МАҚОЛАҲО

Қисмати 1. Раванди ҷаҳонишавӣ ва таҳаввулоти фарҳанги сиёсӣ дар ҷаҳони ислом. Раванди ҷаҳонишавӣ ки дар тӯли чоряк қарни охир дар ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодӣ, фарҳангӣ-динӣ дигаргуниҳои воқеан инқилобиро дар ҷаҳони имрўз оварда истодааст, кишварҳо онро бо мушкилоти аз сар гузаронидаанд. Хусусан афзоиши теъдоди аҳолӣ дар кишварҳои мусулмоннишин ва муҳоҷирати онҳо ба кишварҳои дигар ба ин раванд шакли дигар дод. Таъсиси ҳаракатҳои сершумор таҳти парчами ислом дар саросари ҷаҳони Ғарб, аз ҷумла дар ҷойҳое, ки мусулмонон аксариятро ташкил намекунанд, дар се даҳсолаи охир хос буданд. Ин ҷунбишҳо ба кишварҳои ғарбӣ расида, эҳсоси “хатари исломӣ”-ро ба вуҷуд оварда, “тафсири бемантиқтарин”-ро ба вуҷуд оварданд. Вазъи ҷомеъа наздик ба ваҳм афтод ва дар тӯли чанд сол аз формулаи оромбахши футурологи маъруф Фукуяма, ки аз пирӯзии ҷаҳонии демократия ва “охири таърих” истиқбол кард, ба фарзияи Самуэл Ҳантингтони амрикоӣ дар бораи ногузирии “ҷангҳои тамаддунҳо” гузашт . Ин ҳолати рӯҳиро ҷомеашиноси фаронсавӣ Оливье Монгин беҳтарин таъриф кардааст: “Барои муайян кардани яке аз даҳшатноктарин таҳдидҳо ба демократия ва ҷумҳурӣ, аслан ҳама истилоҳот ба осонӣ омехта шуданд – суннатпарастӣ, исломгароӣ, фундаментализм, радикализм аст . То имрўз ҳам дар Ғарб ва ҳам дар Шарқ барои таҳлили вазъ ва тасниф кардани ҷараёнҳои мухталифи ислом, аз миллатгароӣ ва дунявият то “суннатгароии мусалмонӣ” ва ҳатто (ба қавли З.И.Левин) “максимализми мусулмонӣ” талошҳои оромтаре сурат гирифт, аммо вазъи рӯҳӣ дар Ғарб асосан ҳамоно боқӣ монд1 . Баъзе муаллифон барои тавсифи тафаккури муосири мусулмонон ва хусусан тафаккури ашхоси ифротӣ ва амалҳои террористии ҷангиёни исломӣ, кӯшиш доранд сарчашмаи онро ба мисолҳо аз таърихи асримиёнагии ҳаёти сиёсии мусулмонон пайдо кунанд. Ҳарчанд нооромиҳо ва ҷангҳои дохилӣ дар кишварҳо, ба хусус, Афғонистон, Қафқоз, Алҷазоир, Босния, Лубнон, Ироқ, Судон, Сурия, Яман, Индонезия ва ҳатто то андозае дар Осиёи Ҷанубӣ ва Арабистон, ба эътидол омада бошад ҳам, ба таври гуногун бо назардошти манфиати тарафҳо инъикос мешавад. Мусулмонон аз хушунат, демагогия, табаддулоти низомӣ ва дарборӣ, саркӯбҳои оммавӣ ва амалҳои ғайриинсонии режимҳои авторитарӣ, диктатураҳои шахсӣ ва «фарҳанги сиёсии шахшуда» низомиён ё рӯҳониён (аксар вақт аз ҷониби як шахс ё гурўҳ намояндагӣ мекунанд), хоҳ дар қудрат ва ҳам дар маҳалҳо хаста шудаанд . Кепел ин падидаро дақиқ мушоҳида карда, роҳи ҳалли худро дар пайдоиши «як навъ демократияи мусулмонӣ» мебинад, ки метавонад «фарҳанг ва динро бо воқеиятҳои сиёсиву иқтисодӣ пайваст» ва «шуури шахшударо имрӯз тақсим кунад, ки фардо бузургтар шавад». Ин рисолаи охир хеле шубҳанок аст. Ба ҷуз аз давлатҳои истихроҷи нафт, пеш аз ҳама монархияҳое, ки ба демократия ва ҳатто конститутсионӣ майл надоранд, дар ҷаҳони мусулмонӣ қариб ҳеҷ кишваре вуҷуд надорад, ки “сарчашма”, яъне даромади баланд доранд. Аз ин рў, масъалаи тақсимоти ҳамин «сарчашмаи ягона»-и дар кишварҳои исломӣ ҳамчун маҷмўи мушкилоти иҷтимоъӣ, моддию иқтисодӣ, молиявӣ яке аз масъалаҳои баҳс талаб аст. Гузашта аз ин, таърихан давлатҳои сулолавӣ ва қавмӣ дар иқтисоди ин кишварҳо ҳамеша нақши муҳим дошта, аксаран бо сабабҳои гуногун (аз ҷумла динӣ) фаъолияти озод ва рушди иқтисодии кишварро монеъ мешуданд ва баръакс бойгарии ин кишварҳоро ба ѓорат мебурданд. Дар чунин вазъ ба эътиқоди бисёре аз уламои исломӣ, исломи сиёсӣ пайдо шуд ва дар ҳама ҷо барои “мувозинат” байни раҳбарияти ҳукумат ва бахши хусусӣ талош мекунанд, ки “мехоҳанд капитализмро дар чаҳорчӯби солими идоракунии иқтисод, ки бо пайдоиши низоми солими иқтисодӣ оварда мерасонад алоқаманд нигоҳ доранд” . Аммо дар ду асри ахир ба истисноҳои нодир, доираҳои ҳокими кишварҳои исломӣ ба таҳаввул ба сӯйи рушди иқтисод ва низоми демократӣ таваҷҷуҳ зоҳир накардаанд ва зоҳир намекунанд. Аввалан, аксарияти аҳолии ин кишварҳо камбизоат боқӣ мемонанд ва камбизоатӣ як заминаи заиф барои демократия аст. Вакте ки шумо барои неъматхои моддие, ки ба ҳама намерасад, мубориза мебаред, барои қонун, баробарӣ ва адолат, рушди маориф вақт нест. Дуввум, худи табиати элитаи ҳоким дар ҷаҳони ислом имкони демократисозии онҳоро истисно мекунад. Дар давоми дахсолахо 30—40 фоизи даромади миллиро шахсони дар сари хокимият буда азхуд кардаанд ва нияти ба касе тақсим карданро надоранд. Дар бисьёр ин давлатҳо бюрократизм ва буржуазия амалан муттаҳид шуда, аз роҳи ғайриқонунӣ ва фасод ба даст овардани сарват як амалӣ муқаррарӣ гардидааст . Вазъияти Шарқи мусулмониро бо вазъияти Шарқи Дур ва Осиёи Ҷануби Шарқӣ муқоиса кардан мумкин аст, ки дар он ҷо синтоизм, буддизм, даосизм ва конфуцийизм таваҷҷуҳи бештар ба ахлоқ,ҷаҳони ботинӣ ва меъёрҳои рафтори одамон дода, ҷомеа аз рўи низоми маорифи муосир ва системаи иқтисодии муайян пеш меравад. Ҳарчанд ин давлатҳо ҳам давраҳои ҷанги дохилӣ, мустамликадорӣ аз сар гузаронданд. Дар умум дар ҷаҳони шарқӣ давраи мустамликадорӣ, ки дар асрҳои 16—19 оғоз ёфт, муносибати созандаи ¬Ғарбро бо тамоми Шарқи мусулмонӣ дур кард. Ин таъсири манфӣ ба равобити ҷаҳони ислом ва Ғарб дошт ва дорад, зеро мусулмонон тамоми бадиҳои мустамликадориро аз призмаи анъанаҳои ҳазорсолаи ҷангҳо, муборизаҳои сиёсӣ ва идеологӣ бо натиҷаҳои гуногун,пирӯзиҳо ва шукӯҳи империяҳои мусулмонони Димишқ, Бағдод, Кордугар ва шикасти империяи Усмонӣ, Қоҳир аз сар гузарондан. Мусулмонон, ки нисбат ба дигар халқҳои Шарқ бештар бо андеаши динии аврупоӣ ихтилоф доштанд ва бар зидди онҳо мубориза мебурданд, нисбат ба онҳо низ зулму истибдод зиёдтар буд. Дар охири асри 19 қариб ҳамаи кишварҳои исломӣ ё ба ниммустамликаҳои ғарбӣ ё ба давлатҳои вобаста табдил ёфтанд. Табиист, ки чунин вазъият боиси сар задани табаддулоти ичтимоию сиёсй буд. Ислом дар омода намудан ва амалӣ намудани муборизаҳои сиёсӣ нақши бузурге бозид, зеро он на танҳо як дин, балки фалсафа, ҷаҳонбинӣ, маҷмӯи қоидаҳои ахлоқӣ ва рӯзгор ва дастури амалии ҳаёти рӯзмарра ва соҳаҳои гуногуни фаъолияти иҷтимоию иқтисодӣ буд . Котиби илмии Марказ Маҳрамбеков М. Идома дорад…

