тарғибу ташвиқи осори адабию илмии асримиёнагии форсу тоҷик дар сарзамини Шарқи Араб бахшиданд. Дар аксари китобу мақолаҳои адабиётшиносони муо- сири араб мақоми Рӯдакӣ дар таърихи адабиёти форсу точик, дар офариниш ё инкишофи жанрҳову намунаҳои гуногуни адабӣ таъкид шудааст. Масалан, муҳаққиқи тазкираи «Харидат ал-қаср ва ҷаридат ал-аср»-и Имодуддин ал-Исфаҳонӣ, олими ироқӣ Муҳаммад Баҳҷат ал- Асарӣ дар ҳошияи яке аз ҷилдҳои он, ки дар бораи ҳаёт, эҷодиёт ва намунаҳои осори шуарои ироқӣ дар асри ХІІ баҳс мекунад, «дубайт»-ро барои хонандагони араб тавзиҳ дода таъкид менамояд, ки вазни ин навъи шеър ба авзони араб дохил набуда, ибтикороти сухансароёни форс мебошад ва аз миёни онон нахустин ин вазнро дар шеъри форсӣ Рӯдакӣ ба кор бурдааст. Аз ин лиҳоз дар мавзӯи муносибати устод Рӯдакӣ бо адабиёти араб як ҷанбае вучуд дорад, ки таваҷҷӯҳи баъзе аз муҳаққиқони арабро ба худ ҷалб наму- дааст. Он ҳам бошад қаробати мазмун ва оҳангу васоили тасвир миёни қасидаҳои хамрияи Абунувос ва дигар шои- рони асрҳои миёнаи араб ва қасидаи «Модари май»- и Рӯдакӣ ва ҳатто баъзе абёти дар васфи маю майгусорӣ гуфтаи онҳост. Дар тадқиқи ин ҷанба пеш аз ҳама саҳми адабиётши- носи мисрӣ, донандаи хуби робитаҳои адабии араб ва форсу точик Муҳаммад Ғунаймӣ Ҳилол шоёни таҳсин аст. Бояд гуфт, ки ба қалами ў якчанд асари илмии ба таърихи ин робитаҳо бахшида тааллуқ дорад. Аз ҷумла маҷмӯае, ки худи ў зери унвони «Мунтахаби шеъри форсӣ» тартиб додааст, мухтасари тарчумаи ҳол ва намунаҳои ашъори қариб си шоири форсу тоҷик ва дар навбати аввал Рӯдакиро дар бар мегирад. Ба мақсади хабардор сохтани хонандаи араб аз маз- мун ва ғояву бадеиёти шеъри форсу точик М. Г. Ҳилол намунаҳоро ба забони арабӣ тарҷумаи озод кардааст. Аз ашьори Рӯдакӣ дар ин маҷмӯа ҳаждаҳ намуна (аз чумла қасидаҳои «Шикоят аз пирӣ» ва «Модари май» пурра) бо шарҳу тавзеҳоти лозима ба чоп расидааст. Муҳаққиқ баъзе байтҳои Рӯдакиро бо байтҳои шоири араб аз Андалусия Иб- ни Зайдун (1003-1071) аз ҳайси мавзӯъ ва тарзи баёну ифода муқоиса намуда миёни онҳо ҳамоҳангие дидааст, ки нисбати қасидаи «Модари май» ў чунин ишора мекунад, ки Рӯдакӣ дар эҷоди он аз офаридаҳои Абунувос оид ба тавлиди май илҳом гирифтааст. Бинобар ин М. Г. Ҳилол хонандаро ба мақолаи махсусе ки бевосита ба муқоисаи хамриёти Абуну- вос ва Рӯдакӣ бахшидааст ва он моҳи июли соли 1962 дар маҷаллаи мисрии «ал-Котиб» интишор ёфтааст, ҳавола месозад. Хулоса. Боиси мамнуният ва сипас он аст, ки онҳо бо ин заҳамоти содиқонаи худ робитаи ногусастании фарҳангу адабиёти форсу точик ва арабро ва уму- ман ҳамбастагии фарҳангу адаби исломиро дар мисоли ме- роси устод Рӯдакӣ ба оламиён нишон додаанд. АДАБИЁТ 1. Абдулмунъим, Муҳаммад Нуриддин. Диросот фи-ш- шеър ал-форсӣ ҳатто-л-қарн ал-хомис ал-ҳиҷрӣ. Ал- Қоҳира, 1976. 2. Аззом, Абдулваҳҳоб. ал-Луға ал-форсия фи-л-Ҳинд. – ал-Қоҳира, 1947. 3. Алтунҷӣ, Муҳаммад. ал-Маҷмуъа ал-форсия. Димашқ. Ат-Табъа ас-салиса, 1389/1969. 4. Алтунчи, Муҳаммад. Ҳавла-л-адаб фи-л-аср ас- салчуқӣ. Ат-Табъат ал-ула. Бенғозӣ: Мактабат Курина, 1974 (c. 112-113) 5. Бадави, Амин Абдулмачид. ал-Қисса фи-л-адаб ал- форсӣ. ал-Қоҳира, 1964. 6. Баккор, Юсуф Хусейн. Адаби форсӣ дар кишварҳои араб // Сухан. Давраи бисту саввум. Теҳрон, соли 1353, шумораҳои 7. Баккор, Юсуф Хусейн. Шуаро фурс фи-л-адаб ал- арабӣ. / Нашриёти Донишкадаи илоҳиёт ва маорифи исло- мии Машҳад. Шумораи 2. Баҳори 1351 шамси. 8.Тоҷиддин Мардонӣ – М-85 Рӯдакӣ ва адабиёти араб.-Душанбе: “Ирфон”, 2010,-128 саҳ. Мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Шокиров Умедҷон

