Боиси ифтихор ва сарфарозист, ки ниёкони мо ҳанӯз аз бомдоди таърих ба эҷоду ҷамъоварии осори гузаштагону донишҳои таърихӣ таваҷҷӯҳи махсус зоҳир намуда, муҳимтарин ҳаводиси рӯзгорашонро дар шакли хаттию нақлӣ ба воситаи достонҳо, корномаҳо, размномаҳо ва андарзномаҳо ҳифз намуда, ба наслҳои оянда мерос мегузоштанд. Истеъдод ва қобилияти баланди таърихнигорӣ ва достонофарии ниёкони мо дар сарчашмаҳои таърихӣ ба таври возеҳу шоиста инъикос ёфта, шоҳкориҳои онҳо дар шакли достоннигорӣ ҳанӯз аз замони Таҳмураси пешдодӣ шуруъ гардида, бузургтарин дастовардҳо ва шоҳкориҳои офаридаи худро дар шакли тостонҳову корномакҳо, сина ба сина, насл ба насл интиқол дода, то замони мо онҳоро натанҳо ҳамчун ганҷи бебаҳои таърихи миллати бузург ҳифз намуданд, балки ба меросбарони худ ҳамчун армуғони бузурги худшиносию худогоҳӣ ва намунаи волои андешаи меҳанпарастию ватандустӣ ба ёдгор монданд. Мутаассифона Искандари Мақдунӣ бар асари рашку ҳасуду кинаи деринаи таърихӣ ва бартариятҷӯии қавмияш дар баробари шикасти шоҳаншоҳии овозадори Ҳахоманишиҳо осори мактуби таърихию фарҳангӣ ва адабии форсии қадими ниёкони моро ғолибан аз байн бурд ба ҷуз сангнавиштаҳо, ки ҳамакнун шоҳиди феълии бузургию ҳашамати давлатдории миллии мо ҳастанд. Дар ин бора муаррихи бузурги араб ал-Ҷоҳиз (775-868) чунин менависад: «Эрониён ба воситаи майлу рағбати фаровоне, ки ба ҳифзи осор ва ахбор доштанд, вақоеи бузург ва корҳои азими худ ва ҳамчунин андарзҳои судманд ва умуреро, ки муҷиби шараф ва сарафрозии эшон мебуд, дар дили кӯҳ менигоштанд ва ё дар биноҳои баланд ва устувор ба ёдгор мегузоштанд. Ва бад-ин сон онҳоро аз хатари завол маҳфуз дошта, барои ҳамеша пойдор месохтанд». Ин осори гаронмоя аз катибаҳои “Ариярамна”, “Аршома”, “Маншури Куруши Кабир” “Багстан”, катибаи “Доро дар мавриди кандани Суетс”, катибаҳои “Нақши Рустам”, катибаи “Тахти Ҷамшед” ва дигарон иборат аст. Бо созмон ёфтани давлатҳои Юнонии Бохтар ва Кушониён ва хоссатан таъсис ёфтани шоҳаншоҳиҳои Ашкониёну Сосониён марҳилаи дигари давлатдорӣ ва худшиносии ниёгони мо оғоз гардид, ки ин марҳилаи таърихиро марҳилаи тақдирсоз дар таърихи аҳди бостони ниёкони тоҷикон шуморидан ба мавридан аст. Маҳз дар ин марҳила Ашкониён бо эҷод намудани хатти паҳлавӣ тавонистанд бузургтарин осори таърихии паҳлавонию қаҳрамонӣ, осори гаронбаҳои фарҳангию мазҳабӣ, бинокорию меъмории миллӣ ва осори адабию ойини рӯзгордории миллати тоҷикро бунёд гузоранд. Дар ин марҳилаи таърихӣ ҳофизаи таърихии ниёкони мо ҳифз гардида, бузургтарин осори