Рӯза яке аз фароиз ва дастуроти ислом буда, дар худ одоб ва қонуниятҳои хос дорад, ки ҳар мусулмони болиғ ва оқил бояд аз дамидани субҳи содиқ то ғуруби офтоб бо нияти ба ҷо овардани фармони Парвардигор аз аъмоли ботилкунандаи рӯза худдорӣ намояд. Далели ин гуфтаҳо ояти 183 сураи Бақара “Эй касоне, ки имон овардаед, бар шумо рӯза доштан лозим карда шуд, чунон ки бар касоне лозим карда шуд, ки пеш аз шумо буданд, то бошад ки парҳезгорӣ кунед!” мебошад. Муборак бод омад моҳи рӯза, Раҳат хуш бод, эй ҳамроҳи рӯза. Шудам бар бом то туро бубинем, Ки будам ман ба ҷон дилхоҳи рӯза. Назар кардам кӯлоҳ аз сар бияфтод, Сарамро маст кард он шоҳи рӯза. Мусулмонон, сарам маст аст аз он рӯз, Зиҳӣ иқболу бахту ҷоҳи рӯза. Дуоҳо андар ин маҳ мустаҷоб аст, Фалакҳоро ба дарду оҳи рӯза. Шамси Табрезӣ Рамазон моҳи Худо ном дорад. Бе тардид ин моҳи муборак дар зеҳни ҳар касе ба навъе ҷилвагар мегардад. Ба ибораи дигар, ҳеҷ мусулмонзодае нест, магар он ки дар зеҳни ӯ хотираҳое аз рамазони муборак вуҷуд надошта бошад. Лаҳзаҳои фаро расидани ифтор, хоб мондан дар саҳар, маросими шаби қадр ва даҳҳо мавзуъ ва масъалаҳое, ки дар атрофи рамазон ба вижагиҳои рӯзҳо ва шабҳояш падид меояд, дер боз то кунун дар зиндагии мардум вуҷуд дорад. Рамазон моҳи рӯза ва моҳи нуҳуми қамарӣ байни моҳи шаъбон ва шаввол буда, дар луғат ба маънои гармии сахт ва шиддати тобиши хуршед меояд. Баъзе мегӯянд рамазон ба маънои санги гарм аст, ки пойи равандагонро месӯзонад. Шояд аз феъли “رمض” “рамаза” бошад, ки ба маънои сӯхтан, яъне сӯхтани гуноҳони рӯзадорон дар ин моҳи муборак мебошад. Дар истилоҳи шаръӣ вожаи рамазон ба маънои дурӣ ҷустан аз хӯрдану ошомидан ва дигар амалҳо аз дамидани субҳ то ғуруби офтоб мебошад. Дар Қуръони карим вожаи “рамазон” як бор ва вожаҳои “савм, сиём, соимин ва соимот” чаҳордаҳ бор омадааст. Рамазон дар худ фарҳанги бузург ва ибратомӯзе дорад. Фарҳанги оганда аз ҳазорон маърифати отифию ахлоқӣ. Дар ин росто шоирони бузурги ниёгони мо дар каломи мавзуни хеш ҷилваҳоеро аз ин фарҳанги бузург ба кор гирифтанд. Агар тамоми шеъри шоирони ниёгонамонро ба назар бигирем, шояд ҳеҷ мазмуне дар иҳотаи мазҳаб, ба андозаи рӯзаи моҳи мубораки рамазон ва дигар мазомини марбут ба он, чун иди фитр ва шабҳои қадр мавриди таваҷҷуҳи шоирон ва истифодаи онҳо қарор нагирифта бошад. Илова бар ин, мазмунсозӣ бо ин мафҳумҳо бисёр густурда буда, метавон қасидаҳоеро дар мадҳи рӯзҳои алоҳидаи ин моҳи шариф пайдо кард. Пояи илму адаб ва фарҳанги мардуми тоҷику форс ҳам пеш ва ҳам пас аз густариши ислом дар Мовароуннаҳру Хуросон дар раванди ташаккули мунтазам қарор дошт, рушду пешрафт ва бунёди шеъру шоирӣ асосан баъди асрҳои IХ дар ашъори бузургонамон, чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Манучеҳрӣ, Фаррухӣ, Хоқонӣ, Саъдӣ, Балхӣ ва дигарон дида мешавад. Устод Рӯдакӣ аз аввалин донишмандони барҷастаи илму адаби мардуми тоҷику форс ба ҳисоб меравад, ки бинои шеърро дар адабиёти тоҷику форс барафрохтааст. Дар оинаи шеъри устод Рӯдакӣ вожаҳои рӯза, рамазон, савм ва сиём инъикосгари моҳи мубораки рамазон мебошанд ва ин бозтоб дар тамоми навъҳои шеърӣ, чун мадҳ, ғазал, рубоӣ, марсия ва дубайтӣ мушоҳида мешавад. Рӯза ба поён расиду омад нав ид, Ҳар рӯз бар осмонат бод имрӯз. Рӯдакӣ Ҳамон бар дили ҳар касе буда дӯст, Намози шабу рӯза ойини ӯст. Фирдавсӣ Бар омадани иду бурун рафтани рӯза, Соқӣ бидиҳам бода бар боғу ба сабза. Манучеҳрӣ Иди Қурбон бар ӯ муборак бод, Ҳам бар он сон, ки буд иди сиём. Фаррухӣ Хуҷаставу муборак қудуми моҳи сиём, Бар авлиё ва аҳиббои шаҳриёр ном. Наззорӣ Тавре ки зикр кардем, дар аксари ашъори шоирони бузургамон вожаҳои савм, сиём, рӯза ва муродифоти дигари он дар мавридҳои муайян корбаст гардидаанд. Илова бар ин, Хоқонӣ низ вожаҳои рӯза ва рамазонро дар ашъораш васф карда, рӯзаро яке аз беҳтарин роҳҳои ғолиб омадан бар нафси аммора донистааст: Аз ҷисм, беҳтарин ҳаракоте салоҳ дон, Ва-з нафс беҳтарин сукуноте сиём дон. Хоқонӣ Дар осори Шайх Саъдӣ низ васфи моҳи шарифи рамазону рӯзаи он ва қонуниятҳои дигари ин моҳи муборак мушоҳида мегардад. Шоир дар осори худ хаёлпардозӣ намуда, дидори рӯйи дӯстро ҳамчу дидани моҳи иди рамазон муборак мешуморад ва ӯ шодию нишоти иди фитрро дар дидори рӯйи дӯст мебинад: Ҳар киро хотир ба рӯйи дӯст рағбат мекунад, Пас парешонӣ биёяд бурданаш чун мӯйи дӯст. Дигаронро ид, агар фардост, моро з-ин ду ҳаст, Рӯзадорон рӯйи моҳ бинанду мо абрӯйи дӯст. Саъдӣ Бояд тазаккур дод, ки васфи мазмунҳои беҳтарин ва мафҳумҳои амиқ дар бораи моҳи шарифи рамазон ва рӯзадорӣ дар куллиёти Шамси Табрезӣ барҷаста баён гардидааст, зеро ӯ шӯридаи мактаби ирфон ва донандаи аҳкоми шариат буд ва пайванди ногусастанӣ доштани онҳоро хуб эҳсос мекард. Аз ин рӯ, бо омадани моҳи шарифи рамазон, моҳи меъроҷи одамӣ, моҳи парвариши руҳ, моҳи буридан аз нону расидан ба ҷонон шоирро ба ваҷд меовард, ки чунин ба қалам додааст: Моҳи рамазон омад, эй ёри қамарсимо, Барбанд сари суфра, бикшой раҳи боло, Эй ёваи ҳарҷоӣ, вақт аст, ки боз ойӣ, Бингар суйи ҳалвое, то ки талабӣ ҳалво. Мурғат зи хуру ҳайза мондаст дар ин байза, Берун шав аз ин байза, то боз шавад парҳо. Аз дард ба соф ойем в-аз соф ба қоф ойем, К-аз қофи сиём эй ҷон, усфур шавад анқо. Бастем дари дӯзах, яъне тамаи хӯрдан, Бикшой дари ҷаннат, яъне, ки дили равшан. То суфраву нон бинӣ, кай ҷону ҷаҳон бинӣ Рав ҷону ҷаҳонро ҷӯ, эй ҷону ҷаҳони ман. Шамси Табрезӣ Шамси Табрезӣ дар ғазали дигари худ рамазонро муҷиби ислоҳи қалбҳо ва комил намудани имон, моҳи дурӣ ҷустан аз хоҳишоти нафс, моҳи сабр, моҳи нузули Қуръон ва пок сохтани руҳ хондааст: Омада шаҳри сиём, санҷақи* султон расид, Даст бидор аз таом, моидаи ҷон расид. Ҷон зи қатиат бираст, дасти табиат бибаст. Қалби залолат шикаст, лашкари имон расид. Лашкари “валъодиёт”* даст ба яғмо ниҳод, З-оташи “валмуриёт”* нафс ба афғон расид. “Ал-бақара” рост буд, Мусии Имрон намуд, Мурда аз ӯ зинда шуд, чун ки ба қурбон расид. Рӯза чу қурбони мост, зиндагии ҷони мост, Тан ҳама қурбон кунем, чун ки ба меҳмон расид. Сабр чу абрест хуш, ҳикмате борад зи ӯ, З-он ки чунин моҳи сабр буд, ки Қуръон расид. Нафс чу муҳтоҷ шуд, рӯҳ ба

Дар ҳошияи “Паём”-и Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва ташаббуси Раиси маҷлиси миллӣ Рустами Эмомалӣ дар бораи бунёди “Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ” Мусаллам аст, ки яке аз қисматҳои меҳварии Паёмҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро масъалаи эҳёи хотираи таърихӣ, рушди тафаккури таърихии миллат ва ҳифзи арзишҳои таърихию фарҳангӣ ташкил медиҳад. Ба ҳамагон маълум аст, ки аз рӯзҳои аввали ба ҳайси Роҳбари давлат интихоб шуданашон – Эмомалӣ Раҳмон барои эҳёи хотираи таърихӣ ва рушди тафаккури таърихии миллат корҳои мондагореро ба анҷом расонидаанд, ки дар таърих назири худро надоранд. Яке аз аввалин иқдомҳои ӯ дар ин самт он буд, ки ҳанӯз соли 1996 шакли аввали китоби арзишманди “Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён”-ро нашр намуданд, ки имрӯзҳо ин асари мондагор бо забонҳои зиёди байналмилалӣ ва минтақавӣ борҳо тарҷумаву бознашр гардида, таъриху тамаддуни миллати тоҷикро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намудааст. Баъди ба даст овардани Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат дар андешаи он буданд, ки бо кадом роҳ таърих ва тамаддуни миллати тоҷикро метавон ба ҷаҳониён муаррифӣ намуд. Акнун барои муаррифии миллати тоҷик роҳе ҷуз эҳёи хотираи таърихӣ ва эҳёи арзишҳои таърихию фарҳангӣ дида намешуд. Аз ин рӯ дар кӯтоҳтарин муддат ба таҷлили бузургтарин ҷашнҳои миллӣ, ки ҳадаф аз таҷлили онҳо ба ҳам овардан, муттаҳид намудан ва муаррифӣ намудани миллати тоҷик дар сатҳи ҷаҳонӣ ва боз ҳам ободу зебо намудани кишвари азизамон маҳсуб мегардид, рӯ овард. Дар ин самт як қатор чорабиниҳои умумиҷумҳуриявӣ ва конфронсу симпозиумҳои байналмилалӣ дар мавриди таҷлили 1100-солагии Давлати Сомониён, соли 2006 – Соли бузургдошти тамаддуни Ориёӣ, 2500-солагии шаҳри Истаравшан, 2500-солагии шаҳри Хуҷанд, 2700-солагии китоби гаронмояи гузаштагони мо – Авесто, 2700-солагии шаҳри Кӯлоб, 1310-солагии Абӯҳанифа Имоми Аъзам, ҷашнвораҳои шоирони оламшумулу донишмандони бузурги тоҷик ба монанди бузугдошти одамушшуарро Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Ҷалолиддини Балхӣ, Камоли Хуҷандиву Носири Хусрави Қубодиёнӣ, Абуалии Синову Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Ҳаким Тирмизӣ, Садриддин Айнӣ, Мирзо Турсунзодаву Бобоҷон Ғафуров ва боз бузургдошти садҳо донишмандони шаҳири тоҷик таҷлил гардид, ки бо кӯшишҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Эмомалӣ Раҳмон, Тоҷикистон шӯҳрат ва нуфузи собиқаи аздастрафатаашро барқарор намуда, миллати тоҷик ҳамчун миллати соҳибфарҳангу соҳибтамаддун дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ гардид. Дар баробари муаррифии кору пайкори фарзонафарзандони миллати шарафманди тоҷик Пешвои муаазами миллат боз ба эҳё ва муаррифии арзишҳои дигари давлатдории миллӣ – эҳёи арзишҳои таърихию фарҳангӣ оғоз намуда, як қатор ёдгориҳои бузурги таърихию фарҳангии кишварро ба воситаи конфронсҳои байналмилалӣ муаррифӣ намуда, ба рӯйхати ёдгориҳои таърихию фарҳангии ташкилоти бонуфузтарини фарҳангии дунё ЮНЕСКО ворид намуданд, ки бо шунидани маданияти Саразму Ҳисор ва таҷлили Наврӯзи Аҷам, Саддаву Меҳргону Тиргон, муаррифии фарҳанги бойи либоспӯшию таомпазӣ, сокинони сайёра кишвари моро ҳамчун кишвари соҳибтамаддуну сокинони онро ҳамчун мардумони дорандаи фарҳанги қадиму ваҳдатофар мешиносанд. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми имсола низ дар идомаи мантиқии ин ташаббусҳо зикр сохтанд, ки “Соли равон бо саъю талошҳои кишвари мо 11 ёдгории мероси фарҳангии Хуттали қадим (дар ноҳияҳои Ҷалолиддини Балхӣ, Данғара, Восеъ, Фархор ва Ховалинги вилояти Хатлон) ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид карда шуданд. Дар ин радиф, аз ҷониби ЮНЕСКО қабул шудани қатъномаҳо дар мавриди эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун «Шаҳри ҷаҳонии ҳунарҳои дастӣ барои сӯзанидӯзӣ» ва бузургдошти 1050-солагии Робияи Балхӣ дар солҳои 2026 – 2027 далели ҷойгоҳи хоссаи меросу арзишҳои фарҳангиву маънавии тоҷикон дар тамаддуни умумибашарӣ мебошад”. Маҷмуан, дар солҳои охир бо заҳамоти зиёди масъулини соҳа ва дастгирии ҳамаҷонибаи ҳукумати кишвар 21 адад мероси фарҳанги моддии ғайриманқул ва 13 адад унсури мероси фарҳанги ғайримоддӣ (чакан, фалак, оши палов, шашмақом, санъати таҳзиб, Наврӯз, Сада, Меҳргон, кирмакпарварӣ ва абрешимбофӣ, латифаҳои Хоҷа Насриддин ва суманакпазӣ) ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид гардиданд, ки аз идомаи мантиқии сиёсати фарҳангпарворонаи Пешвои миллат дарак медиҳад. Яке аз иқдомҳои муҳимму созанда ва падидаи нав дар Паёми имсола муаррифии “эҳёи хотираи таърихии халқ” ва масъалаи “рушди тафаккури таърихии миллати тоҷик” арзёбӣ мегардад, ки он маҳз бо ҳамин нуктаи меҳварияш аз Паёмҳои қаблӣ бо дарки воқеии мафҳумҳои хотираи таърихӣ, худшиносию худогоҳӣ тафовут дошт. Пешвои муаззами миллат ҳанӯз дар суханрониҳои қаблияшон бо дарки баланди маънои “эҳёи хотираи таърихӣ” ва “рушди тафаккури таърихӣ” баҳои сазовор дода, зикр карда буданд, ки «Имрӯз мардуми кишвар ба худшиносӣ ва барқарор кардани хотираи таърихии хеш беш аз пеш ниёз доранд. Мо бояд аз таърихи гузашта сабақ бигирем ва барои ваҳдати комили миллӣ корҳои бузургеро ба анҷом бирасонем». Маҳз барои ҳалли мушкилоти ҷойдошта, таҳкими худшиносию худогоҳии миллӣ Пешвои миллат дар назди худ ҳадаф гузоштанд, ки шоҳасари «Тоҷикон»-и аллома Бобоҷон Ғафуровро ба ҳар хонаводаи аҳли кишвар тақсим намоянд, то мардуми шарафманди Тоҷикистон ба мазмуну муҳтавои он ошно гардида, «хотираи таърихӣ»-и худро барқарор ва худшиносию худогоҳии хешро аз достонҳои пурифтихори таърихӣ шодоб намоянд. Воқеан, “Тоҷикон” як китоби муқаррарӣ нест, балки шоҳасарест, ки таърихи бисёрҳазорсолаи миллатро аз бомдоди таърих то замони муосир бо зикри бойтарин мазмуну масъалагузории таърихӣ ҳифз намуда, роҳи худшиносиву худогоҳиро барои наслҳои мо омӯхта истодааст. Маҳз чунин мондагорӣ ва арзиши бузурги асарро ба назари эътибор гирифта, барои эҳёи хотираи таърихии халқи тоҷик Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, соли 2019 дастур доданд, ки то таҷлили 30-солагии Истиқлолияти кишвар ин асари арзишманд бо теъдоди зиёд бознашр ва ба ҳар як оилаи кишвар ҳадя карда шавад. Вобаста ба ин Пешвои муаззами миллат ба аҳаммияти илмию таърихии ин асар баҳои ниҳоят баланд дода, зикр намуданд, ки “Ин асар барҳақ китоби рӯимизии ҳар як фарди соҳибмаърифати тоҷик мебошад ва барои худогоҳии миллӣ ва рушди тафаккури таърихии мардуми мо чун обу ҳаво зарур аст”. Воқеан, надонистани таърих боиси он мегардад, ки кас дар нодонию гумроҳӣ, фақру зиллат ва саргардонию ҷаҳолат умр ба сар бурда, ҳамеша дар изтиробу такрори иштибоҳу низоъу бесуботӣ бошад. Надонистани таърихи пурифтихори худ, на танҳо аз даст додани худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ, балки фаротар аз он ҳамчун махлуқе бемақсаду бемаром, берангу бӯ ва бемаънӣ зиндагӣ кардан аст. Надонистани таъриху фарҳанги ниёгони хеш боиси он мегардад, ки инсон на танҳо арзишҳои инсонию фарҳангии худро, балки кӣ будани худро фаромӯш созад. Надонистани таърих ба он оварда мерасонад, ки инсон зуд фиреб мехӯрад ва ба шикаст мувоҷеҳ мегардад. Дар маҷмуъ надонистани таърих ба ҷаҳлу нодонӣ, хурофоту бегонапарастӣ ва ниҳоятан ба ифротгароӣ оварда мерасонад, ки дар ин маврид низ

Андешаҳо дар нисбати иғвоҳои навбатии Муҳаммадиқболи Садриддин Ҳамаи давлатҳо новобста аз шакли давлатдорӣ ва сохтори сиёсӣ ҷабҳаҳои оппозитсионие доранд, ки тавассути нишон додани камбудиҳо ва норасоиҳо дар фаъолияти институтҳои давлат ё дар умум ҳукумат норозигии худро нишон медиҳанд. Ин яке аз аломатҳои низоми демократии давлатдорӣ мебошад. Мавҷудияти чунин институтҳо боиси рушди низоми ҳуқуқӣ иҷтимоӣ ва иқтисоодии ҷома буда метавонад. Аммо баъзе афрод ба мисли Муҳаммадиқболи Садриддин худро намояндаи чунин институтҳои оппозитсионӣ муаррифӣ карданӣ шуда, кушиш доранд бо ин роҳ диққати ташкилотҳои байналмилалро ҷалб намоянд. Мутаасифона, дар баъзе мавридҳо ташкилотҳои гуногун ҳадафи пасипардагӣ ва муғризонаи онҳро дарк накарда дастгирӣ менамоянд. Муҳаммадиқболи Садриддин аз чеҳраҳои мухолифи сиёсати ҳукумати Тоҷикистон худро муаррифӣ карда, айни замон дар хориҷ аз кишвар фаъолият мекунад. Дар бораи фаъолият ва муқовимати ӯ бар зидди ҳукумат нуктаҳои зерин маълуманд: номбурда роҳбари портали иттилоотии Isloh.net мебошад ва тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла YouTube, барномаҳои иғвоангезона нашр мекунад. Вале, Ҳукумати Тоҷикистон таҳти роҳбарии хирадмандона ва дурандешонаи Роҳбари давлат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар марҳилаи тақдирсоз барои миллат ба майдони сиёсат ворид гардид. Маҳз тухми ҷангу низоъи шаҳрвандӣ дар Тоҷикистонро мубаллиғону саркардагони ТЭТ ҲНИ паҳн намуданд ва миллатро ба гирдоби ҷанг кашиданд. Расонаҳои давлатӣ дар асоси хулосаи қонунгузорӣ, саркардагони ТЭТ ҲНИ- ро ҳамчун “хоини ватан”, “ифротӣ” ва “душмани миллат” эълон карданд. Аз ҷумла, соли 2020 Додситонии кулли Тоҷикистон эълон намуд, ки нисбати Муҳаммадиқболи Садриддин пас аз муроҷиати шаҳрвандони Тоҷикистон Кабутов Неъматулло Бадриддинович, Холов Сиёвуш Имомқулович ва дигарон парвандаи ҷиноятӣ боз шудааст. Онҳо изҳор доштанд, ки Муҳаммадиқбол маблағҳои онҳоро дар ҳаҷми 430 000 доллар аз худ кардааст. Парвандаи ҷиноятӣ нисбати номбурда таҳти моддаи 247, қисми 4-и Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон (“Қаллобӣ дар миқёси махсусан калон”) оғоз шудааст. Муҳҳамадиқбол худро ҳамчун ҳомии дини ислом нишон дода, тамоми бадкориву аъмоли хиёнаташро зери ниқоби дин пинҳон медорад. Ҳол он ки дини Ислом – дини ростӣ ва имони пок аст, ки дар он ҳама гуна бадкориву аъмоли хиёнат дар нисбати бародари мусулмон маҳкум шудааст. Ҳизби мамнӯи террористии Наҳзати Исломӣ дар Аврупо қорогоҳ пайдо намуда, бо истифода аз принсипҳои демократӣ дар Аврупо суистифода мекунад. Имрўз фазои иттилоотӣ имконият додаст, ки ҳар касу нокас худро ҳамчун шахсияти маъруфу олим ва сиёсатмадор муаррифӣ намояд. Вале, агар ба шахсият ва зиндагии Муҳаммадиқболи Садриддин назар андозем, ягон маълумоти дақиқ ё ягон дастварди уро дар самти илму сиёсат аз ҳеҷ куҷо дарёфт карда наметавонед. Вай кай дар кадом мактаби расмӣ хондааст, бо ки ёру дӯст буд, ҷавониашро дар куҷо ва чи тарз гузаронидааст? Ба ин саволҳои ягон маълумот нест. Пас ин афрод кист? Ба ҷуз муроҷиати аҳмақона ва сухангӯии беадабона дар сомонаҳои иҷтимоӣ бо дигар кори ҳалолу қонунӣ машғул будани ӯ намоиш дода намешавад. Ба фикрам ӯ танҳо бо паҳнкунии маводҳои иғвоангезона ва пучу беасос машғул аст. Ба манфиати ҷамъият як зара кор накардааст, танҳо зараррасонӣ асту халос. Ҳангоме, ки ӯ дар ягон ҷо бо кори расмӣ шуғл надошта бошаду, доимо бо чаловкорию иғвогароӣ машғул бошад, пас ӯ бо кадом маблағ зиндагӣ мекунад? Бо маблағи хоҷаҳояш ва ё даромад аз шабакаҳои иҷтимоии аз ҳисобӣ барномаҳои иғвоангезонааш? Ҳарчанд давлат кушишҳои ҳамкорӣ бо гуруҳҳои оппозитсионир ба роҳ монда буд, теъдоди аз онҳоро ба вазифаҳои калидӣ таъйин намуд, вале боз ҳам ҳамон мақоли мардумӣ: Неши ақраб на аз пайи кин аст, Муқтазои табиаташ ин аст. Таҳлилҳои фаъолияти кунунии хоиноне, мисли Муҳаммадиқбол бори дигар собит намуд, ки муборизаашон на барои ободии кишвар, балки барои нооором намудани зиндагии тинҷу ороми мардуми меҳнаткашу ватандусти Тоҷикистон мебошад. Сардори шуъбаи пажуҳиши исломи муосир н.и.ф. Баҳромбеков Д.А.

Ҳанӯз аз оғози густариши дини ислом истифодаи ғаразноки дин баҳри амалӣ намудани мақсадҳои сиёсӣ мушоҳида мешавад. Ашхоси алоҳида, гурӯҳҳо ва ҳатто баъзе давлатҳо низ динро ҳамчун василаи таъсиррасонӣ ба мардум ва пиёда намудани ҳадафҳои худ истифода мебурданд. Аввалин гурӯҳе, ки ин амалро анҷом дод, аҳли хавориҷ дар муҳорибаи Сиффин буданд. Аҳли хавориҷ варақҳои Қуръонро ба нӯги найзаҳояшон насб карда, ба ҳамин васила аз кушта шудан эмин монданд. Дар замони хилофати умавиён, аббосиён, фотимиён ва дигар сулолаҳо минбари масҷид моҳирона ба манфиати гурӯҳҳои мухталиф хизмат мекард. Масалан, барои барканор намудан ё баръакс, сари қудрат овардани ягон ҳоким, рӯҳониён дар хутбаҳои худ ба он шахсият ё сано мехонданд ё лаънат мефиристоданд. Чунин истифодабариҳо аз ислом бисёр таъсирбахш ва натиҷанок буд. Дар оянда гурӯҳҳои манфиатҷӯ ба таъсиси ҳар гуна равия ва ҳизбҳои ба ном исломӣ пардохтанд. Масалан, гурӯҳи «Ихвону-л-муслимин» – «Бародарони мусулмон» аслан барои ба сари қудрат омадани як иддаи муайян таъсис дода шуд. Яке аз саркардагони ин тоифа Саид Қутб тафсири «Зилол» навишта, дар он оятҳои Қуръонро ба фоидаи худ тафсир намуда, ба Қуръони карим характери сиёсӣ дод. То ҳол китоби мазкур боиси ихтилофи мусулмонон буда, дар аксар давлатҳо интишори он мамнуъ гаштааст. Натиҷаи фаъолияти «Ихвону-л-муслимин» таркишҳо ва кушторҳои садҳо нафар бегуноҳон, ташкили гирдиҳамоиҳо ва бо роҳи зӯроварӣ тағйир додани сохти конститутсионии давлати Миср ва нооромиҳо дар дигар минтақаҳои ҷаҳон мебошад. Номи ташкилоти «Ихвону-л-муслимин» дар воқеаҳои хунини солҳои навадум дар Тоҷикистон низ садо медод, ки аз мудохилаи онҳо баҳри куштори мардум дарак медиҳад. Ташкилотҳои экстремистӣ-террористии “Ҳизби Таҳрир”, “Ҳаракати исломии Туркистон”, “Ҷамоати Ансоруллоҳ”, “Салафияи ҷиҳодӣ”, “Давлати исломӣ” ва садҳо созмону ташкилотҳое вуҷуд доранд, ки дини исломро ҳамчун василаи фиреби мардум истифода мебаранд. Бешак хатарноктарини онҳо Салафияи ҷиҳодӣ ба шумор меравад, зеро ҷараёни салафия дорои идеологияи хос мебошад, ки ҳамаи ташкилотҳои террористии муосир аз таълимоти салафияи тундгаро сарчашма мегиранд. Дар натиҷаи таҳрифи таълимоти динӣ, ҳазорон мусулмонон фирефта шуда, бо шиорҳои давлати исломӣ, ҷиҳод дар роҳи Худо, шаҳид, савоб, адолат ва амсоли инҳо ба сафи ташкилотҳои ифротӣ ва террористӣ шомил шуда, садҳо ҳазор мусулмононро ба қатл мерасонанд ва давлатҳои ободро хароб мекунанд. Баъди соҳибистиқлол шудан дар Тоҷикистон низ чанд гурӯҳу фирқаҳои ба ном исломӣ таъсис дода шуда, дини ислом барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ истифода карда шуд. Солҳои навадум – айёме, ки мо тоҷикон аз тобеияти шӯравӣ баромада қадамҳои аввалини мустақил мегузоштем. Мардум баъд аз муҳосираи 70 сола боз ба асли хеш бармегашт, дини исломро муқаддас ва ходимони дин – муллову эшонҳоро поку биҳиштӣ мепиндошт. Бинобар ин, ҳар сухани диндорон мисли ояти Қуръон барои бархе аз ҳамватанони мо муқаддас ва иҷрои он фарзу суннат маҳсуб меёфт. Аз чунин вазъ истифода намуда, баъзе эшонҳои номдору муллоҳои шинохта мардумро ба майдонҳо бароварда, муқобили ҳамдигар барангехтанд. Чунин гурӯҳбозӣ ва тафриқа қариб 150 ҳазор кушатаро ба бор овард. Куштани фарзандони тоҷик, хонаҳои сӯхтаву доду фиғони модари зор, нолишҳои ятимони бегуноҳ ва дуои бади ҷабрдидагон… Ҳамаи ин баҳри ба сари қудрат омадан, ба даст овардани моли дунё, сохтани хонаҳои пурҳашамат, харидани мошинҳои гаронарзиш. Аммо моли мардум ба касе насиб намекунад! Агар имрӯз боре тааммул кунем, мебинем ки ягон нафар золим, қотил, дузд ё роҳзан, ки хонаи мардумро сӯхта, молашро талаву тороҷ кард, ба мақсад нарасид. Ҳамаи онҳо хору залил шуданд. Ибтидо аз саркардагон, интиҳо то роҳзану қотили қаторӣ ё ба азобу шиканҷа мурданд ё дар маҳбас рӯзҳои охирони ҳаёташонро сипарӣ мекунанд. Ҳақ ба ҷониби Рӯдакии бузург аст, ки фармуд: Чун теғ ба даст орӣ, мардум натавон кушт, Наздики Худованд бадӣ нест фаромушт! Дар дини ислом гурӯҳбандиву ҳизббозӣ нест! Худованд ба ҳеҷ як ҳизбу гурӯҳи ба ном исломӣ ниёз надорад, зеро дар Қуръони карим мефармояд: Ал-явма акмалту лакум динакум … Имрӯз дини шуморо мукамал сохтам … Аз ояти мазкура бармеояд, ки дини ислом дини мукаммал буда, дар он ягон нуқсону камбуд нест. Агар ислом ба гурӯҳбандиву ҳизб эҳтиёҷ медошт, Расули акрам (с) аввалин ҳизбро таъсис медоданд. Аммо он Ҳазрат баръакас мусулмононро ҳушдор доданд, ки баъд аз ман ислом ба 73 фирқа тақсим меёбад ва ҳамаи онҳо ба ҷуз аҳли суннат ва ҷамоат вориди дӯзах мегарданд. Зеро ҳизбу гурӯҳҳои гуногуни ба ном исломӣ ба мусулмонон бадбахтӣ оварда, онҳоро муқобили ҳамдигар бармеангезанд. Мутаассифона, гурӯҳбандиҳои динӣ ва корҳои тарғиботии онҳо имрӯз ҳам идома дошта, боиси бадбахтии мардуми мусулмон мегарданд. Ҷавонони ноогоҳ ва ҷоҳил ба даъватҳои баъзе исломгароён бовар карда, ба ташкилотҳои террористӣ шомил мешаванд. Чунин ҷавонон доғи падару модар, ватану миллат буда, баҳри баргардонидани онҳо аз ин роҳи зишт ва фаҳмонидани асли таълимоти исломӣ мо бояд масъулият ҳис кунем. Саволе ба миён меояд, ки падару модарон фарзандони худро чӣ гуна тарбия мекунанд, ки онҳо муқобили ватану миллати худ қиём мекунанд? Ходимони дин, масъулон, муаллимон, хешу табору ҳамсоягон дар куҷо буданд? Чаро мо роҳ додем, ки фарзандони мо террорист шаванд? Ин айби кист? Айби ҳамаи мо, айби ҷомеа аст, ки бетарафиро ихтиёр намудаем! Агар ҳамин хел муносибат идома ёбад, аз беэътиноии худи мо миллатамон дар арсаи ҷаҳонӣ бадном мешавад. Пас чӣ бояд кард? Дар ҷомеаи навини Тоҷикистон байни ҷавонон бояд ақидаи солимро тарғиб кард, маърифати онҳоро боло бардошт, то ки таблиғоти ифротгароёнро бидуни таҳқиқ қабул накунанд, онҳо тавонанд ҳамсолони гумроҳи хешро аз роҳи пайвастшавӣ ба гурӯҳҳои ифротӣ ва ҷаҳолати динӣ боз доранд. Аз тарафи дигар, ҷомеаро зарур аст, ки ноогоҳии сиёсӣ ва дараҷаи пасти ҷаҳонбинии ҷавононро бартараф созад. Пайваста корҳои фаҳмонидадиҳӣ дар бораи сабабҳои зуҳури фундаментализм ва экстремизми динӣ, мақсадҳо ва ҳадафҳои гурӯҳҳои ифротгаро, дарки моҳияти таҳдидҳои мафкуравии замони муосир, таҳдидҳо ба амнияти миллат ва давлат ба роҳ монда шавад. Дар ниҳоди ҷавонон масъалаҳои ба қадри сулҳу субот, осудагиву ваҳдат ва истиқлолияти давлатӣ расидан тарбия карда шавад. Мо бояд ҳушёр бошем ва аз оқибати ҳалокатбори тафриқаандозию фирқагароӣ амиқ биандешем. Феълан моро мебояд, ки бедорию зиракиро аз даст надиҳем ва набояд фирефтаи шиорҳои дурӯғини ҳар гуна ҳизбу ҳаракатҳои ба зоҳир исломию дар асл экстремистию террористӣ шавем. Ҷавонони мо бояд ҳушёру зирак бошанд, то ба доми ин шахсони фитнагар наафтанд ва ҳаёти ширини худро аз даст надиҳанд. Насиҳати зебо ва пурмазмуни Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро, ки «ҷавонон бояд зиракии сиёсиро аз даст надиҳанд», ҳеҷ гоҳ фаромӯш накунанд. Мо бояд садди роҳи нияти ғаразноки гурӯҳҳои ифротгаро ва экстремистӣ гардем,

Дар ҳошияи паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ Мо бояд фарзандонамонро, чи писару чи духтар, хононем, илму дониш, касбу ҳунар ва одобу ахлоқ омӯзонем, забон омӯзонем, аз истифодаи техникаву технологияҳои муосир бархурдор созем, ба зиндагии мустақилона ҳаматарафа омода намоем, онҳоро ҳамчун шахсиятҳои худшиносу худогоҳ, масъулиятшинос ва ватанпарвару заҳматдӯст ба камол расонем. Эмомалӣ Раҳмон Замони муосирро рушди босуръати илму технология меҳисобанд, бинобар ин, аз худ кардан ва дар ҳамаи самтҳои зиндагӣ ҷорӣ намудани навигариҳои илму техника ва технологияҳои замонавӣ барои ташаккули неруи солиму созандаи ҷомеа шарти асосии баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ мебошад. Бо таъкиди Пешвои миллат «ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпараст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ вобастагии амиқ дорад». Маҳз илму дониш пояи устувори ҷомеа мегардад. Маърифатдӯстии ниёгон буд, ки дар ҷаҳон то имрӯз ёд мешаванду илмашон рӯи кор гирифта мешавад. Рушди инкишофи ниёгонамон маҳз аз дарёи илму маърифат об хӯрдааст. Ба қавли шоир Анварии Абевардӣ: Дидаи ҷони Бӯалӣ Сино, Шуда аз нури маърифат бино. Ё Абдулқодири Бедил таъкид менамояд, ки: Чашм бар нусхаҳои куҳна бидӯз, Маърифат тоза дафтар аст пирӯз. Маҳз ин таъкиду роҳнамоиҳои ниёгонамонро имрӯз роҳбарияти олии кишвар сармашқи кори худ қарор додаанд ва ба натиҷаҳои назаррас ноил гаштаанд. Мо худ шоҳиди онем, ки давоми солҳои соҳибистиқлолӣ пайванди илм бо истеҳсолот ба роҳ монда шуда, шумораи муассисаҳои таълимӣ афзуда, онҳо бо таҷҳизоту технологияҳои замонавӣ таъмин карда шуданд, ки барои омӯзиши илмҳои табиатшиносӣ ва муҳандисӣ: риёзиёт, физика ва химия ҷавобгӯ мебошанд. Аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ таъмин намудани муассисаҳои таълимӣ бо кадрҳои омӯзгорӣ яке аз масъалаҳои асосӣ дар соҳаи маориф ба ҳисоб мерафт, ки раванди бомароми таълиму тарбия ва баланд бардоштани сатҳи дониши хонандагон ба он робитаи бевосита дорад. Масалан, соли хониши 2001-2002 дар мактабҳои ҷумҳурӣ беш аз 20700 мутахассис намерасид, қариб 5000 нафар омӯзгор бо таҳсили олии нопурра, беш аз 29000 нафар омӯзгор бо таҳсили миёнаи махсус ва зиёда аз 17700 нафар бо таҳсили миёнаи умумӣ омӯзгорӣ мекарданд (Ин рақамҳо аз як мушовараи Вазорати маорифи давр гирифта шуда, дар рӯзномаи «Ҷавонони Тоҷикистон» 7-уми июни соли 2002 чоп гардида буд). Дар натиҷаи андешидани тадбирҳои саривақтӣ соли хониши 2025 – 2026 эҳтиёҷоти муассисаҳои таҳсилоти умумии кишвар ба зиёда аз 3 ҳазор нафар омӯзгор расидааст. Давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон баланд бардоштани сифати таҳсилотро яке аз масъалаҳои асосӣ дар самти таълиму тарбия мешуморад, чунки танҳо саводу маърифат ва илму дониш инсонро аз ҳама бадбахтиву нокомиҳо наҷот мебахшад ва омӯхтани илму соҳибмаърифат кардани ҷомеа ҳам қарз асту ҳам фарз. Ин пайгириҳо дар зиндагии ҳаррўзаи мардум, дар урфу одат, ахлоқу одоб тағйироти ҷиддӣ ворид намуд ва аҳли илму маърифат ҷиҳати омўзиши забонҳои хориҷӣ, истифодаи васеи технологияҳои иттилоотиву коммуникатсионӣ, соҳиби касбу ҳунарҳои замонавӣ гардидани насли наврас пайваста кўшиш ба харҷ медиҳанд ва ҷавонон низ дарк намуданд, ки «тавонгарии хирад аз тавонгарии мол болотар аст». Сарвари давлат дар мулоқот ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ (30-юми августи соли 2025) аҳли илм, аз ҷумла олимони соҳаи педагогикаро вазифадор намуданд, ки «Имрӯз замоне фаро расидааст, ки мо педагогикаи миллии худро бо истифода аз дастоварду навгониҳои замони муосир ташаккул диҳем». Ҳақ ба ҷониби Пешвои ғамхори миллат аст, чунки тарбияи инсон басо душвор, ҷараёни дуру дароз буда, аз гаҳвора оғоз меёбад. Яъне, инсон тамоми умр эҳтиёҷманди ҳидоят ва роҳнамоии бузургон, қабл аз ҳама, шахсиятҳои барҷастаи таърихӣ ва муосир мебошад. Ба қавли Абдулқодири Бедил: Тарбия чист? Хок зар кардан, Қатраи обро гуҳар кардан. Ҳусайн Воизи Кошифӣ дар асари худ «Ахлоқи муҳсинӣ» фармудааст, ки беҳтарин сармоя ва хуштарин перояи мурод одамро таҳсили адаб аст. Адаб муҳофизати нафс буда, аз қавли нописандида ва феъли носутуда худро ва мардумро дар пояи ҳурмат нигоҳ доштан аст. Олимону донишмандон методу тарзу воситаҳои гуногунро дар тарбияи башар истифода бурда, таъкиди онро доранд, ки инсони боақлу ҳушманд тамоми умр меомӯзад ва дар тарбияи худ аз ҳама воситаҳо истифода мебарад. Боиси хушбахтист, ки омӯзгорон дар ҷавоб ба ғамхориҳои пайвастаи давлат ва Ҳукумати мамлакат низоми таълиму тарбияро дар заминаи сарватҳои таърихиву фарҳангӣ, анъанаҳои тарбиявии миллат ва бо дарназардошти талаботи замони муосир пеш мебаранд. Вализода Одинашоҳ, сардори шуъбаи пажӯҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии Муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон»