Масъалаи дигаре, ки ба он таваҷҷуҳ намудан лозим аст, ин аст, ки оё мактаби ислом мақоми зан ва мардро баробар медонад? Аз дидгоҳи ислом манзалати зан ва мард ба унвони як «инсон» дар пешгоҳи Худованд баробар аст. Барои тасдиқи ин фикр ба нахустин ояти сураи «Нисо» ишора мекунем: «Эй мардум! Аз Парвардигоратон бипарҳезед! Ҳамоне ки шуморо аз як нафси воҳида (яъне, аз як ҷон) офарид ва ҷуфти онро аз ҳамон (нафси воҳида) халқ кард. Ва аз он ду мардон ва занони фаровоне мунташир сохт…» [4, 4:1]. Тавре ки аз мазмуни ояти зикршуда ҳувайдост, маншаи пайдоиши инсон, ҳам мард ва ҳам зан, ҳақиқате ба унвони «нафси воҳида», ки ҳамон «рӯҳи қудсӣ» мебошад, дониста шуда, ҳеҷ тафовут ё фарқияте миёни мард ва зан ба унвони як инсон вуҷуд надорад. Бинобар ин, рӯҳи мард ва зан дар пешгоҳи Худованд аз манзалати яксон ё баробар бархурдор ҳастанд ва баробарии онҳо дар мақоми хилқат ё ин ки аз ҷиҳати маншаи пайдоиш мавриди таъкиди Қуръон қарор дорад. Нуқтаи муҳиме, ки ин ҷо тавзеҳ додани онро ҷоиз мешуморем, ин аст, ки тафовутҳои ҷисмонии зан ва мард танҳо ба хотири ин аст, ки занҳо ва мардҳо мукаммали якдигар ҳастанд ва бар ин асос ҳар як аз онон дорои камолоти хоси худ мебошанд, вале дар инсоният ва камолоти инсонӣ бо ҳам баробаранд. Бинобар ин тафовутҳои ҷисмонии миёни мард ва зан далеле барои бартарии якеи онҳо бар дигаре аз онҳо нест. Масъалаи дигари мавриди таваҷҷуҳ дар таълимоти ислом мавзуи баробарии ҳамаи инсонҳо дар пешгоҳи Худо мебошад. Худованд дар Қуръон ҳамаи мардон ва занонро ба унвони «инсон» мухотаб қарор дода, мефармояд: “Эй мардум, ба дурустӣ ки шуморо аз як марду як зан офаридем ва шуморо қавмҳо ва қабилаҳо сохтем, то бо якдигар шиносо шавед! Ҳаройина гиромитарини шумо назди Худо парҳезгортарини шумо аст; Худо Донои Хабардор аст” [4, 49:13]. Бар асоси ин ояти шарифа, ҳамаи инсонҳо, чӣ мард бошанд ва чӣ зан, чӣ сиёҳ бошанд ва чӣ сафед, дар назди Худованд баробар ҳастанд. Танҳо меъёре, ки муҷиби бартарӣ ва афзалии мақоми як инсон нисбат бар дигар инсон дар пешгоҳи Худованд мегардад, порсоӣ ва парҳезкорӣ мебошад. Ин ҷо саволе бармеояд: чаро Қуръон мардонро ба унвони «қаввомун» номидааст? Оё ин унвони мардон далели бартарии онҳо бар занон нест? Ба манзури посух ба ин пурсишҳо, матни оятеро меорем, ки дар он мардон «қаввомун» тавсиф шудаанд ва тарҷумаю шарҳи он оятро аз назари таҳлил гузаронидан мумкин аст. Худованд мефармояд: “Мардон – ба сабаби он ки Худо баъзе одамиёнро бар баъзе бартарӣ додааст; ва ба сабаби он ки аз амволашон харҷ карданд, бар занон корсози тасаллутёфта шудаанд. Пас, занони некӯкор фармонбардоранд ва дар ғайбат (-и шавҳар) нигоҳдорандаи чизеанд, ки Худо онро нигоҳ доштааст” [4, 4:33]. Барои тавзеҳи мафҳуми воқии ин оят, ба маънои луғавии калимаи «қаввомун» таваҷҷӯҳ намуданро лозим медонем. Маънои калимаи арабии «қаввом» чунин аст: касе, ки татбиқ ё пойдории амре бар ӯ эътимод карда мешавад. Дар луғатҳои тафсирии забони арабӣ маънои калимаи «қаввом»-ро «ал-мутакаффил би-л-амр» (дар коре тасаллутдошта) навиштаанд. Яъне, ал-мутакаффил би-л-амр – касест, ки масъул ё ӯҳдарои коре мебошад. Аз сабаби он, ки вазифаи таъмини маош ва пуштибонии моддиву молии хонавода, аз назари ислом, бар уҳдаи мардон мебошад, Худованд дар ин ояти шарифа аз Қуръон мардонро ба