хусусияти таърихию адабидоштаи “Бундаҳишн”, “Ривоёти паҳлавӣ”, “Ардавирознома”, “Аййоткории Ҷомосп”, “Аййоткории Зарирон”, “Дарахти Асурик”, “Достони Минуи хирад” ва осори зиёди дигар таълиф гардиданд. Сосониён ба иқдоми фарҳангии Ашкониён дар мавриди ҳифзи донишҳои таърихӣ ҳиммати бештар гумошта, асарҳои гаронбаҳои таърихӣ аз қибилӣ “Худойнома”, «Корномаи Ардашери Бобакон», «Корномаи Анӯшервон», «Тоҷнома», «Ойиннома», «Баҳори Чӯбиннома» асари ҷуғрофию омории «Шаҳристонҳои Эрон», асари тақвимию гоҳшумории «Гоҳнома» асарҳои фалсафии «Кеҳнома», «Ёдгори Зарирон», «Ихтиёрнома», «Калилак ва Димнак», «Динкард», асари ҳуқуқии «Модигони ҳазордастон», асарҳои адабию тарбиявии «Андарзи Хисрав», «Андарзи Озорбади Меҳроспандон», «Ёдгориҳои Ҷомосп», “Андарзи Хусрави Каводон”, “Андарзи пешиниён”, “Андарзи дастурон ва беҳдинон”, “Модигони Чатранҷ”, “Доруи хурсандӣ” ва осори зиёди дигареро тадвин ва таълиф намуданд, ки заминаи воқеъӣ ва сарчашмаҳои асосии таълифи асарҳои безаволу мондагори “Таърих”-и Табарӣ ва “Шоҳнома”-и Фирдвасӣ гардиданд. Хулосаи матлаб ин аст, ки дар таҳқиқоти арзишманди Маликушуарро Баҳор «Сабкшиносӣ» 93 адад китоби маълуму машҳур ва то ба имрӯз расидаи осори паҳлавӣ нишон дода шудааст, ки ин асарҳо аз тарафи мутарҷимон ба монанди Ибни Муқаффаъ, Навбахт, Мӯсо ва Юсуф, Алӣ ибни Зайд, Ҳасан ибни Саҳл, Қосими Исфаҳонӣ, Исои Курдӣ ва дигарон бо забони арабӣ тарҷума шуданд. Номи иддае аз асарҳои паҳлавие, ки ба арабӣ тарҷума шуданд дар асари Ибни Надим «Ал-Феҳрист» ёд мешавад, ки шумораи онҳо ба 305 адад мерасад. Пас, маълум мегардад, ки вазъи пуршукуҳи донишҳои таърихии ниёгони тоҷикон ҳанӯз аз дуртарин замонҳо ҷилвагар шуда, дар ибтидои асрҳои миёна, дар замони оғози марҳилаи нави таърихӣ ва кашмакашиҳои аҷнабиён, барои таълифи таърихномаҳои бузург заминаи бунёдӣ гузошта тавонистанд. Бо фурупошии шоҳаншоҳии Сосониён марҳилаи дигари давлатдорию ифтохороти миллии ниёгони мо аз байн рафт. Аъроби фотеҳ низ чун дигар аҷнабиён барои нобуд кардани гузаштаи пурифтихори мо камари ҳиммат баста, муҳимтарин осори таърихию фарҳангии ниёкони моро аз байн бурда, мехост барои гузаштагони мо дарси шуҷоъату ҷавонимардӣ биёмӯзад. Маҳз дар ҳамин марҳилаи таърихӣ сабаби ба зудӣ эҳё шудани таърихнигории миллиро дар ин давраи ҳассоси таърихӣ, муаррихи шаҳири тоҷик Нурмуҳаммад Амиршоҳӣ чунин шарҳ додааст: “Чун баъзе аз қабоили арабӣ ба ифтихороти мутаассибонаи худ оғоз ниҳоданд ва худро бар дигар мардумони тобеъаи худ бартар донистанд, донишмандони эронӣ бад-он