Пешвои муаззами миллат имсол низ дар интиҳои Паёми хеш ба Маҷлиси олӣ ба яке аз сифатҳои хеле муҳим ва зарурии аҳли ҷомеа, бахусус пешвоёни дин – шукргузорӣ аз Ватан таваҷҷуҳ зоҳир намуда, сароҳатан иброз доштанд: «…Ҳар фарди тоҷике, ки аз ҳамин Ватан менолад, аз ҳамин сарзамини биҳиштосои аҷдодӣ менолад, ношукру носипос ва нотавонбину кӯрнамак аст!» Воқеан ҳам дар нисбати чунин андешаҳои ҳақбинона ва шахсиятсоз бетараф будан ғайриимкон аст. Шахсе, ки аз вожаи «шукр» бехабар аст, аз неъмати Худованд, ки ба мо чунин сарзаминро арзонӣ доштааст, аз меҳнати мардуми ин сарзамин, ки пайваста баҳри ободии Ватан сарф мегардад, аз сиёсати хирадмандона ва сулҳовари Пешвои муаззами миллат, ки барои тантанаи сулҳу осоиш ва гул-гуншукӯфоии кишвар шабу рӯз заҳмат кашида истодааст, ношукрӣ мекунад, чунин шахсро соҳибақлу равшанзамир гуфтан нашояд. Гузашта аз ин, мардуми мо қариб ҳама мусулмонанд. Барои мардуми мусулмон Қуръон, ки сарчашмаи асосии таълимоти динияш маҳсуб меёбад, мефармояд, ки агар шукргузорӣ намояд, пас, Худо неъматашро бар вай меафзояд ва агар носипосӣ кунад, вайро ҷазои сахт интизор аст. (Ниг. Сураи «Оли Имрон», ояти 145; сураи «Ибороҳим», ояти 7). Аз ин нуқтаи назар, шахсе, ки шукргузорӣ намекунад, пас, нисбати дастури Қуръон беэътиноӣ намудааст. Қобили зикр аст, ки шоир низ мазмуни баёнгардидаи Қуръонро хеле зебо ба риштаи назм кашидааст: Шукри неъмат, неъматат афзун кунад, Куфри неъмат, аз кафат берун кунад. Аз ин нуқтаи назар, шукргузорӣ намудану ба қадри неъмат расидан яке аз сифатҳои муҳим ва зарурии ҳар шахси соҳибақлу равшанзамир маҳсуб меёбад. Пурсида мешавад, ки чаро мо шукргузориро танҳо барои шахси соҳибақлу равшанзамир фарз ҳисобидем? Ба хотири он, ки танҳо маҳз ақли биною дили равшан инсонро ба шукргузорӣ ҳидоят мекунад. Зеро маҳз ақли биною замири равшан ва қалби пок ба дидани неъмату сипосгузорӣ аз он имкон медиҳанд. Шахси аз чунин сифатҳои хеле муҳим ва зарурӣ маҳрум тадриҷан мусулмонии худро низ аз даст медиҳад. Зеро шахсе, ки аз неъмати Худо носипосӣ мекунад, пас, дар ҳаёти чунин шахс на танҳо фармудаи Худо, балки худи Худо мавқею манзалае надорад. Шахси носипос, чуноне, ки Пешвои муаззами миллат қайд намуданд, курнамак аст. Бешак дар чунин шахс ҳам чашми биологияш ва ҳам чашми ақлаш кур аст. Чунин шахсро чашми биологияш нобиност, зеро вай он дигаргуниҳои азимеро, ки дар кишвари мо солҳои охир рух додаасту имрӯз беист сурат гирифта истодааст, имкони дидан надорад. Бе муболиға бояд эътироф намуд, ки шахсе, ки дар давоми 10-15 соли охир ба пойтахт наомада бошад, дар он ба сабаби дигаргуниҳои ҷиддӣ роҳгум мезанад. Тағйироти зикршуда танҳо ҳолати зоҳирии пойтахту навоҳии кишварро фаро мегиранд. Дар дигар самтҳои ҳаёти ҷамъиятӣ низ тағйиротҳо хеле назаррас мебошанд, ки зикр намудани онҳоро инҷо мо зарур намешуморем, зеро онҳо худ равшан айёнанд. Дар хусуси вазъи иҷтимоии мардум танҳо бо чунин далели аҷиб ва таваҷҷуҳангез иктифо мекунем, ки давлат «Қонуни танзим..»ро баровард то мардум зимни барподории тӯю маросими хеш аз исрофкории беҳуда худдорӣ намояд. Барои таъмини риояи Қонуни мазкур ба он ислоҳот низ дароварда шуд. Аммо, мутаассифона, мутобиқи маълумоту мушоҳидаҳои зиёд мардум кӯшиш менамояд, ки ба хотири расидан ба орзую ҳадафҳои деринаи хеш бандҳои алоҳидаи Қонунро нодида гирад. Яъне, новобаста аз қабули Қонуну такмили он иддае аз мардуми ҷомеа зимни барподории тую маросими худ ба исрофкорӣ роҳ медиҳанд. Пурсида мешавад: аз куҷо? Аввалан, дар мардум чунин орзуҳои баланд ва кӯшиши амалисозии онҳо аз куҷо пайдо мешавад? Агар ҳолати моддии шахс паст бошад, магар дар вай чунин орзу пайдо мешавад? Сониян, бо вуҷуди қатъӣ будани талаботи Қонуни танзим мардуми кишвар кӯшиш менамоянд, ки тӯю маросими худро ҳамон тавре гузаронанд, ки тарҳрезӣ менамоянд. Бидуни заминаи моддӣ чунин кӯшишҳо аз куҷо пайдо мешаванд? Бешак, ҳамаи ин нишонаи серию пурӣ маҳсуб меёбад. Дар хусуси фаровонии бозору сифати хӯрок ва пӯшиши мардум ҳоҷати гап ҳам нест.Дар робита ба пешрафтҳо дар дигар соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла миқдори нақлиёту сифати хидмати нақлиётӣ чизе намегӯем, зеро ҳатто кӯр ҳам зимни сафар аз як минтақа ба минтақаи дигар инро эҳсос менамояд. Ба андешаи мо, шахси носипосу кӯрнамакро ақлаш низ кур аст. Худованд ақли чунин шахсро аз қобилияти муқоиса намудани ҳолати имрӯзаю дирӯзаи кишвар, қобилияти қиёс намудани тарзи зиндагии худу падару бобои худ, муайян намудани талаботу ҳавасҳои худу падару бобои худ маҳрум намудааст. Агар дар ақли шахс чунин қобилият мешуд, вай ин тафовути ҷиддиро дарёфта, ҳатман шукргузорӣ менамуд. Дуруст аст, ки талаботи аҳли ҷомеа имрӯз пурра қонеъ гардонида нашудаанд. Аммо мунсифона бояд ҷавоб дод, ки талаботи инсон ягон вақт пурра қонеъ мегардад? Чуноне, ки таҳлилу мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, бо қонеъ гардонидани қисме аз талаботҳо талаботҳои нав пайдо мешаванд ва ҳамин тавр, силсилаи талаботҳо беохир идома меёбанд. Таҳқиқу мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки талаботи нафси саркашро танҳо ақли биною огоҳ қонеъ гардонда метавонаду халос. Бинобар ин, беҳтарин роҳ барои таскини руҳу оромии хотир боз ҳам шукргузорӣ аз Ватану аз неъматҳои он, аз сарвару сулҳу салоҳи он боқӣ мемонад. Хадиси паёмбар дар робита ба мавзуи матраҳшаванда хеле ба маврид мефармояд: «Шахсе, ки ба одамон ношукрӣ мекунад, ба Аллоҳ низ ношукрӣ мекунад» (Ло яшкуруллоҳа ман ло яшкурунноса). Яъне, ношукрӣ, носипосӣ, чун дар шахс ташаккул ёфт, вай дар ҳама ҳолат рӯ задан мегирад, новобаста аз он, ки объект кадом аст. Шахсе, ки дар нисбати одамон ва ё сарвар ношукрӣ намуд, вай ҳатман, тибқи ҳадиси баёншуда, дар нисбати Худо ва неъматҳои ӯ низ ношукрӣ мекунад. Аз ин рӯ, дар худ ташаккул додани сифати шукргузорию сипос беҳтарин сифати инсонӣ маҳсуб меёбад. Ба андешаи мо яке аз шартҳои шукргузорӣ равшандилию равшанзамирист, зеро барои шукргузору сипосгузор будан сифати рашанзамирӣ низ зарур мебошад. Вобаста ба робитаи мантиқии сипосгузорию равшанзамирӣ ҳатто метавон гуфт, ки равшанзамирӣ худ маҳсули ақли биною огоҳ мебошад. Гумон мекунем, ки агар гӯем, ки ҳастии яке шарти ҳастии дигаре мебошад, муболиға нахоҳем кард, зеро имкон надорад, ки равшанзамирро ақл кур бошад, ё ақли биною огоҳро замираш сиёҳу торик. Аз ин нуқтаи назар, ҳар соҳибақл равшанзамир аст, ва ҳар равшанзамир соҳибақл. Ҳамин тавр, чун ақли биною огоҳ дилро равшан кард, пас, дар дил барои кинаю адоват ва бадбинӣ дигар ҷой намемонад. Охируамр, ақли биною дили равшан ва аз бадбинӣ орӣ накуию бурдбориҳоро зуд дарёфта, ҳатман шукргузор хоҳад гашт. Бинобар ин, сипосгузорию шукргузорӣ барои он фарз хоҳад буд, ки он аз сиришти шахси соҳибақлу равшанзамир чун гармӣ аз оташ ё хунукӣ аз