унвони пуштибонҳои занон, ки масъулияти таъмини хазинаи зиндагии аъзои хонаводаро ба уҳда доранд, муаррифӣ кардааст. Бинобар ин, ояти мазкур ба маънои фазилат ва бартарӣ додан ба мардон дар муқобили занон нест, балки баёни як вазифаро барои мардон дар баробари хонавода дар бар дорад. Пас аз исботи баробарии мақом ва манзалати мард ва зан дар пешгоҳи Худованд аз дидгоҳи дини мубини ислом, зарур аст, ба саволҳои дигаре, ки дар ин замина матраҳ мешаванд, монанди масъалати мероси зан ва мард, муқаррароти издивоҷ, теъдоди ҳамсарон, ҳаққи талоқ ва амсоли он аз дидгоҳҳои таълимоти Қуръон ва аҳодиси набавӣ посух дода шавад. Ниҳоят, барои дарки дурусти назари мунсифона ва эҳтиромонаи ислом ба ҳуқуқҳо ва озодиҳои занон, саҳми зан ва мард аз меросро ба ҳайси намуна дар асоси баъзе санадҳои ҳуқуқи исломӣ муқоиса кардан бамаврид мебошад. Ҳуқуқи мерос дар ислом маҷмӯае аз қонунҳо ва муқарраротеро дар бар мегирад, ки муҳаққиқ бидуни шиносоии амиқ бо онҳо, дар бораи моҳият ва мазмуни ҳуқуқи мероси исломӣ ба таври саҳеҳ қазоват карда наметавонад. Таҳлили амиқи масъалаи ирс дар санадҳои гуногуни ҳуқуқи исломӣ нишон медиҳад, ки воқеан ҳам, дар бархе санадҳои ҳуқуқи исломӣ саҳми мард ду баробари зан мебошад, вале дар баъзе санадҳои дигар саҳми зан чанд баробари мард будааст. Инчунин санадҳое низ вуҷуд доранд, ки дар онҳо саҳми баробари мард ва зан дар мерос эълом шудааст. Паёмбари ислом замоне ба танзими масъалаи мерос ва таъмини шароити ҳуқуқӣ ҷиҳати ноил шудани занон ба ҳуқуқи мерос камари ҳиммат баст, ки мардуми нимҷазираи Арабистон ҳуқуқи занон ба меросро ба расмият намешинохтанд. Ҳатто занон дар бисёр сарзаминҳои дигар, ба монанди Эрон дар замони ҳукмронии Сосониён, аз мерос маҳрум буданд. Олими маъруфи эронӣ Саид Нафисӣ дар китоби «Таърихи иҷтимоии Эрон» дар ин хусус менависад: «Духтаре ки шавҳар мекард, дигар аз падар ё кафили худ ирс намебурд ва дар интихоби шавҳар ҳеҷ гуна ҳаққе барои ӯ қоил набуданд» [5, 65]. Акнун барои тавзеҳи бештари низоми мерос дар ҳуқуқи исломӣ, баъзе ҷанбаҳои ин низомро аз назари таҳлил мегузаронем. Бояд эътироф намуд, ки низоми мероси исломӣ низоми табақотии «хешовандмеҳвар» мебошад. Бар асоси қонунҳо ва муқаррароти меросӣ дар шариати исломӣ касоне, ки ба воситаи хешовандӣ мерос мебаранд, ба се гурӯҳ ҷудо мешаванд. Гурӯҳи якум – падар, модар ва фарзандони майит мебошанд ва дар сурати набудани фарзандон – наберагон, дар сурати надоштани фарзанд ё набера – аберагон ва бо ҳамин усул ҳарчи шаҷараи хешовандии майит дарозтар бошад, ҳамон аз авлодаш ҳуқуқи меросро ноил мешавад, ки бо ӯ наздиктар аст. Баъд аз падару модар ва авлоди майит, ягона шахсе, ки ҳуқуқи меросро соҳиб мешавад, ҳамсари майит мебошад, он ҳам агар шарту талаботи дар санадҳои шаръӣ таъйиншударо риоя карда бошад. Гурӯҳи дуюм – падаркалонҳо (бобою момои падарӣ) ва модарбузургҳо (бобою момои модарӣ) ва бародарону хоҳарони майит, дар сурати набудани хоҳару бародар – авлоди онҳо – мебошанд. Гурӯҳи сеюм – аммаю амак ва тағою холаи майит, дар сурати набудани онҳо – авлоди онҳо мебошанд. Мероси гурӯҳи якум. Барои дарки