шуданд, ки агар сухан аз ифтихороти гузаштаву бартарияти қавмист, пас онро дар гузаштаи эрониён бояд ҷуст ва ба ҳамин сабаб дар паи ошкор ва мунташир намудани гузаштаи пурифтихори худ шуданд”. Чун хонадони Сомониён ба қудрат расида, давлатдории миллии моро эҳё намуданд, аввалин амали худро дар раванди давлатсозӣ аз ташаккули тафаккури таърихии мардумони бумии Хуросони Бузург оғоз намуданд. Заҳамоти зиёди донишмандон ва муаррихони аҳди Сомониён чун Абӯлқосим Абдуллоҳ ибни Аҳмади Каъбии Балхӣ муаллифи «Мафохири Хуросон» , Абӯзайд Аҳмад ибни Саҳли Балхӣ (850-934) муаллифи «Сувару-л-ақолим», Абуабдуллоҳ Аҳмад ибни Фақеҳи Ҳамадонӣ (869-942) муаллифи «Ал-булдон», Абӯисҳоқ Иброҳим ибни Муҳаммад ал-Форисӣ маъруф ба Истахрӣ (849-957) муаллифи «Ал-масолику-л-мамолик», Абӯабдуллоҳ Ҳамза ибни Ҳасани Исфаҳонӣ маъруф ба Ҳамзаи Исфаҳонӣ (883-960-70) муаллифи «Девони Абӯнувос», «Китобу-л-амсол», «Китобу-т-танбеҳ», «Китобу-л-умам», Абдуллоҳи Хоразмӣ муаллифи «Мифтоҳу-л-улум», Абулмуайяди Балхӣ муаллифи «Аҷоибу-л-булдон» Абӯабдуллои Ҷайҳонӣ муаллифи «Китоб-ул-мамолик в-алмасолик», Абӯисҳоқи Собӣ муаллифи «Таърихи Оли Бувайҳ , Абӯбакр Муҳаммад ибни Ҷаъфари Наршахӣ (899-959) муаллифи “Таърихи Бухоро”, Абӯабдуллоҳ ибни Муҳаммад маъруф ба Ибни Мискавейҳ (932- 1030) муаллифи «Таҷорибу-л-умам ва авоқибу-л-ҳимам» (дар таърих), «Таҳзибу-л-ахлоқ», «Татҳиру-л-аъроқ» (дар дину фалсафа), «Ҳикмату-л-холида», Ҳаким Абӯлқосим Фирдавсии Тӯсӣ (934-1020) муаллифи асари безаволи “Шоҳнома” тавонистанд, ин миллати бузургро дар раванди ҳаводиси фалокатбори тираву тори асримиёнагӣ аз вартаи нестшавӣ наҷот бидиҳанд ва барои муаррихони муосир намунаи ибрат бошанд. Яке аз муаррихони бузурги замони растохези тоҷикон – Сомониён Абулқосим Фирдавсӣ мебошад, ки осори безаволаш – “Шоҳнома” дар рушди тафаккури таърихии миллати тоҷик нақши муҳимм бозидааст. Ҳаким Абӯлқосим Мансур ибни Ҳасан ибни Исҳоқ Шарафшоҳи Тӯсӣ маъруф ба Фирдавсии Тӯсӣ (934 ё 940 – 1020-25) аз зумраи достонсароёни машҳури олам аст, ки дарозтарин достонҳои назмии қаҳрамонию паҳлавонӣ ва таърихии дунёро офаридааст. Дар аксар сарчашмаҳои таърихӣ аз Фирдавсӣ ҳамчун саромадони муаррихони порсигӯ ёд кардаанд, аз ҷумла Мирхонд дар «Равзату-с-сафо»-и хеш зикр менамояд, ки Фирдавсӣ бо «Шоҳнома»-и худ ҳуввияти аз байнрафтаи эрониёнро пас аз футуҳоти араб дубора зинда кард. Аҳаммияти таърихии “Шоҳнома” дар он аст, ки аз муҳиммтарин сарчашмаҳои таърихии ниёкони худ ба мисли сарчашмаҳои форсии қадиму катибаҳои ҳахоманишӣ ва паҳлавии форсии
