Санаи 2 – юми декбари соли равон котиби илмии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Марамбек Марамбеков дар радиои “Имрӯз” дар мавзӯи “Бознигарии тафаккур: аз миллат то дин ё аз аз тоҷик то мусулмон (Дар ҳошияи суханони Пешвои миллат “Ман аввал тоҷикам баъд мусулмон” баромад намуд. Ӯ зимни суҳбат чунин иброз дошт: “Сухани Пешвои миллат “Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон” дар айни замон як стратегияи идеологии бисёр муҳим барои нигоҳдории давлати миллӣ аст. Зеро решаи таърихи миллат ба таъсиси аввалин давлатдории тоҷикон Пешдодиён ва Каёниён пайваст гардида, силсилаи тамаддуни миллат новобаста аз душвортарин лаҳзаҳо аз насл ба насл ба мерос гузошта шуда, дар шакли мукаммал аз фарҳангу маънавиёт, арзишҳои умумибашарӣ то ба имрўз расидааст. Дар ин давраи таърихӣ бо қабул кардани дини ислом инчунин арзишҳои динӣ низ дар низоми таркибии фарҳанги миллӣ ҷойгузин шуданд ва дар тўли ин давра бо ҳам омехта шуда, фарҳанги миллиро боз ҳам қавитар гардондаанд. Аммо бартарият додани арзишҳои динӣ нисбат ба арзишҳои миллӣ як падидаи нав набуда, барои амалӣ намудани ин ғоя чандин кўшишҳо дар таърих шуда гузаштанд ва он иддаое, ки теъдоди муайяни одамон имрўз ҳам доранд, ба ғайр аз низоъҳои навбатӣ чизе дигаре ба бор нахоҳад овард ва ин як таҷрибаи талх аст, ки миллати тоҷик ҳам аз сар гузаронид ва барои ҳамаи мо ин бояд дарси ибрат бошад. Таҷдиди тафаккур ё таҳкими андешаи миллӣ барои бунёди низоми сиёсии миллӣ, як раванди мураккаб ва давомдори таърихӣ аст, ки дар сурати дуруст тарҳрезӣ нагардидани заминаи иҷтимоии он ё дар шакли иҷборӣ амалӣ намуданашон метавонад натиҷаи низоъҳо байни идеологияҳои гуногуни сиёсӣ, динӣ, миллӣ ва этникӣ гардад, чун бартариятиҷуӣ дар шарқи мусулмонӣ бештар зери ниқоби дин ва идеяи таъсиси низоми динӣ асос меёбад. Зӯроварии мусаллаҳона, таъқибу таҳқири миллатҳои дигар, мардумро водор кард, ки роҳи наҷоти худро пайдо кунанд, ки ин раванд давраи ташаккули тафаккури таъсиси давлатҳои миллиро оғоз бахшид. Дар ин росто масъалаи меҳварӣ таъсиси давлати миллӣ бо кам кардани таъсири низоми сиёсии арабиасос буд, зеро мафҳуми низоми теократӣ барои мардуми форсу тоҷик куллан бегона буд, вале онро бо дин айният медоданд ва итоат аз онро дар кишварҳои нав истилогардида итоат аз дин ҳукм мекарданд. Ҳар як мардуми ғайриараб дар ин ё он шакл бо ин мушкилот рў ба рў шуда буд. Дар таърихи мардуми форсу тоҷик низ чунин равандҳои сиёсӣ рўи кор омаданд ва масъалаи таъсиси низоми сиёсӣ ҳадафи ниҳоӣ қарор гирифт. Дар ин давра, пас аз фатҳи қаламрави Хуросону Мовароуннаҳр ва Эрон бар асари табъизи иҷтимоӣ нисбат ба ғайриарабҳо (хусусан форсу тоҷик) ҳаркати Шуубия ҳамчун як ҷунбиши зеҳнӣ, фарҳангӣ, миллӣ ва сиёсӣ пайдо шуд. Ба андешаи аксарияти муҳаққиқони гузашта ва муосир ҳаракати шуубия дар аввалҳои асри VIII-и мелодӣ пайдо шуда, то аввалҳои асри XII-и мелодӣ давом кардааст. Баъди асри XII ин ҳаракат ба ҷараёнҳои дигари иҷтимоӣ, сиёсӣ, динӣ ва фарҳангӣ омехта гардид. Ин ҳаракат бо инкори бартарии нажоди араб бар дигар мусулмонон ва таъкид бар баробарии ҳамаи инсонҳо, хост фарҳанг ва таърихи мардуми форсизабонро ҳифз ва эҳё кунад ва дар муқобили сиёсатҳои арабгароӣ истодагарӣ кунад. Зеро заминаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ барои таъсис ва ташаккули он дар ҷомеа ҷой доштанд. Хусусан, бадбинии нажодӣ, бартарии