Аз лиҳози оморӣ мутолиъаи солона дар кишварҳои Шведсия, Олмон ва Ҷопон ба беш аз 200 соат мерасад. Дар бархе кишварҳо монанди Финландия ва Шведсария саронаи мутолиъаи солонаи афрод ба беш аз 600 соат мерасад . Миллатҳое, ки китоб намехонанд, бояд таърихро дубора таҷриба кунанд. Мутолиъа накардани фард дар ҷомеа боъиси кундии рушду пешрафт ва такрори иштибоҳҳои таърихӣ мешавад. Бузургтарин сармоягузорӣ дар ҷомеаи муосир рӯйи зеҳн, зеҳни сунъӣ, андешаву афкор ва афроди ҳӯшманд сурат мегирад. Фарҳанги мутолиъа на танҳо барои пешрафти шахсӣ, балки барои муваффақиятҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ низ зарурист. Касоне, ки китоб намехонанд, аз дунёи илму дониш, пешрафту тараққиёт маҳрум мемонанд ва дарвозаҳои пешрафтро ба рӯйи худ ва кишварҳояшон мебанданд. А.Қодирӣ

Бо зуҳури шабакаҳои иҷтимоӣ дар ҷаҳон, блогерҳо яке аз муҳимтарин платформаҳои иштирокгузории видеоӣ ва ба яке аз пурқудраттарин абзорҳои фарҳангӣ, сиёсӣ иҷтимоӣ ва иқтисодӣ табдил шудаанд. Блог чист ва блогер кист? Блог — сайтест, ки шахс дар он пайваста ақидаҳояшро доир ба масъалаҳои рӯзмарра менависад, сабтҳо ё маводи худро дар шаклҳои гуногун дастраси омма мегардонад. Блог калимаи англисӣ буда, аз «web log» чун «blog» падид омадааст. Дар Википедия — қомуси ҳамагонӣ блог ба маънои «маҷаллаи интернетии рӯйдодҳо, рӯзномаи интернетӣ ва онлайн-рӯзнома» тавзеҳ шудааст. Мафҳуми блог (ё веблог) аз соли 1997 дар олами маҷозӣ аз тарафи Ҷорн Баргер ворид шудааст ва Петер Мерҳолз соли 1999 онро ба қолаб дароварда, инкишоф додааст. Аз соли 2005 то 2007 марҳилаи асосии шуҳрат ёфтани блогҳое мебошад, ки аз ҷониби ашхоси алоҳида сохта мешуданд. Ин тамоюл боиси рушд ёфтани муҳтавои маводи журналистӣ дар интернет дар мисоли блогҳо шуд. Созмони ҷаҳониии хизматрасонии интернет миқдори блогҳоро дар ҷаҳон 600 ҳазор нафар эълом карда буд. Шумораи блогерон дар Тоҷикистон сол то сол меафзояд. Мо дар маҷмуъ ду навъ блогер дорем: 1.Блогерони ҳирфаӣ; 2.Блогерони ғайри ҳирфаӣ. Блогерони ҳирфаӣ ё касбӣ дар воқеъ сафирони фарҳангии кишваранд. Онҳо манфиатҳои давлат ва миллатро ҳамеша дар мадди аввал мегузоранд. Аммо блогерони ғайри ҳирфаӣ обурӯ, эътибор ва шаъну шарафи давлат ва миллатро паст Дар асри иттилоот ва коммуникатсия нақши онҳо барҷаста ва пуррангтар мешавад. Тавоноиҳои блогерон. Блогерҳо метавонанд трендҳои ҷадиде дар фарҳанги умумӣ эҷод кунанд. Чунки онҳо ба миллионҳо мухотаб дастрасӣ доранд. Блогерон бо тавоноиҳо ва муносибатҳои худ, метавонанд ба сабки зиндагии афрод ва нигоҳи мухотабони худ таъсири амиқ бигзоранд. Блогерҳо бо тавлид ва ё сохтани барномаҳои ҷаззоб ва диданӣ метавонанд намунаҳои фарҳанги наверо ироа кунанд. Абдуллоҳи Қодирӣ

Имрӯз, 16-уми январи соли равон аз рӯйи натиҷаҳои мулоқоту музокироти сатҳи олии Тоҷикистону Эрон бо иштирок ва дар ҳузури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон муҳтарам Масъуд Пизишкиён 23 санади нави ҳамкорӣ ба имзо расид. Зери Баёнияи муштараки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Президенти Ҷумҳурии Исломии Эрон сарони ду давлат – муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва муҳтарам Масъуд Пизишкиён имзо гузоштанд. Ҳамин тавр, дар ҳошияи сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Исломии Эрон муҳтарам Масъуд Пизишкиён ба Тоҷикистон, байни Муассисаи давлатии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Маркази таҳқиқоти илмии Маҷмаи ҷаҳонии тақриби мазоҳиби исломии Ҷумҳурии Исломии Эрон Ёддошти тафоҳум оид ба таҳқиқоти илмӣ ба имзо расид. АБДУЛЛОҲИ ҚОДИРӢ – САРДОРИ ШУЪБАИ ИТТИЛООТ ВА ТАШХИСИ ДИНШИНОСӢ

