Абдурауф Фитрат (с.т. 1886, Бухоро – с.в.1937, Тошканд), нависанда ва олими шинохта буда, фаъолияти ӯ яке аз саҳифаҳои дурахшони таърихи навинро ташкил медиҳад. Ҳарчанд Фитрат дар замони бисёр душвори барои адибону нависандагони он замонаи Бухоро умр ба сар бурдааст, вале, боз ҳам тавонистааст масъалаҳои рӯзмарраи иҷтимоӣ-сиёсии он давраро ба риштаи танқид кашад. АБДУРАУФ ФИТРАТ ҚИЁМАТ Дӯсти ман лақаби «Почомир»-ро аз кӯкнорхона гирифтааст. Азбаски вай одами ҳушёр, ҳозирҷавоб ва гапзан буд, аҳли кӯкнорхона ба ӯ меҳрубон шуда, ин лақабро ба ӯ муносиб диданд. Номи худаш Рӯзиқул аст. Ин Рӯзиқул ба яке аз хасистарини бойҳои Бухоро, ки Аҳмадбой ном дошт, хизматгор буд. Бо вуҷуди зиракӣ ва ҳушёрӣ ба дин ва диндорӣ эътиқоди тамом дошт. Хасис ва фиребгар будани хӯҷаинашро Рӯзиқул хуб медонист. Лекин бисёр намоз хондан, тиловати Қуръон кардан ва ҳар вақт аз охират ва ҷаннат сӯҳбат намудани ӯро нағз медид. Аҳмадбой гоҳо рӯй ба қибла меистод, дастҳояшро мебардошт, “дар ҳаққи ҷумла бандаи мӯъмин”, ба қатораш дар ҳаққи Рӯзиқул ҳам дуо мекард ва “давлати охират” металабид. Ин кори ӯ ба Рӯзиқул хуш меомад ва: «Хайр, ҳақ надиҳад ҳам, дуояш ғанимат аст” гуфта мемонд. Бо ин ҳама, баъзан бо роҳи бадиҳагӯй ва ҳозирҷавобӣ хӯҷаини хасиси худро чунон хафа мекард, ки… Чунончи, рӯзе аз куҷо як каллаи арзон ёфта, шӯрбо пухта буданд. Хӯҷаин шӯрборо хӯрда, каллаашро барои пагоҳ нигоҳ дошта буд. Ба Рӯзиқул, гӯштро он сӯ гузоред, аз шӯрбои он ҳам як қатра надоданд. Шаб, ки бой ба хоб рафт, Рӯзиқул калларо гирифт. Майнаашро кофта нӯши ҷон кард. Боз ҳамон тавре буд, печонида ба ҷояш монд. Бой саҳар калларо аз тоқча гирифта, гӯштҳои вайро пора кард, ҳамин ки навбат ба майнаи он расид, фарёд баровард: – Рӯзиқул, ҳой Рӯзиқул! – Ҳа, лаббай! – Ба ман нигоҳ кун, ба ин сар кӣ даст зад?! – Ба кадом сар? – Ана, ба сари ин гӯсфанд. – Бегоҳ худатон даст зада будед-ку! – Аҳмақ, гапро гирифта нагурез! Майнаи инро ту хӯрдӣ-мӣ? – He! – Кӣ хӯрдааст? – Ман чӣ донам. Аслан, бемайна будагист… – Ин чӣ гап! Сари бемайна ҳам ҳаст-мӣ? – Агар ин сар майна медошт, дар ин хона ҳаргиз намеистод. Аҳмадбой аз ин ҷавоб хиҷил шуд, хун ба сараш давид, нафасашро гирифт ва чизе нагуфт… Рӯзиқули диндор аз хӯҷаини қуръонхони худ фақат ба воситаи ҳамин гуна суханҳои тез интиқом мегирифт ва ба ҳамин қадарҳо қаноат мекард… Рӯзиқул бисёртарин умри худро дар хизматҳои сиёҳи ҳамин Аҳмадбой гузаронид, пир ҳам шуд. Дар як зимистони бисёр сахт барои барфтозакунӣ ба бом баромада буд. Якбора ғалтида, пояш шикаст. Як-ду нафар аз хидматгорони бойҳое, ки ҳамсоя буданд, омада нигоҳубин карда истоданд, доруҳо доданд. Рӯзиқул сиҳат ёфта аз ҷой бархост. Лекин як пояш бекор шуда буд. Рӯзиқул, ки дар болои пирӣ пояш ҳам шикастааст, баъд аз ин ба Аҳмадбой ҳеч даркорӣ надошт. Аҳмадбой, ки ҳар вакт гирён-нолон Қуръон мехонд ва даст ба дуо бармедошт ва бо ин ҳилаҳо худашро ба мардум меҳрубон ва раҳмдил нишон дода тавониста буд, ин дафъа чеҳраи ҳақиқии худро кушод ва чашм ба чашми як хизматгори ихлосманд, муфткори биступанҷ сол хизматкардаи худ духта, бо камоли бешармӣ: – Ту аз ин ҳавлӣ рав! гуфт. Рӯзиқул аз