нажоди араб ва таҳқири маволиҳо (ғайриарабҳо) аз давраи сиёсати уммавиён ҷойгузини баробарӣ ва адолати динӣ шуданд. Албатта, нобаробариҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ, таҳдиду фишор ба фарҳангӣ миллӣ, зарурияти ҳифзи ҳувияти миллиро пеш овард ва мардум барои аз даст надодани ҳувияти фарҳангӣ ва таърихии худ муқовимат карданд. На ҳамаи муқовиматҳо ва низоъҳо натиҷаи дилхоҳ доданд, вале мазмуну моҳияти ин муборизаҳо шуури миллиро ташаккул дода, роҳро барои эҷоди асарҳои бузурги сиёсӣ, илмӣ ва адабӣ кушод. Аз ҷумла, дар ин давра теъдоди зиёди китобҳо дар мавзўи озодандешӣ, эҳёи қаҳрамонони таърихӣ, зинда кардани мероси фарҳангӣ навишта шуданд. Хусусан барои эҳёи фарҳанг, ҳифзи марзу бум ва ватан ва ҳифзи забони форсӣ нақши “Шоҳнома”-и Фирдавсӣ, беҳамтост: Ҳама сар ба сар тан ба куштан диҳем, Беҳ аз он ки кишвар ба душман диҳем Фирдавсӣ дар “Шоҳнома” ба эҳёи чанд масъалаҳои меҳварии даврони худаш таъкид дошт, ки минбаъд барои ҳазорсолаҳо шиори озодихоҳии миллати форсу тоҷик гардид: – зинда кардани низоми сиёсии таърихии миллат, яъне низоми шоҳаншоҳӣ ва шоҳигарӣ бар ивази рад кардани низоми ҳукмронии арабҳо дар зери низоми хилофат; – эҳёи забон ва фарҳанг ҳамчун меҳвари ҳаракатҳои сиёсӣ, фарҳангӣ, иҷтимоӣ дар баробари муқобилият бо идеологяи арабгароӣ ва мазмуни эътирозӣ гирифтани адабиёт; – даъватҳо ҷиҳати ташкили бардавоми муборизаҳои муташаккили илмӣ, фалсафӣ ва сиёсӣ ба муқобили таассубгароии араб ва дар ин замина ташкил ёфтани мактабҳои фалсафӣ ба мисли муътазилия ва бародарони Сафо; – ташаккул додани тафаккури миллӣ ва соҳибихтиёрӣ дар баробари аз байн бурдани тафаккури ғуломӣ ба араб ва таҳкими арзишҳои фарҳангӣ ва ҷамъиятӣ; – миллатгароӣ ва ҳувияти миллӣ, соҳибихтиёрии миллӣ ва ҳукумати миллӣ дар муқобили низоми теократӣ. Яке аз муҳаққиқони бузург, таърихшинос ва бостоншиноси фаронсавӣ Роман Гиршман мегӯяд: “Миллати форс, дар муқобили ҳамлаҳои мақдуния, арабҳо, муғулҳо ва туркҳо, тавонист истодагарӣ кунад, марзу буми давлат ва фарҳангу забонашро ҳифз кард, бақои миллати худро нигоҳ дошт, инчунин унсурҳои бегонаро дар дохили фарҳанги миллӣ ҳазм кард”. Албатта дар сафи пеши ин мубризаҳо дар шакли умумӣ ҳаракати Шуубия буд, ки барои таъсиси чандин ҷунбишу ҳаракатҳои дигар намунаи ибрат дар самти мухолифати форсҳо бар зидди халифаҳои араб аст. Профессор Голдзиер, шарқшиноси олмонӣ, Шуубияро ба гурӯҳҳо ё ҳизбҳои мухолиф муаррифӣ кард ва мегӯяд: “Бояд донист, ки ин ҳизб аз ҷониби як тудаи мухолифон ва авбошон ташкил нашудааст, балки гурӯҳе аз нависандагон, адибон, шоирон ва элитаи зиёиён аз ҷумлаи эҷодкорони он буданд. Давраи шукуфоии ин ҳаракатро метавон асрҳои дуюм ва сеюми ҳиҷрӣ номид”. Бояд изҳор намуд, тасарруф кардани як мулки дигар ва ба зўрӣ тобеъ кардани он маънои мустамликаро дорад. Фарқ нест дар кадом шакл ва ба кадом маъно онро асос мекунанд. Дар ибтидо араб ҳам ба ғайр аз идеяи паҳн кардани дин стратегияи мустамликадории арабиро дошт. Зеро нест кардани мероси фарҳангии қавмҳо, забони онҳо, ба ғорат бурдани молу дории онҳо ва дар ниҳият ғулом кардани мардуми кишварҳои ғайриараб мустамликадорӣ аст. Дар зери шиори дини ислом, ки хусусияти космополитикӣ ё фаромиллӣ дошт, араб мекӯшид, ки ҳувияти миллатҳоро инкор кунад. Араб дар зери шиори паҳн кардани ислом ба кишварҳои гирду атроф ҳуҷум карда онҳоро тасарруф ва тобеъ