Мо барои васл кардан омадем, На барои фасл кардан омадем. Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ соли 1207 дар водии Вахши Тоҷикистон, дар хонаводаи Баҳоуддин Валад чашм ба дунё кушодааст. Падараш марди соҳибилму огоҳ ва дар байни мардум аз маъруфияти зиёд бархурдор буд. Мардумон ба ӯ эътиқод ва иродати зиёд доштанд. Бояд гуфт, ки муносибати ӯ бо ҳокими вақт – Хоразмшоҳ дар аввал хуб буд, аммо баъдан сардие дар миёни онҳо падид меояд ва ин сабаб мешавад, ки Баҳоуддин Валад бо тамоми аҳли оилааш Балхро тарк кунанд. Қиссаи дар роҳи Нишопур ба Аттор вохӯрдани онҳо ва ба Ҷалолиддин Муҳаммади хурдсол тақдим шудани «Асрорнома» аз ҷониби ӯ барои ҳамагон маълум аст. Баҳоуддин Валад баъд аз зиёрати Макка рӯ ба Осиёи Хурд овард, зеро дар ин айём Хуросону Мовароуннаҳр ба дасти муғулон афтода, Хоразмшоҳ дар гурезагӣ ба сар мебурд. Бинобар ин, аҳли оилаи Мавлоно ба Қуния, ки ҷои нисбатан амну осоишта маҳсуб мешуд, рафтанд. Мавлоно баъд аз фавти падар ба маснади ӯ нишаста, ба таълиму тадрису ваъз машғул мегардад. Вай дар сояи тарбияти Бурҳониддин Муҳаққиқи Тирмизӣ, ки аз шогирдону муридони падараш буд, ба илму маориф рағбат пайдо карда, муддате дар Шом низ касби дониш менамояд. Ӯ дар ҳамин давра бо Шамси Табрезӣ шинос мешавад ва ин ошноӣ тарзи зиндагии ӯро батамом тағйир медиҳад: Шамси Табрезӣ, аз он рӯзе, ки дидам рӯи ту, Дини ман шуд ишқи рӯят, мафхари дил ёд дор. Бояд гуфт, ки пас аз ғоиб гардидани Шамси Табрезӣ, Мавлоно ба Салоҳиддини Зарринкӯб ва Ҳисомиддини Чалабӣ рӯ меорад ва бо онҳо ҳамчун пиру мурид иродат меварзад. Мавлоно соли 1273 дар Қуния вафот менамояд. Қабраш дар он ҷост ва зиёратгоҳи арбоби шавқу завқ ва илму адабу ирфони олам мебошад. Мавлоно аз адибону андешамандони пуркору пуросор ба шумор меравад. «Маснавии маънавӣ», «Девони кабир» («Девони Шамс»), «Фиҳӣ-мо-фиҳӣ», «Мактубот» ва «Маҷолиси сабъа» аз осори машҳури Мавлоно мебошанд. «Маснавии маънавӣ» аз шаш дафтар иборат аст, ки дар он мавзуот ва мазмунҳои мухталиф баён ёфтаанд. Бинобар ин, бисёре аз абёти китоб ба ҳадде ба зиндагию воқеият гиреҳ мехӯрад ва аз фасоҳату равонию маънии воло бархурдор аст, ки ба сифати такбайт ё масалҳои мардумӣ даромадаанд ва асрҳо боз вирди забони мардуманд. Назири ин байт: Ҳар касеро баҳри коре сохтанд, Майли онро дар дилаш андохтанд. Мавлоно мисли соири адибони пешқадам, дар пардаи афкори пӯшидаву рамзомез андешаҳои пешқадам ва иҷтимоии худро ба намоиш мегузорад. Воқеан, Мавлоно табъан гӯяндае озодандеш, воқеъгаро буда, дар маркази осори ӯ ҳаёти пурзиддияти инсон меистад. Аммо дарку фаҳми он барои ҳар кас муяссар нест. Хусусан афкори пешқадамонаи шоирро, ки тавассути рамзу киноёт, афсонаву тамсилу ҳикоёт баён ёфтаанд, берун кашидан кори чандон сода нест, аммо ин кор зарурат дорад, зеро, мутаассифона, то имрӯз ағлаб осори ӯ аз дидгоҳи тасаввуф ва дин мавриди баррасӣ қарор гирифта, ҷанбаҳои дигари осори вай, аз ҷумла инсонӣ, миллӣ, хусусан, озодандешии шоир, хеле кам тадқиқ шудаанд. Аз ин рӯ, Мавлоно наҷотдиҳандаи фикри башар аз гирифторӣ ба ғаму андуҳ, аз ғуломӣ, сарояндаи озодӣ, ифшогари таассубу хурофот, намояндагони фирқаҳои мазҳабӣ, воизони риёкор ва амсоли он мебошад. Дар ҳақиқат, Мавлоно, на танҳо ба дину шариати расмӣ пайванд ва пойбанд нест, балки бисёре расму ривоҷи маъмулро нозарур мешуморад ва риоя намекунад. Ӯ дар ин бора гоҳе ошкоро ва гоҳе пӯшида сухан мегӯяд. Чунончи: Соқӣ, биёр он ҷомро, бистон зи ман оромро, Бигзор ин исломро, рав каъбаро бутхона кун. *** Безорам аз он лаъл, ки пирӯза бувад, Безорам аз он ишқ, ки серӯза бувад. Безорам аз он мулк, ки