оҳанги бераҳми ин ҷумлаи бешарм рӯҳи нопоки Аҳмадбойро хонда тавонист, аммо ҳеҷ чизе нагуфту ҷомаашро ба китфи худ партофта, бо камоли ғазаб ва асабият баромад. Ҷояш нест, ҳеҷ касаш нест. Куҷо равад? Чӣ кунад? Гадоӣ? – Намехоҳад. Боз ба хидмати ягон бой дарояд, намегиранд. Рӯзиқул хеле фикр кард, фикр карду ночор ба яке аз кӯкнорхонаҳои маълуми Бухоро омад. Он вақтҳо барои касоне, ки монанди Рӯзиқул бошанд, ягона сарпаноҳ ҳамин ҷой буд. Рӯзиқул ба як вазъияти андешанок даст ба дар расонида, онро ним кушоду сарашро хам намуда, ба ҳар ҷониби ин хонаи зиндамурдагон нигоҳ кард: буғи самовор дар ҷӯш буд, дуди чилимҳои пай дар пай ва бӯи талхи кӯкнор, ки дар ҳар шикастаи сафолӣ, бо ҷунбиши танбалонаи дастҳои бехун, фишор меёфт, дар ин чордевори паст як ҳавои заҳрноке ҳосил карда буд. Ҳамин, ки Рӯзиқул дарро нимкушо кард, як-ду овози хоболуд шунида шуд: – Биёед, бародар, биёед. Ҳой Ҷумъатағо, ба меҳмон ҳам як чои талх дам карда биёред. Баъд аз чунин меҳмоннавозии гарм, ғайр аз даромадан дигар чорае нест. Рӯзиқул даромад. Чой оварданд. Камтар кӯкнор такдим намуданд. Ин муҳити хушчақчақ ва беқайд ба Рӯзиқул, ки аз дунё димоғаш сӯхта буд, хеле хуш омад ва зуд бо аҳли кӯкнорхона омӯхта шуд. Худаш хам, ки хеле хушгап ва ҳозирҷавоб аст, ҳурмат ва диққати аҳли кӯкнорхонаро ба худ кашида тавонист. Лақаби «Почомирӣ» ҳам аз ҳамин таърих ба ӯ дода шуда буд. Почомир тамоми рӯз дар кӯкнорхона нишаста, дар зери нашъаи заҳрноки кӯкнор, дандонхалол метарошид ва ба бозор бароварда мефурӯхт, пулашро ба нон, чой ва кӯкнори ҳаррӯза медод. Аҳли кӯкнорхона аз мобайни худхошон қиссахон низ пайдо кардаанд. Ҳар рӯз, баъд аз нушидани кӯкнор, қиссахонӣ сар мешавад. Гоҳо аз ҷангномаҳои Рустам ва Абӯ-Муслим ва гоҳо аз афсонаҳои «Меъроҷнома» мехонанд. Баъзе ҷойҳои аҷиби ҷангномаҳо, масалан: дар майдон даромадани Рустам ва Абӯ-Муслим, бардоштани амуди гарони понсадмани ва гард-гард кардани душманон тамоми кӯкнорхонаро дар ларза меоварад. Тамоми кӯкнориён, дар қатори онҳо албатта, Почомир ҳам, яковоз шуда – «э, зан ҷонашба», гуфта фарёд мекарданд. Аммо афсонаи «Меъроҷнома» бештар ба суол ва ҷавобҳои хандаомез ва хушчақчақҳо сабаб мешуд. Почомир, агарчӣ аввалҳо ба ин суол ва ҷавобҳо тарсида гӯш медод, лекин баъдҳо нотарстар ва далеронатар иштирок кард. Зотан, баъд аз ҳамон зарбаи беинсофӣ, ки аз Аҳмадбой диндори куръонхон хурда буд, имони Почомир хеле суст шуда буд. Як рӯз дар кӯкнорхона рӯзи палав буд. Палавро хӯрданд, кӯкнорро нушиданд, чойҳоро дам карданд. Ҳар кас руймолчаи чиркини сиёҳи худро кушод ва ба тарошидани чубпораҳо машғул шуд. Қиссахон Меъроҷномаашро кушод. Гап дар болои таърифи ҷаннат мерафт: «Ба ҳар кас аз» «Ҳур» ном духтарҳо 75 ҳазор… аз «Ғилмон» ном бачаҳо 75 ҳазор… ҷӯйҳои асал ва шароб ва шир… Дар замини ҳар ҷӯй, ба ҷои лой ва санг – тилло ва ҷавоҳир…» Ҷумъатағо, ки онҳоро мешунид, дар пеши самовор истода гуфт: – Ҳай баракалло… Ҳамин қадар давлат-ку будааст, то онҳоро дар таҳти ҷӯйҳо партофта исроф кардана, ба мо фиристонанд намешавад! – Эҳтимол, ки роҳ дурӣ карда бошад. – Хотирҷамъ, агар роҳ наздик ҳам мешуд, на ба моён, балки ба Аҳмадбойҳо