Идомаи мақола… Аз ибтидои зуҳури мазҳаби ҳанафӣ се мактаби бузург – ироқӣ, мовароуннаҳрӣ ва мисрӣ ташаккул ёфтанд. Минбаъд суннатҳои мактаби мовароуннаҳрии ҳанафӣ дар Ҳинд ва қаламрави империяи Усмонӣ густариш ёфтанд. Ин густариш ба фаъолияти фақеҳони донишманде, чун Абумутеи Балхӣ, Абулайси Самарқандӣ, Абумуқотили Самарқандӣ, Абуҳафси Кабири Бухорӣ, Абулқосим Ҳакими Самарқандӣ ва садҳо уламову фақеҳони дигар марбут мебошад. Ба андешаи аксарияти муҳаққиқон, фақеҳони пайрави мазҳаби ҳанафӣ, махсусан дар тадвин ва тарвиҷи усулҳо ва қоидаҳои фиқҳӣ, ки барои ҳалли масоили ҳаётии мусулмонон ҳамчун меъёр хизмат мекарданд, нақши барҷаста доранд. Аз ҷумлаи нахустин муаллифони усулҳо ва меъёрҳои фиқҳӣ метавон Абутоҳири Даббос, Абулҳасани Кархӣ, Абуалӣ Аҳмад ибни Муҳаммади Шошӣ, Убайдуллоҳ ибни Умар ибни Исо, Абузайди Дабусӣ ва Наҷмиддин Умари Кархиро номбар намуд. Абутоҳири Даббос аввалин фақеҳе мебошад, ки зарурати коркард ва танзими усулҳои фиқҳиро дарк намуда, шахсан 17 усули фиқҳи ҳанафиро таълиф ва ироа кардааст. Минбаъд шумораи усулҳо ва қоидаҳои фиқҳи ҳанафӣ тадриҷан афзоиш ёфтааст. Масалан, якчанд аср пас аз Даббос, фақеҳи дигари ҳанафимазҳаб Наҷмиддин Умари Кархӣ дар яке аз асарҳояш 99 усул ва қоидаи фиқҳиро баён намудааст, ки ин далели равшани рушди муттасили низоми фиқҳи исломӣ ва саҳми фақеҳони ҳанафӣ дар шаклгирии он мебошад. Дар давраи Сомониён мазҳаби ҳанафӣ ҳамчун мазҳаби расмии давлатӣ пазируфта шуд. Дар ин бора дар китоби «Савод-ул-аъзам»-и Абулқосим Ҳакими Самарқандӣ чунин омадааст: «Бидон, ки сабаби таснифи ин китоб он буд, ки бероҳону мубтадеону (бидъаткорон) ҳаводорон ба Самарқанду Бухорову Мовароуннаҳр бисёр шуданд. Пас аиммаву (имомон), фуқаҳову (фақеҳон) уламои Самарқанду Бухорову Мовароуннаҳр гирд омаданд ва гуфтанд: падарон ва аҷдод то буданд, бар тариқи суннат ва ҷамоат буданд. Акнун ҳавоҳои мухталиф пайдо шуд ва моро ҷойи тарс аст». Ин андеша ба амири Хуросон расонида шуд. Амири одил Исмоил ба Абдуллоҳ ибни Абуҷаъфар ва дигар фақеҳон фармуд, ки «мазҳаби рост ва тариқи суннату ҷамоат, он ки падарони мо бар он буданд, баён кунед». Аимма ба Хоҷа Абулқосими Самарқандӣ ишора карданд ва фармуданд: «Пайдо кун моро роҳи рости суннату ҷамоат, он ки Пайғамбар, алайҳи-с-салом, бар он буд». Хоҷа Абулқосим китобро ба забони арабӣ тасниф намуд ва онро ба амири Хуросон пешниҳод кард, ҳамаро писанд омад ва гуфтанд: «Роҳи рости суннату ҷамоат ҳамин аст». Баъдан амир фармуд: «Китоб ба забони порсӣ низ гардонида шавад, то ҳам мардум фаҳманд ва ҳам манфиат бубаранд ва мазҳаб шинохта шавад ва аз ҳаво ва бидъат дур бошанд». Чунончи аз ин порча бармеояд амирони сомонӣ барои густариш ва интишори мазҳаби ҳанафӣ, ки ба сабаби таҳаммулпазирӣ ва васеии андешаи худ бо фарҳанг ва олами маънавии мардумони минтақа созгор буд ва барои таъмини манфиат ва амнияти кишвар мусоидат мекард, тадбирҳои мушаххас андешиданд. Ин равандро минбаъд сулолаҳои ҳоким дар Мовароуннаҳр, Ҳинд ва империяи Усмонӣ идома доданд, ки мазҳаби ҳанафӣ ҳамчун унсури тавонои пайванди ҳувияти миллӣ ва динии мардумони гуногун ҷойгоҳи муҳим пайдо кард. Сиёсати хирадмандонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти миллат ва диёнат намунаи беҳтарини эҳёи муносибатҳои байни давлати миллии тоҷикон ва мазҳаби суннатии ҳанафӣ мебошад, ки ҳамчун рукни меҳварии ташаккули худшиносӣ бо таърихи таълимоти мазҳаби ҳанафӣ дар замони Сомониён пайвастагии ҷиддӣ дорад. Мазҳаби ҳанафӣ на танҳо маъмултарин мазҳаби исломӣ мебошад, балки ҷузъи хотираи таърихӣ ва хамирмояи худшиносии миллӣ ва худошиносии тоҷикон ва дигар халқҳои мусулмон ҳам ба шумор меравад. Ин мазҳаб дар миёни дигар мазоҳиби исломӣ бо гароишҳои ақлонии худ маъруф аст ва аз ин сабаб онро «мазҳаби аҳли раъй» низ меноманд. Дар асри Имом Абуҳанифа мактаби ироқии фиқҳ ё «мазҳаби ироқии ақл», ки маркази он шаҳри Кӯфа буд, шуҳрати азиме ба даст овард. Решаи ин мактаб то замони Алӣ ибни Абутолиб ва Ибни Масъуд мерасид. Устоди Имом Абуҳанифа, Имом Ҳаммод ибни Сулаймон (ваф. 120 ҳ./737 м.), шогирди барҷастаи худ Нуъмон ибни Собитро дар давоми ҳаждаҳ сол, то дами маргаш, дар ҳавзаи бобаракати ҳамин мактаб бо нозукиҳои илми фиқҳ ошно сохт. Ба ғайр аз ҳавзаи фиқҳии Кӯфа, дар он давр дар сарзаминҳои исломӣ чанд мактаби дигар бо гароишҳои хос вуҷуд доштанд, ки онҳоро метавон чунин тақсимбандӣ кард: – Мактаби аҳли тафсир дар Макка бо роҳбарии саҳобии донишманд Абдуллоҳ ибни Аббос; – Мактаби аҳли ҳадис дар Мадина, ки поягузори он ҳазрати Оиша, Умар ибни Хаттоб, Абдуллоҳ ибни Умар ва Зайд ибни Собит буданд; – Мактаби аҳли раъй (ақлгароён) дар маркази шаҳри Кӯфаи Ироқ, роҳбарии онро Абдуллоҳ ибни Масъуд ва Алӣ ибни Абутолиб ба уҳда доштанд. Мактаби Ироқ ва махсусан бахши он дар Кӯфа, тартибу низоми хоси худро дошт ва байни олимон бо номи мактаби аҳли раъй (ақлгароён) машҳур буд. Аввалин поягузори мактаби фиқҳии Кӯфа Абдуллоҳ ибни Масъуд, саҳобии паёмбари Ислом (с), эътироф мешавад. Мувофиқи сарчашмаҳои таърихӣ, теъдоди шогирдони ба мартабаи устодӣ расидаи ин мактаб тақрибан 4000 нафарро ташкил медод. Абдуллоҳ ибни Масъуд шахсияте буд дорои донишу фазилат ва андешаи озод, ки дар ҳалли масъалаҳои фиқҳӣ дидгоҳи барҷастаи динӣ ва мазҳабӣ дошт. Вай дар мактаби худ шогирдони бузургеро тарбия намуд, ки машҳуртарини онҳо Алқама ибни Қайси Нахаӣ мебошад. Дар мактаби Алқама Иброҳим ибни Язиди Нахаӣ таълим гирифт, сипас Ҳаммод ибни Сулаймон ва ниҳоят Имом Абуҳанифа дар он ҷо таҳсил намуда, ба камоли илмӣ ва мартабаҳои баланди маърифатӣ ноил шуданд. Ҳар кадом аз ин нобиғагон дар ташаккул, танзим ва шукуфоии мактаби Ироқ заҳмат ва талоши зиёдеро ба харҷ доданд ва аз нигоҳи нақлӣ ва ақлӣ ин мактабро пурзӯр карданд. Устоди Имом Абуҳанифа, Имом Ҳаммод, ки вориси ҳақиқии мактаби мазкур маҳсуб мешуд, тамоми таҷриба, андеша ва дониши пешиниёнро гирд оварда, ба ихтиёри шогирди бузургаш, Имом Абуҳанифа, гузошт. Имом Абуҳанифа низ дар навбати худ ҳамаи ин илму таҷрибаро дар қолаби мазҳаби алоҳидаи худ устодона рехта тавонист, ки бо шиносномаи мустақил ва гароиши барҷаста дар ҷаҳон машҳур гардид. Ба андешаи Имом Абуҳанифа, қонунгузор бояд дар он масъалаҳое аз қиёс ва раъй истифода кунад, ки дар дигар сарчашмаҳо дастур ё ҳукм баён нагашта бошад. Имом Абуҳанифа қавли саҳобаро дар қиёс авлавият медод, зеро саҳобагон аз ҳукми Паёмбари Ислом (с) оид ба мавзуи мавриди баҳс огоҳ ва шоҳиди ҳол буданд. Имом Абуҳанифа ҳамеша таъкид мекард, ки «дар ҳолати пайдо кардани ҳадисе аз Паёмбар (с), ҳарчанд он ҳадис заиф бошад ҳам, қиёсро тарк карда, бо он ҳадиси заиф амал мекунад ва аз зиддият кардан бар муқобили суннат, ҳатто саҳвона ҳам бошад, худро дур медорад. Дар ниҳояти

Дар Паёми имсолаи хеш ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи 16.12.2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аллакай дар оғози суханронии хеш ба сиёсати хориҷии кишвар баҳогузорӣ намуда, онро муваффақ номиданд. Президенти кишвар, аз ҷумла, таъкид намуданд, ки дар соли сипаришуда доир ба ду ташаббуси ҷониби ҶумҳурииТоҷикистон дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид зери унвони «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, ба хусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ» дар таърихи 12.12.2-25 ва дигаре дар санаи 25.07.2025 зери унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» қатъномаҳо қабул гардиданд. Пазируфта шудани ташаббусҳо ва қабул гардидани қатъномаҳо дар робита ба ташаббусҳои мазкур нишони боз ҳам боло рафтани обрую эътибори кишвари мо дар арсаи ҷаҳонӣ мебошад. Агар ба моҳияти қатъномаҳои мазкур ҷиддӣ таваҷҷуҳ намоем, ба зудӣ дармеёбем, ки ҳар дуи онҳо на танҳо аз аҳамияти минтақавӣ, балки аз аҳамияти бузурги ҷаҳонӣ низ бархурдор мебошанд. Пеш аз ҳама, дар робита ба ташаббуси Пешвои муаззами миллат доир ба ҳифзи пиряхҳо бояд таъкид намуд, ки ҳам ҷомеаи башарӣ ва ҳам мардуми минтақа зарурати ҳифзи пиряхҳоро дар соли 2025 амалан дарк намуданд. Маҳз дар натиҷаи гармшавии иқлим дар саросари дунё дар манотиқи мухталифи олам обхезиҳои зиёди фалокатбор сурат гирифтанд, ки дар натиҷа онҳо барои мардуми навоҳии баҳрӣ хисороти зиёди молию ҷонӣ ба бор оварданд. Чуноне, ки таҳлилҳо нишон медиҳанд, дар сурати дида нашудани чораҳои таъҷилӣ барои ҳифзи пиряхҳо ва ҳамзамон, идома ёфтани раванди гармшавии иқлим чунин имконияти воқеие метавонад пайдо шавад, ки иддае аз кишварҳои калони назди соҳилӣ пурра зери об монанд. Аз ин нуқтаи назар, ташаббуси ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ аҳамияти ҷаҳонӣ дошта, барои ҳифзи ҳаёт ва саломатии миллионҳо мардуми сайёра нигаронида шудааст. Ҳамзамон, бояд эътироф намуд, ки ташаббуси аз ҷониби Пешвои муззами миллат зикршуда, пеш аз ҳама, ҳифзи манофеи мардуми минтақаи Осиёи Марказиро дар назар дорад. Ба ҳеҷ кас пӯшида нест, ки минтақаи мазкур асосан табиати кишоварзӣ дорад ва барои пешрафти соҳаи аграрӣ ниёзмандӣ ба об ва захираҳои обӣ сахт эҳсос карда мешавад. Дар робита ба мавзуи матраҳшаванда бояд ёдрас намуд, ки тамоми минтақа аксаран аз ду дарёи бузурги Амударё ва Сирдарё, ки аз кӯҳсорҳои Тоҷикистон бо об таъмин мешаванд, ва қисман аз дарёҳое, ки аз кӯҳсорҳои Ҷумҳурии Қирғизистон ҷорӣ мешаванд, обёрӣ мегардад. Дар натиҷаи гармшавии иқлиму обшавии бенизом ва номуътадили пиряхҳо имкон дорад, ки на танҳо хоҷагии аграрии минтақа пурра аз фаъолият монад, балки худи мардуми тамоми минтақа дар таъмин бо оби ошомиданӣ ба танқисӣ дучор оянд. Зеро дар наздикии кишварҳои Осиёи Марказӣ баҳру уқёнусе вуҷуд надорад, ки мардумро дар ҳолати зарурӣ ҳадди ақал бо оби софкардашуда таъмин намояд. Аз ин нуқтаи назар низ, ташаббуси Пешвои миллат ҷанбаи башардӯстона дошта, аз аҳамияти ҳаётан муҳим бархӯрдор мебошад. Илова ба ҳамаи ниёзмандиҳои зикршуда ба обу захираҳои обӣ, зиёд шудани шумораи аҳолии минтақа, босамар истифода шудани замин, бунёди обанборҳои сунъӣ, аллакай оби мавҷударо нокифоя сохтааст. Дар заминаи маҳз омилҳои фавқуззикр тадриҷан хушк шудани баҳри Арал нишони равшани зарурати ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ маҳсуб меёбад. Аз ин нуқтаи назар, ҳифзи пиряхҳо ҳамчун кафили қавӣ ва боэътимоди таъмини аҳолии минтақа ҳам бо оби нӯшиданию ҳам барои обчакорӣ муҳим аз масоили умдаи ҳам экологию ҳам иқтисодӣ ба ҳисоб меравад. Омили дигаре, ки ҳифзи пиряхҳоро барои минтақа ҳаётан муҳим мешуморад, дар поёноби кӯҳсорҳои ҳам Тоҷикистону ҳам Қирғизистон ҷойгир шудани нерӯгоҳҳои барқии обӣ ва сохтмони нерӯгоҳҳои барқии обии иловагист. Ба ҳамагон маълум аст, ки ҳеҷ як неругоҳи барқии обӣ обро талаф намесозад. Баъд аз гардиш додани агрегат об маҷрои худро идома дода, боз дар хидмати мардум хоҳад буд. Аммо маҳз мавҷуд будани оби зарурӣ ва гардиш додани агрегат имрӯз аҳамияти фавқулодда касб намудааст. Зеро тавлиди неруи барқ на танҳо хонадони мардумро равшану гарм нигоҳ медорад, балки кафили асосии бунёди коргоҳҳои саноатӣ ва бо кор таъмин намудани мардум мебошад. Дар сурати нокифоя будани неруи барқ на саноат пешрафт мекунад, на хонаи мардум равшан мегардад ва на мардум бо ҷойи кори доимӣ таъмин мегарданд. Яъне, беҳии вазъи иҷтимоии мардум аз бунёди нерӯгоҳҳои барқию тавлиди неруи барқ, ки бо ду чашми чор пайваста ба сӯйи пиряхҳо нигаронида шудаанд, сахт вобастагӣ дорад. Ҳамин тариқ, ташаббуси ҷониби Тоҷикистон дар хусуси «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ» аҳамияти ҳам минтақавию ҳам ҷаҳонӣ дошта, ба хотири ифодаи манфиатҳои мардуми ҳам минтақа ва ҳам сайёра пешниҳод гардидааст ва аз дурандешии Пешвои муаззами миллат, ки зарурат ва ногузирии ҳифзи пиряхҳоро бо дарназардошти тағйироти иқлим дарк намудааст, дарак медиҳад. Ибтикори дигари ҷониби Тоҷикистон, ки дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид доир ба он қатънома қабул гардид, «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» ном дорад. Ташаббуси мазкур низ хеле саривақтӣ буда, аҳамияти зеҳни сунъиро барои пешрафти кишварҳои Осиёи Марказӣ таъкид менамояд. Имрӯз ба касе пӯшида нест, ки рушди илм ба сатҳе расидааст, ки дастгоҳи сунъие дар заминаи маълумоти ҷамъовардашуда хулоса мебарорад, маълумотҳоро таҳлил менамояд, муқоиса менамояд ва нигоҳи худро пеш меронад. Яъне, ҳамон вазоиферо, ки ақли инсонӣ иҷро мекард, зеҳни сунъӣ пайгирӣ карда истодааст. Чуноне, ки мебинем, чунин дастгоҳҳо на танҳо дар саноат, балки дар ҳаёти иҷтимоии одамону идораи корхонаю муассисаҳо низ васеъ мавриди истифода қарор гирифта истодаанд. Ҳолати мазкур дар пеши ҳар ҷомеа вазифа мегузорад, ки илми худро ба чунин сатҳ рушд бахшад, яъне бо истифода аз зеҳни сунъӣ ба фаъолияти хоҷагидорӣ, рушди саноат, идораи корхонаю муассиса, кашфи асрори нокушудаи табиату ҷамъият, боз намудани асрори равонию анатомӣ-физиологии инсон, табобати нисбатан дақиқу безарар сифати нав бахшида шавад. Ташаббуси пешниҳоднамудаи Пешвои миллат, ки дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар хусуси таъкиди нақши зеҳни сунъӣ барои фароҳам овардани имконият ба рушди Осиёи Марказӣ садо дод, аз ногузирии истифодаи васеъ ва ҳадафмандонаи зеҳни сунъӣ барои кишварҳои Осиёи Марказӣ дарак медиҳад ва ёдрас менамояд, ки ба сабаби чунин роҳро пеш гирифтани ҷомеаи ҷаҳонӣ моро низ чунин зарурат пеш омадааст. Аслан тавсеа ёфтану истифодаи ҳамаҷонибаи зеҳни сунъиро набояд чун иқдоми субъективӣ, яъне марбут ба хоҳишу ирода ё нақшаи тарҳрезишудаи ниҳоде ё кишваре арзёбӣ намуд. Раванди мазкур, аз нигоҳи ин ҷониб, ҳолати объективиест, ки худ ба худ ҳамчун маҳсули пешрафту дастовардҳои илмӣ пайдо шуд ва маҳз ба сабаби