дарюза бувад, Безорам аз он ид, ки дар рӯза бувад. Мавлоно, ки донишманде сутургу равшанфикр аст, ба намозу рӯза, ки риёкорон баҳри ғаразҳои шахсӣ ба ҷо меоранд, беэътино аст. Ӯ рӯи маъшуқаро намоз ва чашмонашро рӯза медонад ва мегӯяд: Рӯи ту намоз омаду чашмат рӯза В-ин ҳар ду кунанд аз лабат дарюза. Ҷурме кардам, магар, ки ман маст будам, Оби ту бихӯрдаму шикастам кӯза! Мавлоно дар ин замина то дараҷае пеш меравад ва ба шинохтани оламу одаму ҳастӣ, хусусан динҳо мерасад, ки дигар эътимодро билкул аз динҳо аз даст медиҳад. Бинобар ин, бо сароҳат мегӯяд, ки ӯ аз миллати ишқ аст, зеро динҳо байни башар нифоқ ва душманӣ меварзанду одам мекушанд: Миллати ишқ аз ҳама динҳо ҷудост, Ошиқонро миллату мазҳаб Худост. Бунёди фалсафаи Мавлоно бар камолоти инсонӣ асос ёфтааст. Ӯ онҳоеро, ки дар чорчӯби дину шариат худро маҳдуд мекунанд, сарзанишу накӯҳиш намудааст. Чунончи, мефармояд: Ҳазорсола раҳ аст аз ту то мусулмонӣ, Ҳазор соли дигар то ба ҳадди инсонӣ. Яъне дар андешаи Мавлоно инсон будан болотар аз мақоми мусулмон будан аст. Мусулмонӣ аввали роҳ аст ва ниҳояти онро камолоти инсонӣ ташкил медиҳад. Ҳамин фалсафаи инсонгароёнаи ӯ буд, ки пайравони тамоми динҳо дар суҳбату маҳфилҳои Мавлоно ҷамъ мешуданд ва баҳра мебурданд. Кору кӯшишро, ки мояи ҳастӣ ва саодату зинда мондани инсон аст, адибони мо аз сапедадами шеъри тоҷикӣ дар осорашон сутудаанд ва талқин кардаанд. Аммо дар тасаввуф, ки бар пояи тақдир ва таваккал поярезӣ шудааст, ризқу рӯзиро аз ҷониби Худо медонанд, ки пешакӣ таъйин шудааст ва ӯ расонандаи он аст. Яъне бе дасту по задан, ҳаракат кардан, кор кардан ҳам метавон зиндагӣ кард. Албатта, ин фикри ғалат аст, ки дар зеҳни мардум, бавижа мусулмонон нишаста ва эшонро танбалу коҳилу коргурезу ақибмонда кардааст, зеро эшон маънии таваккал ва мавқеи коргирӣ аз онро дуруст нафаҳмидаанд. Саросари осори адибони сӯфӣ оганда аз ин андешаи ботил аст. Аммо Мавлоно, баръакс, саъю кӯшиш, дасту по задан, ҳаракат, фикр карданро ба башар талқин мекунад: Чу по дорӣ, бирав, дасте биҷунбон, Туро бедаступоӣ маслиҳат нест! Худшиносӣ аз аркони муҳимми зиндагӣ, сарбаландӣ ва сарфарозии банӣ башар аст. Бидуни худшиносӣ инсон наметавонад аз мақом ва ҷойгоҳи худ бархурдор бошад. Ба назари Мавлоно ҳақиқат яке аст ва ба он чун аз дидгоҳи мухталиф нигариста мешавад, садрангу гуногун менамояд. Ба ақидаи вай душманиҳои мазҳабӣ ва таассубҳои вайронгаре, ки ба номи дин барангехта мешаванд, пайомади ҷаҳлу ғафлат аст: Аз назаргоҳ аст, ай мағзи вуҷуд, Ихтилофи муъмину габру ҷуҳуд. Тибқи фармудаи Мавлоно, аз он ҷо, ки ақлу идроки башарӣ нисбат ба ҳақиқати мутлақ маҳдуд аст, одамӣ наметавонад ҳақиқатро он сон, ки ҳаст, бишносад, ба ин сабаб ихтилоф дар таъбир ва тафсири ҳақиқат амре табиӣ ва гурезнопазир аст: Аз назаргаҳ гуфташон шуд мухталиф, Он яке долаш лақаб

То мадрасаву манора вайрон нашавад, Ин кори қаландарӣ ба сомон нашавад. То имон куфру куфр имон нашавад, Як банда ҳақиқатан мусулмон нашавад. Абусаид Фазлуллоҳ ибни Абулхайр соли 966 дар мавзеи Меҳанаи ноҳияи Ховарони Хуросон (наздикии Ашқободи ҳозира) таваллуд шуда, дар соли 1049 дар он ҷо даргузаштааст. Абусаид аз хурдӣ фаҳму ҳуши ҳайратовар дошт. Дар шаҳрҳои Марв, Нишопур ва Сарахс дониш омӯхтааст. Ӯ баъди омӯхтани илм ба Меҳана баргашт. Гоҳ-гоҳе ба Нишопур мерафт. Аз лаҳзаҳои зиндагии Абусаид яке он аст, ки бо Ибни Сино вохӯрда буд. Абуалӣ Сино устоди мантиқ ва ҳикмат буд ва аз тариқи таълимоти машшоъ ё фалсафае, ки қабл аз ислом ва таълимоти Арасту илҳом мегирифт ва пояаш далели ақлӣ аст, бо Абусаид баҳс орост. Вижагиҳои мулоқоти Абусаид бо Ибни Сино дар китоби «Асрор-ут-тавҳид» ин гуна тасвир шудааст: «Хоҷа Буалӣ бо шайх дар хона шуд ва се шабонарӯз бо якдигар буданд ва ба хилват сухан мегуфтанд, ки кас надонист ва низ ба наздики эшон дарнаёмад. Баъд аз се шабонарӯз Хоҷа Буалӣ бирафт. Шогирдон аз Хоҷа Буалӣ пурсиданд, ки Шайхро чӣ гуна ёфтӣ? Гуфт: Ҳар чӣ ман медонам, ӯ мебинад. Ва мутасаввифа ва муридони шайх чун ба наздики Шайх даромаданд, аз Шайх [Абусаиди Абулхайр] суол карданд, ки эй Шайх, Буалиро чун ёфтӣ? Гуфт: Ҳар чӣ мо мебинем, ӯ медонад». Қолаби фикрии ин ду донишманд аз ҳам фарқ мекард: яке (Ибни Сино) ба ақлу мантиқу далел ва дигаре (Абусаид) ба ваҷду ҳол (қалбу эҳсос) такя менамуданд. Миёни Абусаид ва Ибни Сино мукотибаҳо низ сурат гирифтааст, ки номанигории онҳо ба табъ расидааст. Яке аз лаҳзаҳои хотирмон ва ҷолиби ҳаёти Абусаид ин буда, ки фақеҳони Нишопур боре ба Султон Маҳмуд нома навишта, шикоят кардаанд, ки ин ҷо марде пайдо шуда, бо шеъру тарона сухан мегӯяд, на бо ояту ҳадис. Ҳалли муамморо ба зиммаи халифаи Бағдод вогузор карданд ва ӯ билохира иҷозат дод, ки Абусаид кори худро идома диҳад. Дар бораи аҳволи Абусаид дар асри ХII наберагонаш ду китоб навиштанд: китоби аввал «Ҳолот ва суханони шайх Абусаиди Абулхайр» буда, ҳаҷман хурд аст; китоби дуюм «Асрор-ут-тавҳид фӣ мақомоти шайх Абусаид» ном дошта, бузургтар аст. Аз он чӣ ба ӯ нисбат медиҳанд, муҳаққиқи варзида Саид Нафисӣ як маҷмуае мураттаб намудааст, ки фарогири ҳафтсаду бист рубоӣ ва ҳафтоду ҳашт қитъа мебошад. Абусаид марди хушзабон, ширинбаён, шикастанафс ва меҳрубон буд. Нақлу ривоятҳое дар заминаи зиндагиномаи Абусаид ба мушоҳида мерасанд. Аз ҷумла, ривоят мекунанд, ки шайх рӯзе бо муридонаш дар калисои насрониҳо ҳузур ёфт ва ин кори ӯ дар он рӯзгор боиси иттиҳоду улфат гардид. Дар панду роҳнамоӣ ҳам тариқи лутфу муҳаббатро пеш мегирифт, чунонки ҳикояти зайл далели ин гуфтаҳост: «Ҳам дар он вақт, ки Шайхи мо ба Нишобур буд, рӯз ба гӯристон хира мешуд, бар турбати машоих расид, ҷамъеро дид, ки дар он мавзеъ хамр мехӯрданд ва даф мезаданд. Суфиён дар изтироб омаданд ва хостанд, ки эҳтисоб кунанд [онҳоро ҷазо бидиҳанд] ва эшонро биранҷонанду бизананд. Шайх иҷозат надод». Абусаид аз шикастанафсӣ ва хоксории вижа бархурдор буд ва такаббурро написандида, худро аз касе боло намегирифт. Ин қисса низ маъруф аст, ки ҳангоми беморӣ аз Абусаид пурсиданд, ки дар пеши тобутат аз «Қуръон» чӣ бихонанд? Гуфт: Ҳеҷ, байт кофӣ хоҳад буд: Хубтар андар ҷаҳон аз ин чӣ бувад кор, Дӯст бари дӯст рафту ёр бари ёр. Он ҳама андуҳ буду ин ҳама шодӣ, Он ҳама гуфтор буду ин ҳама кирдор. Абусаид таассубро дар ҳеҷ шакле қабул надошт ва як умр бо ҷаҳолату бехабарӣ мубориза бурд. Ӯ дар рубоии машҳураш («То мадрасаву манора вайрон нашавад»), ки дар оғози матлаб оварда шуд, кори қаландариро дар ба ҳам омезиш додани куфру имон, ки сабаби таҳаммулпазирӣ, гуногунандешӣ ва баҳамоии инсонҳо мегардад, зарур шумурдааст. Ба таври шоиста зиндагӣ кардан, аз худ номи наку гузоштан ва баъди даргузашт боиси ангушт газидани мардум гардиданро Абусаид муҳтаво ва мазмуни зиндагии инсонӣ донистааст: Ин умр ба абри навбаҳорон монад, Ин дида ба сели кӯҳсорон монад. Эй дӯст, чунон бизӣ, ки баъд аз мурдан, Ангушт газидане ба ёрон монад. Мусаллам аст, ки рубоӣ аз навъҳои хеле маъмули назми форсии дарии тоҷикӣ дар асрҳои даҳум ва ёздаҳум ба шумор рафта, тамоми шоирони давраҳои гуногун аз он барои расонидани ҳадаф ва матлабу мазмунҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ, ахлоқӣ, адабӣ, маърифатӣ ва фалсафӣ васеъ истифода бурдаанд. Дар баробари ин ки ҳамаи шоирони бузург рубоӣ ва дубайтӣ эҷод кардаанд, барои як иддаи донишмандони суханвар рубоӣ василаи изҳори завқу маром будааст. Рубоиёти Абусаиди Абулхайрро, аз рӯйи мазмун ва муҳтаво метавон ба рубоиёти иҷтимоӣ, ишқӣ ва дунявӣ тақсим кард. Албатта, вақте ки масоили иҷтимоӣ дар шеър инъикос меёбад, мазмунҳои ишқӣ ва дунявию маданӣ ба дунболи он мавқеъ ва ҷойгоҳ касб менамоянд. Муҳим аз ҳама ин аст, Абусаиди Абулхайр ҳаргиз аз масири зиндагии индунёӣ канор нарафт ва то охири умр барои бозгӯ кардани мушкилот ва масъалаҳои иҷтимоӣ ва дунявӣ ҳиммат гумошт. Аз тарафи дигар, ӯ инсони заминӣ буд ва бо мушкилоту печидагиҳои зиндагӣ ҳамарӯза дасту панҷа нарм мекард. Табиист, ки зиндагӣ ва умри инсониро муқаддас ва гиромӣ медонист ва ба манзараҳои рӯзгор воқеъбинона менигарист. Дар ҳоле ки суфиён ва орифон ба зиндагии инҷаҳонӣ чандон аҳамият қоил набуданд ва гӯшанишиниро ба унвони меъёри зиндагии суфиёна пазируфта, ин тарзи зиндагиро шараф медонистанд, Абусаид лаҳазоти умр ва зиндагиро қадр мекард ва инсонвор зистанро асоси умрфарсоӣ медонист. Чун ҳадафи мо баррасии дидгоҳи дунявии Абусаиди Абулхайр аст, ба силсилаи рубоиёте, ки мазмунҳои иҷтимоӣ ва дунявӣ доранд, таваҷҷуҳ мекунем. Абусаиди Абулхайр дар рубоиёти худ ҳамчун як озодандеш, зиндагипараст ва дунёмадор ҷилва мекунад. Гоҳ аз фалак гилаву озор мекунад, гаҳ ишқу муҳаббати безавол ва маъшуқро меситояд, гоҳ воқеияти зиндагиро мавриди арзёбӣ қарор медиҳад, гаҳ дуди фарёдаш ба осмон мепечад, гоҳ ҷуръату ҷасорат ба зиндагиаш маъно мебахшад. Абусаид дар ҳар ҳолат ва вазъи зиндагӣ аз ҳасту буди хеш дарак медиҳад ва дар муқобили руҳафтодагӣ ва яъсу ноумедӣ бурдборона меистад. Муҳимтар аз ҳама, афкори Абусаид бо озодандешӣ ва инсонсолорӣ ҳамроҳ аст ва шоир тавассути рубоиёт эътирозоти иҷтимоӣ, ахлоқӣ, сиёсӣ ва мадании худро изҳор медорад. Ӯ аз ҷумлаи шоирони аввалине буд, ки дар шароити зулму истибдоди гӯшношуниди динӣ тавассути шеъру тарона, махсусан, рубоӣ ба масири озодандешӣ роҳ ёфт ва аз ин тариқ бо ҷаҳлу таассуб ва хурофот мубориза кард. Абусаид мисли Хайём [мисраъҳои Хайём «Сад каъбаи обу

Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон дар даврони соҳибихтиёрӣ ва истиқлолият исбот намуд, ки тамоми афкору маънавиёташ аз қаъри дили мардум реша гирифта, фаъолияташ ба манфиати халқ равона шудааст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси муаззами Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид доштанд: «Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон зодаи Истиқлолияти мамлакат буда, аз умқи мардум реша мегирад ва он ҳимояи манфиатҳои халқро ҳадафи асосии худ қарор дода, барои саодати халқ ва ободии Ватан саъю талош меварзад». Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон бо сарварии Раиси муаззами он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар амалигардонии ормонҳои мардум тавонист нақши мондагор гузорад. Нақши ин ҳизби сиёсӣ дар рушди иқтисодиёти навини Тоҷикистон беназир буда, талошҳои барномавии он ба зиндагии шоистаи мардум равона гардидаанд. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон