МАҚОЛАҲО

Солҳои аввали соҳибистиқлолӣ аҳли илму маорифи мамлакат бо вуҷуди меҳнату заҳмати вазнин ва масъулияти азиме, ки ба дӯш доштанд, аз душвории рӯзгор, нобасомониҳои маишӣ ва камбудиҳои иҷтимоӣ азият мекашиданд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 28 августи соли 1995 дар маҷлиси фаъолони маорифи ҷумҳурӣ таъкид доштанд, ки «То замоне, ки мо барои аҳли илму маориф, зиёиён, онҳое, ки офаранда, парваришдиҳанда ва муҳофизи маънавиёт, ахлоқ ва маърифати ҷомеа ҳастанд, зиндагии сазовору шоистаеро муҳайё накунем, мақому мартабаи онҳоро ба дараҷае, ки мебояд, баланд набардорем, ба пешрафт умед бастанамон душвор аст» [1]. Аз оғози даврони соҳибистиқлолӣ масъалаҳои мактабу маориф ва омӯзгору хонанда таҳти таваҷҷуҳу ғамхории Сарвари давлат қарор дошта, Ҳукумати мамлакат ба рушди соҳаи маориф диққати аввалиндараҷа медиҳад. Давлату Ҳукумати Тоҷикистон дар сиёсати иҷтимоии худ рушди бонизоми соҳаи маориф, мақому манзалати омӯзгор ва фароҳам овардани шароити мусоиду беҳтарро барои наврасону ҷавонон яке аз самтҳои афзалиятнок медонад ва барои рушди ин соҳаи муҳимми низоми иҷтимоӣ ҳамаи чораҳои заруриро меандешад. То имрӯз бо мақсади ба танзим даровардани фаъолияти соҳа садҳо санади меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, амалӣ шуда истодаанд. Дар замони соҳибистиқлолӣ маблағгузории соҳаи маориф сол ба сол зиёд карда шуда, вазъи соҳа ва кормандони муассисаҳои таълимӣ мунтазам беҳтар гардида истодааст. Ҳаҷми маблағгузорӣ аз буҷети давлатӣ ба соҳаи маориф сол ба сол афзуда, аз 260 миллион сомонии соли 2005 то 10,9 миллиард сомонӣ дар соли 2025 расонида шуд. Яъне дар 20 соли охир маблағгузории соҳа 42 баробар зиёд гардидааст. Илова бар ин, дар даврони соҳибистиқлолӣ барои рушди соҳаи маориф 29 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ ба маблағи 3,8 миллиард сомонӣ татбиқ шудааст [2]. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми соли гузашта (28-уми декабри соли 2024) маоши вазифавии кормандони муассисаҳои томактабӣ ва таҳсилоти миёнаи умумии соҳаи маорифро 30 фоиз ва музди меҳнати кормандони мақомоти ҳокимият ва идоракунии давлатӣ, муассисаҳои маориф, илм, фарҳанг, варзиш, тандурустӣ, муассисаҳои соҳаи ҳифзи иҷтимоӣ ва дигар ташкилоту муассисаҳои буҷетӣ, инчу­нин, стипендияҳоро аз 1-уми сентябри соли 2025 то 20 фоиз зиёд карданд [3]. Ҳамин тариқ, тайи солҳои соҳибистиқлолӣ музди меҳнати кормандони соҳаи маориф 21 маротиба баланд бардошта шудааст. Мо имрӯз шукрона мекунем, ки аз баракати истиқлоли давлатӣ шароити мусоид барои илмомӯзӣ фароҳам гаш­та, баргузории озмуну олимпиадаҳо озодона ба роҳ мон­да мешаванд. Сарвари давлат дар Паёми худ 26-уми декабри соли 2019 ба хоти­ри боз ҳам беҳтар ба роҳ мондани омӯзиши илмҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ, инчунин, барои тавсеаи тафаккури техникии насли наврас солҳои 2020-2040- ро Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф эълон карда, баргузории озмунҳои ҷумҳуриявии «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман»-ро ҳар сол мувофиқи мақсад шумурданд [4]. Президенти мамлакат пайваста таъкид менамоянд, ки ҳадафи мо аз баргузории озмунҳои «Илм – фурӯғи маърифат», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман», «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» ва олимпиадаву озмунҳои гуногун тақвият бахшидани ҳувияти миллӣ, ҳисси ифти­хор аз таъриху тамаддуни бостонии халқамон, боз ҳам баланд бардоштани сатҳи саводнокиву маърифатнокии мардум, қабл аз ҳама наврасону ҷавонон, тақвияти завқи зебоипарастии онҳо ва пайдо кардани истеъдодҳои но­дир аз байни наслҳои ояндасоз мебошад. Мақсаду мароми Пешвои муаззами миллат аз амалӣ сохтану иқдомат дар самти рушди илму маориф баланд бардоштани сатҳи саводнокиву маърифатнокии миллат, мунтазам беҳтар гардонидани сатҳу сифати таълим ва тарбияи кадрҳои ба талаботи замона ҷавобгӯй мебошад. Шоҳиди онем, ки давоми солҳои истиқлолияти давлатӣ шумораи муассисаҳои таълимӣ афзуда, онҳо бо таҷҳизоту технологияҳои замонавӣ таъмин карда шуданд, ки барои омӯзиши илмҳои табиатшиносӣ ва муҳандисӣ: риёзиёт, физика ва химия ҷавобгӯ мебошанд. Дар чунин шароити муҳайёнамудаи Ҳукумат ҳар фар­ди ҷомеа, бахусус омӯзгорон зарур шумурданд, ки ба сифати таълим ва тарбия диққати ҷиддӣ зоҳир намуда, мавқеъ ва рушди тафаккури хонандаро фароҳам намуда, роҳҳои андешидан ва омӯхтанро ба дигарон аз худ карданд. Омӯзгорон, ҳамчунин, хуб дарёфтанд, ки вазифаи онҳо интиқоли дониш, эҷоди тафаккури мантиқӣ ва парвариши шахсияти солим аст. Аҳли илм дарк карданд, ки муносибаташон ба кор ҷиддиву босифат бошад ва ба хонандагону донишҷӯён фикр кардан­ро дар заминаи ҳалли ҳар як масъала биёомӯзонанд. Дар ҳолати муҳайё кардани низоми аз ҷиҳати илмӣ асосноки ташкили фаъолияти фикрӣ, инсон ногузир одитарин ва тадриҷан мушкилтарин асрори фикр кардан ва таҳлили фикриро барои худ кашф мекунад. Адабиётҳо: Эмомалӣ Раҳмонов. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат, ҷилди1, Душанбе, «Ирфон», 2002, саҳ. 378. Рӯзномаи «Ҷумҳурият», 19 майи соли 2025, №98. Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар семинар–машварати ҷумҳуриявӣ бо роҳбарони вилоятҳо ва шаҳру ноҳияҳои кишвар дар ноҳияи Данғара, 17 майи соли 2025. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ». Душанбе, «Шарқи озод», 2025, саҳ. 19. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ». Душанбе, «Шарқи озод», 2019, саҳ. 24.   Вализода Одинашоҳ, номзади илмҳои педагогӣ сардори шуъбаи пажуҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавӣ

Забон унсури асосии фарҳанги ҳар миллат ба ҳисоб рафта, дар ташаккулу инкишофи он нақши муҳимро мебозад. Он василаи асосии касби маърифат буда, абзори муҳимтарини рушду нумуи худшиносии миллӣ ва бою ғанӣ гардидани олами маънавии ҳар фарди миллат шинохта мешавад.Донистани забони миллӣ одатан оғози маърифатнокии шахс ва ҳамзамон роҳи дурусттарин ва маҳсулноктарини омӯзиши забонҳои хориҷӣ арзёбӣ мегардад. Шоири маъруфи адабиёти классикии тоҷик Тошхӯҷа Асирӣ беҳуда нагуфтааст: Ҳар кас ба забони худ сухандон гардад, Донистани сад забон осон гардад. Маҳз тавассути забон ҷаҳони маънавии шахсу сатҳи фарҳангнокии он ифшо мегардад. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат Эмомалӣ Раҳмон нақши созанда ва муассири забони миллиро дар рушду шукуфоии миллат ба хубӣ дарк намуда, барҳақ фармудаанд: «Забон хишти аввалини кохии миллат буда, яке аз рукнҳои асосии давлати миллӣ ва нахустунсури тафаккури миллӣ мебошад». Ҳақ ба ҷониби Пешвои миллат аст. Маҳз забон миллатро аз нестшавӣ нигоҳ дошта, барои бунёди давлати миллӣ заминаи ғоявиро муҳайё менамояд. Маҳз забон аст, ки дар доираи он тафаккури миллӣ шакл мегирад. Зебогию фасеҳии забон, бадеияту хушгувории он дар ҳар шакле набошад, дар тафаккур ифодаи воқеии худро меёбад. Забони зебою фарҳехта нишони тафаккури рушднамуда маҳсуб меёбад. Вақте дар бораи нақши барҷастаи забони миллӣ ва рушду нумуи он дар даврони Истиқлол ҳарф мезанем, пеши назари мо беихтиёр симои хирадмандонаи Пешвои миллат ҷилвагар мешавад. Воқеан ҳам ҳар фарди худшинос ва фарҳангдӯсти миллат бояд Худоро шукр гӯяд, ки барои онҳо сарвареро дар шахси Эмомалӣ Раҳмон насиб гардонд, ки бо тамоми ҳастии хеш баҳри рушду такомули забони миллӣ талош меварзанд. Ба ҳамагон маълум аст, ки маҳз тавассути сиёсати дурандешона ва фарҳангпешаи Пешвои муаззами миллат Эмомалӣ Раҳмон забони тоҷикӣ дар даврони Истиқлол мақоми воқеан ҳам созанда ва муассир касб намуду баҳри рушду камоли он чун дар замони Сомониён шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Ҳар гоҳ аз минбари баланди Созмони Милали Муттаҳид забони ноби тоҷикӣ аз даҳони сарвари тамоми тоҷикони дунё, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон садо медиҳад, тамоми вуҷуди шахсро як эҳсоси амиқи хурсандию сурур фаро мегирад. Забони тоҷикӣ чун дигар забонҳои дунё аз минбари бонуфуз садо медиҳаду бо фасоҳату зебогии худ пардаҳои фазоро аз ҳам меканад. Воқеан ҳам чунин лаҳзаҳо ҳолати хеле фараҳовару хушнудкунанда маҳсуб меёбанд. Қобили зикр аст, ки ҳар фарди таҳлилгару забоншинос ва миллатдӯст дарҳол дарк менамояд, ки маҳз замони Истиқлол замони ҷилваи дурахшони забони тоҷикӣ гардидааст. Истиқлол ҳамчун падидаи фармомӯшнашавандаи таърихӣ ва тақдирсози миллат дар баробари музаффариятҳои азим дар ҳаёти сиёсию иқтисодӣ ҳамчунин дар ҳаёти фарҳангии миллат, махсусан дар боло рафтани нақшу мақоми забони миллӣ низ нақши муассир ва таконбахш гузошт. Маҳз ба шарофати истиқлоли давлатӣ ва сиёсати фарҳангпешаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон меҳру муҳаббати ҳар фарди миллат ба забон ва таъриху фарҳанги хеш даҳчанд афзуд. Имрӯз, вақте суханварии хонандагони хурдсолро ба забони ноби тоҷикӣ дар озмунҳои ҷумҳуриявӣ мушоҳида менамоем, тамоми вуҷудамонро ғайричашмдошт як ҳолати хурсандибахш фаро мегирад. Забони тоҷикӣ чӣ қадар забони ширину гуворост! Бояд эътироф намуд, ки чунин як меҳру муҳаббати самимӣ ба забони миллӣ маҳз дар даврони Истиқлол ва маҳз тавассути сиёсати фарҳангпешаи Пешвои миллат ба мо даст дод. Маҳз Истиқлоли давлатӣ ва меҳру муҳаббати содиқона ва самимии Пешвои миллат сабаб гардид, ки имрӯз дар тамоми донишкадаю донишгоҳҳои ҷумҳурӣ аз фанҳои дақиқу табиатшиносӣ ба забони ноби тоҷикӣ дарс гуфта мешавад. Ба таври муқоиса дар замони шуравӣ фарзанди тоҷик фанҳои мазкурро ба забони бегона аз худ мекард. Ё имрӯз мебинем, ки чӣ қадар маҷаллаҳои илмӣ дар дилхоҳ соҳаи илм ба забони тоҷикӣ нашр мешаваду онҳо мавриди мутолиаи умум мегарданд. Бешак чунин ҳолатҳои фарқкунанда ва муассир дар пешрафт ва рушди забони тоҷикӣ дар муқоиса бо замони шуравӣ хеле зиёданд ва аҳли илму фарҳангро ҳоҷат ба баёни муфассал нест. Истиқлол ба таври воқеӣ шароите гардид, ки ба шарофати он забони миллии тоҷикӣ бори дигар имкон пайдо намуд, ки худро дар баҳри беканори ҳамкории фарҳангу тамаддунҳои мухталиф ва рақобатҳои гуногунпояи забонҳои гуногун худро санҷад. Чуноне ки воқеияти имрӯза бозгуст, забони тоҷикӣ имрӯз аз байни мавҷҳои пурталотуми баҳри рақобати забонҳои мухталиф сарбаландона қадам зида, ҳар чӣ бештар мавқеи устуворро касб карда истодаасту фазои таъсири худро тавсеа бахшида истодааст. Боиси ифтихор аст, ки забони тоҷикӣ дар як муддати кӯтоҳ ба шарофати сиёсати хирадмандони Пешвои миллат аз озмоиши ҷиддии рӯзгори пурталотуми ҷомеаи имрӯза сарбаландона гузашт. Фарзандони баномуси миллат бори дигар собит намуданд, ки забони миллии онҳо забони илму сиёсат буд, ҳаст ва мемонад. Фарзандони баномуси миллат ба забони миллӣ асарҳои илмии худро таълиф намуда, дар инкишофи забон пайваста саҳми назарраси худро гузошта истодаанд. Фазои нави сиёсии ҷомеаи башарӣ ва рушди бемайлони улуми дақиқ аз забони миллӣ ва соҳибони он тақозо менамояд, ки ба шароити нави рушд ҳамеша ҷавобгӯ буда, баҳри мақоми сазовор дар байни забонҳои гуногуни ҷаҳонӣ саъй намоянд. Таҳлилу омӯзишҳо аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки барои рушди забон ба ғайр аз сиёсати миллатдӯстонаи сарвари кишвару шароити созандаи Истиқлол боз масъулиятшиносиии фарзандони баномуси миллат низ хеле муҳим ва зарур мебошад. Эҳсоси масъулиятшиносӣ дар назди тақдири миллат, дар назди фарҳанги бою ғании гузашта, дар назди руҳи бузургони илму фарҳанги миллӣ ҳар шахси забондӯстро водор менамояд, ки дар баробари омӯзиши забонҳои ғайр нисбат ба забони миллӣ бетараф набошад. Дар баробари забонҳои ғайр посу гиромӣ доштани забони миллӣ нишонаи асосии меҳру муҳаббат ба забони миллӣ маҳсуб меёбад. Абдухалилзода К.А. Муовини директори Маркази исломшиносӣ

Хоҷа Шамсуддин Муҳаммад Ҳофизи Шерозӣ соли 1325 дар шаҳри Шероз ба дунё омадааст. Ҳанӯз аз овони хурдсолӣ ӯ аз падар ятим монда, бо модараш умр ба сар мебарад. Шоири машҳур ҳанӯз аз овони хурдсолӣ ба таҳсилу илмомӯзи шавқу рағбати зиёд дошт, вале мутаасифона дар мактабҳои он замон танҳо нафарони пулдор метавонистанд таҳсил намоянду халос. Ба ҳама мушкилиҳо нигоҳ накарда, Шамсуддини хурдсол барои таҳсил намудан дар мактаб саъй мекунад ва ба нонпазхона ба кор оғоз мекунад то музде ба даст орад. Ӯ баъд аз музд гирифтан онро ба се қисм ҷудо мекунад: як қисм барои модараш, як қисм барои таҳсилаш ва қисми дигар барои худаш. Дар як вақт ҳам кору меҳнат ва ҳам таҳсилу илмомӯзи барояш мушкил буда, ба ин ҳама сабру таҳаммулро пеша мекунад. Дар як мудати кӯтоҳ ӯ аз ҳаммактабони худ пеш гузашта ба шеърнависӣ оғоз мекунад ва Қуръонро низ аз ёд мекунад ва ба ин хотир ба ӯ лақаби “Ҳофиз” додаанд. Ҳофизи Шерозӣ яке аз бузургтарин шоирони ғазалсарои адабиёти классикии форсу тоҷик буда, на танҳо миёни миллати худ, балки миёни халқҳои ҷаҳон шуҳрат ёфтааст. Осори адабии шоир хеле бою рангоранг буда, асари машҳури ӯ “Девони Ҳофиз” мебошад, ки аз ғазалҳо, қасидаҳо ва рубоиёту қитъаҳо иборат мебошад. Дар ашъори Ҳофиз бештар мавзӯҳои фалсафию ахлоқӣ, ишқи илоҳӣ ва заминӣ, зебогии табиату ҳаёт, нақди риёкорь ва зоҳирпарастӣ дида мешавад. Ҳифзи ватану дӯст доштани он дар ашъори Ҳофиз мавқеъи марказӣ дошта, инро дар мисоли ғазали худи шоир, ки муҳаббати худро нисбат ба хоки диёраш хеле самимӣ ба қалам додаст метавон дарёфт: Хушо Шерозу вазъи бемисолаш, Худовандо нигаҳ дор аз заволаш. Зи Рукнободи мо сад лавҳашаллоҳ, Ки умри Хизр мебахшад зулолаш. Саросар тамоми эҷодиёти Хоҷа Ҳофизро панду андарзҳо ғояҳои адлу инсоф, меҳнати ҳалол кардан, меҳру муҳаббат доштан, сабру наҳаммул намудан фаро мегирад, чунончӣ: Панди ҳаким маҳзи савоб асту айни хайр, Фархунда он касе, ки ба самъи ризо кушид. Насиҳате кунамат, бишнаву баҳона магир, Ҳар он чи носиҳи мушфиқ бигӯядат бипазир. Аз гуфтаҳои боло чунин бар меояд, ки инсон ҳамеша ба панду андарз ниёз дорад. Фархундаву хушбахт он аст, ки панду андарзро шунаваду писандад ва дар ҳаёти ҳарӯзаи хеш аз он истифода намояд. Дар замони зиндагии Ҳофиз вазъи иҷтимоии атроф он қадар хуб набуд. Бисёр нафарони бехирад худро суфию оқил шумурда, ба мардумфиребӣ ва риёкорӣ даст мезаданд. Ҳофиз аз чунин вазъ маъюсу ғамгин гардида, андешаи худро чунин баён мекунад. Ҳофизо май хӯру риндӣ куну хуш бош вале, Доми тазвир макун чун дигарон Қуръонро. Шоири машҳуру маъруф Хоҷа Ҳофизи Шерозӣ бо эҷодиёти пурмазмунаш дар фарҳангу таммадуни ҷаҳонӣ ҷойгоҳи махсусро соҳиб гаштааст. Осори ӯ бо забонҳои дигар низ тарҷума шудааст. Шоирону мутафаккирони Ғарб аз эҷодиёти ӯ илҳом гирифта, бисёр васфаш кардаанд. Аз ҷумла донишманди машҳури олмонӣ Гёте таҳти таъсири илҳомбахши “Девон”-и Ҳофиз маҷмӯаи ашъори худро бо номи “Девони ғарбӣ” эҷод кардааст. Шеъру ғазалҳои эҷоднамудаи Ҳофизи Шерозӣ ҳодисаву воқеаҳои пурпечутоби замонашро ба таври бадеӣ инъикос намуда, ҳамчун маводи тарбиявӣ дар тарбияи насли имрӯзу фардо бисёр арзишманд мебошанд. Девони Ҳофиз дар хонадони ҳар як мардуми форсу тоҷик ҳамчун як китоби муқаддас ҷой доштааст ва дорад. Шеъру ғазалҳои Ҳофиз имрӯз низ дар байни мардумони форсизабон, аз ҷумла тоҷикон хеле маъмул буда, кулли мардуми донишманду оддӣ, зиёию руҳонӣ ва олимону унвонҷӯён аз он васеъ истифода мебаранд. Шоири маъруфу шинохта соли 1390 дар шаҳри Шероз аз дунё мегузарад ва оромгоҳаш дар он ҷо мебошад, ки мардуми ҷаҳон аз он зиёрат намуда номи неку осори гаронарзишаш ҳамеша зинда хоҳад монд. Шарифова Санавбар сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ

Илм ҷавҳари рӯшноист ва инсонҳо ҳамеша ба он эҳтиёҷ доранд. Ба ибораи дигар илм – нурест, ки инсон маҳз тавассути ин нур роҳи худро возеҳу равшан месозад ва худро аз ҳама гуна хатарҳо эмин нигоҳ медорад. Илм аст, ки инсонро ба пайроҳаҳои саодатмандӣ, хушбахтӣ, некномӣ мебарад. Таърих гувоҳ аст, ки ҷомеаи башарӣ барои баёни андеша, шинохти асрори табиат ва дар иртибот қарор гирифтан ба омӯзиш ва парвариш шуруъ аз оғози пайдоиши оламу одам руҷуъ кардаанд. Маҳз, омӯзиши илм ба ҷомеаи башарӣ имкон дод инсон ба шинохти табиат ва ифшои асрори он дастрасӣ пайдо кунад ва тавассути баёни андеша дар иртиботи гурӯҳӣ қарор гирад. Агар ба таърихи башарият руҷуъ шавад, возеҳу равшан мегардад, ки маҳз илм инсонро аз ибтидои офариниш то имрӯз ба зинаҳои баланди рушд расонидааст. Аҳамият ва нақши калидии илм буд, ки ҳам дар динҳои тавҳидӣ ва ҳам дар баёнияҳои башарӣ ба омӯзиш ва парвариши он диққати махсус дода шудааст. Илмомӯзӣ дар динҳои тавҳидӣ дар мадди аввал қарор гирифта, таъкиду тавсияҳо дода шудааст. Ба вижа, омӯзиши илм ва густариши он дар дини ислом ҷойгоҳи хос дошта, дар Қуръони карим, аҳодиси набавӣ ва дигар сарчашмаҳои исломӣ борҳо таъкид шудааст. Агар ҷойгоҳи илмро дар Қуръони карим бинем, аввалин сураеро, ки Худованд нозил кардааст, бо амри “اقرأْ” (Бихон) фиристодааст ва ҳамчунин дар бештари ояҳо бандагонашро ба омӯзиши илму дониш ба шакли “اِعلموا” (Илм омӯзед!) амр кардааст. Ҳамчунин, дар Қуръони карим ба кашфи асрори табиат сураҳое чун: Наҷм, Қамар, Зориёт, Мурсалот, Буруҷ, Фаҷр, Шамс, Лайл, Зуҳо, Зилзол, Аср ва зиёд ояҳо сатр гардидаанд, ки ба омӯзишу пажӯҳиш далолат мекунанд. Сураи дигаре, ки аз авлавияту қудсияти илм дарак медиҳад, сураи Қалам аст, ки Худованд ба он қасам мехӯрад. Дар сураи Ғофир, ояи 58 донишу нодониро баробар надониста, имлро биноӣ ва ҷаҳлро кӯрӣ донистааст, “وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ” (Ва нобинову бино баробар нестанд). Ҳамзамон, ин китоби муқаддаси мусулмонон ба олимон низ мақоми баланд дода, дарк ва шинохти асрори табиатро хоси онҳо медонад, аз ҷумла, дар сураи Анкабут, ояи 43 мефармояд: “وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا يَعۡقِلُهَآ إِلَّا ٱلۡعَٰلِمُونَ” (Ин мисолҳоро (достонҳо) барои мардум баён мекунем ва онро ба ҷуз олимон дарк намекунанд). Дар фарҳанги исломӣ илм ва дониш ҳидоятгари инсонҳо, роҳнамои миллатҳо ва таъминкунандаи хушбахтиҳо шинохта шудааст. Чунин вижагиҳои илм аст, ки олимону донишмандонро Паёмбари ислом (с) ворисони худ донистаанд. Тибқи ривоятҳои исломӣ дар рӯзи қиёмат се гурӯҳи шафоаткунанда аст: паёмбарон, шаҳидон ва олимон. Маҳз, дарку шинохти олимон буд, ки илму дониш рушд кард ва заминаи саодату пешрафти инсонҳо гардид. Бо чунин вижагиҳо “илм – рушноӣ ва ҷаҳл – торикӣ” шинохта шудааст. Яқин аст, ки ҷомеаи имрӯза маҳз, дар пояи илму дониш ба пешравиҳое чун тамаддунофарию фанноварии технологӣ комёб гаштаанд. Одинаева Ш. – сардори шуъбаи пажӯҳиши ҳуқуқи исломии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Маълум аст, ки экстремизми динӣ ва терроризми марбут ба он таҳдиди бештар ба суботи сиёсӣ, амнияти ҷамъиятӣ ва сулҳи байни миллатҳо дар кишварҳои Осиёи Марказӣ мегардад. Мавқеи геополитикии минтақа, мушкилоти иҷтимоиву иқтисодӣ ва гуногунии мазҳабӣ ва этникӣ-конфессиявӣ ин минтақаро дар баробари идеологияҳои радикалӣ осебпазир мегардонад. Аз ин ру таҳлили илмӣ ва назари коршиносон нисбати ин мушкилоти ҷомеа ва вабои аср хеле муҳим мебошад. Таҳлилҳои илмӣ – фалсафӣ ва ташхисии коршиносон оид ба терроризм ва экстремизм як қатор махусусиятҳои онро муайян намуданд, ки аз ин раванди хатарфзо дар марҳилаҳои таърихӣ ҳам бо шаклгирӣ ва ҳам бо ҷараёни амалишавӣ фарқ мекунад. Вале омили муҳим он аст, ки дар ҳамаи давраҳои таърихӣ ба як мақсад равона шудааст. Ин ҳам бошад ноором намудани ҷомеа, даҳшатафканӣ, ҳисси нобоварӣ паҳн намудан нисбати ҳукумату давлат ва дар бархурд қарор додани қишрҳои гуногуни як ҷомеа мебошад. Махсусияти хатарзои амалҳои террористии ҷаҳони муосир дар он аст, ки онҳо аҳолии осоиштаро ҳамчун объекти таҳдид қарор дода, ба ҳамин васила ҳукумату мақомоти давлатиро зери фишор қарор медиҳанд. Омили хатарноки дигар, ин аз тарафи баъзе давлатҳои манфиатхоҳ гурӯҳҳои террористӣ, ифротӣ ва экстремистӣ ҳамчун воситаи амалӣ намудани мақсадҳои геополитикӣ ва геостратегӣ истифода бурда мешавад. Ҳамчунин раванди ҷаҳонишавӣ ва афзудани нобаробарии иқтисодии давлатҳо барои амалҳои террористӣ имкониятҳои густурдаеро созмон додааст. Хусусан қишри муҳоҷирони меҳнатӣ ва маҷбурӣ аз ҳадафҳои асосии гурӯҳҳои террористӣ мебошанд. Олимони ҷомеашинос ва коршиносон бар он ақидаанд, ки маҳз чунин шароит кӯшиши ба воситаи неруҳои ҳарбию қудратӣ несту нобуд намудани терроризм боиси он мегардад, ки террористон аз ҷинояткорон ба муборизони адолати иҷтимоӣ табдил меёбанд. Вале омили аз ҳама хатарафзои терроризми замони муосир дар он аст, ки даҳсолаҳои охир онҳо зери ниқоби дини ислом ҳадафҳои муғризонаи худро амалӣ месозанд. Имруз ташкилотҳои террористӣ бидуни ягон истисно аз номи дини ислом баромад мекунанд. Барои ҳамин ҳам давлатҳое, ки аксарияти аҳолиашро мусулмонон ташкил медиҳанд, ё роҳи дунявияти давлатдориро интихоб намудаанд мубориза бо терроризм хеле мушкил гардадидааст. Омили дигари хатарафзо ин босуръат рушд ёфтани шабакаи интернет ва технологияҳои иттилоотии замони муосир, ки ба паҳн намудани ақидаҳои ифротиашон хеле мувофиқанд. Барои ҳамин ҳам мавриди таҳқиқу омӯзиши мунтазам қарор доданищама гуна зущуротщои ифротгароёна ва терроризм, муҳим ва зарур мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон аз солҳои аввали ба даст овардани истиқлолият бо падидаи терроризм рӯ ба рӯ гардида буд. Амалҳои террористии содирнамуда дар даврони истиқлолият Ҳукумати Ҷумҳуриро таҳти роҳбарии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон водор намуд, ки як қатор қонуҳои муҳимро қабул намоянд. Ҳамин тавр соли 1999 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди терроризм» ва соли 2003 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди экстремизм» қабул гардидаанд. Дар моҳи январи соли 2020 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат бо экстремизм» қабул гардид. Ҳамчунин ҷиҳати пурзӯр намудани мубориза бо экстремизм ва терроризм бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 12 ноябри соли 2016, №776 «Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба муқовимат бо экстремизм ва терроризм барои солҳои 2016-2020» қабул гардид. Баъдан фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 1 июни соли 2021, №187 оид ба «Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021- 2025» қабул мегардад. Ҳамчунин, бо қарори Додгоҳи Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2006 то инҷониб фаъолияти зиёда аз 29 ташкилоти террористию экстремистӣ дар қаламрави кишвар мамнуъ эълон гардидааст. Сардори шуъбаи пажуҳиши исломи муосир, н.и.с., дотсент Баҳромбеков Д.А.

Маълум аст, ки экстремизми динӣ ва терроризми марбут ба он таҳдиди бештар ба суботи сиёсӣ, амнияти ҷамъиятӣ ва сулҳи байни миллатҳо дар кишварҳои Осиёи Марказӣ мегардад. Мавқеи геополитикии минтақа, мушкилоти иҷтимоиву иқтисодӣ ва гуногунии мазҳабӣ ва этникӣ-конфессиявӣ ин минтақаро дар баробари идеологияҳои радикалӣ осебпазир мегардонад. Аз ин ру таҳлили илмӣ ва назари коршиносон нисбати ин мушкилоти ҷомеа ва вабои аср хеле муҳим мебошад. Таҳлилҳои илмӣ – фалсафӣ ва ташхисии коршиносон оид ба терроризм ва экстремизм як қатор махусусиятҳои онро муайян намуданд, ки аз ин раванди хатарфзо дар марҳилаҳои таърихӣ ҳам бо шаклгирӣ ва ҳам бо ҷараёни амалишавӣ фарқ мекунад. Вале омили муҳим он аст, ки дар ҳамаи давраҳои таърихӣ ба як мақсад равона шудааст. Ин ҳам бошад ноором намудани ҷомеа, даҳшатафканӣ, ҳисси нобоварӣ паҳн намудан нисбати ҳукумату давлат ва дар бархурд қарор додани қишрҳои гуногуни як ҷомеа мебошад. Махсусияти хатарзои амалҳои террористии ҷаҳони муосир дар он аст, ки онҳо аҳолии осоиштаро ҳамчун объекти таҳдид қарор дода, ба ҳамин васила ҳукумату мақомоти давлатиро зери фишор қарор медиҳанд. Омили хатарноки дигар, ин аз тарафи баъзе давлатҳои манфиатхоҳ гурӯҳҳои террористӣ, ифротӣ ва экстремистӣ ҳамчун воситаи амалӣ намудани мақсадҳои геополитикӣ ва геостратегӣ истифода бурда мешавад. Ҳамчунин раванди ҷаҳонишавӣ ва афзудани нобаробарии иқтисодии давлатҳо барои амалҳои террористӣ имкониятҳои густурдаеро созмон додааст. Хусусан қишри муҳоҷирони меҳнатӣ ва маҷбурӣ аз ҳадафҳои асосии гурӯҳҳои террористӣ мебошанд. Олимони ҷомеашинос ва коршиносон бар он ақидаанд, ки маҳз чунин шароит кӯшиши ба воситаи неруҳои ҳарбию қудратӣ несту нобуд намудани терроризм боиси он мегардад, ки террористон аз ҷинояткорон ба муборизони адолати иҷтимоӣ табдил меёбанд. Вале омили аз ҳама хатарафзои терроризми замони муосир дар он аст, ки даҳсолаҳои охир онҳо зери ниқоби дини ислом ҳадафҳои муғризонаи худро амалӣ месозанд. Имруз ташкилотҳои террористӣ бидуни ягон истисно аз номи дини ислом баромад мекунанд. Барои ҳамин ҳам давлатҳое, ки аксарияти аҳолиашро мусулмонон ташкил медиҳанд, ё роҳи дунявияти давлатдориро интихоб намудаанд мубориза бо терроризм хеле мушкил гардадидааст. Омили дигари хатарафзо ин босуръат рушд ёфтани шабакаи интернет ва технологияҳои иттилоотии замони муосир, ки ба паҳн намудани ақидаҳои ифротиашон хеле мувофиқанд. Барои ҳамин ҳам мавриди таҳқиқу омӯзиши мунтазам қарор доданищама гуна зущуротщои ифротгароёна ва терроризм, муҳим ва зарур мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон аз солҳои аввали ба даст овардани истиқлолият бо падидаи терроризм рӯ ба рӯ гардида буд. Амалҳои террористии содирнамуда дар даврони истиқлолият Ҳукумати Ҷумҳуриро таҳти роҳбарии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон водор намуд, ки як қатор қонуҳои муҳимро қабул намоянд. Ҳамин тавр соли 1999 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди терроризм» ва соли 2003 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди экстремизм» қабул гардидаанд. Дар моҳи январи соли 2020 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат бо экстремизм» қабул гардид. Ҳамчунин ҷиҳати пурзӯр намудани мубориза бо экстремизм ва терроризм бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 12 ноябри соли 2016, №776 «Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба муқовимат бо экстремизм ва терроризм барои солҳои 2016-2020» қабул гардид. Баъдан фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 1 июни соли 2021, №187 оид ба «Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021- 2025» қабул мегардад. Ҳамчунин, бо қарори Додгоҳи Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2006 то инҷониб фаъолияти зиёда аз 29 ташкилоти террористию экстремистӣ дар қаламрави кишвар мамнуъ эълон гардидааст. Сардори шуъбаи пажуҳиши исломи муосир, н.и.с., дотсент Баҳромбеков Д.А.

Бо дарназардошти он ки Ваҳдати миллӣ барои тамоми мардуми Тоҷикистон арзиши бисёр муқаддасу азиз ба ҳисоб рафта, асоси хушбахтӣ ва саодати халқамон мебошад, вазифаи ҳар шахси бедордилу огоҳ, худшиносу ватандӯст аз он иборат аст, ки Ваҳдати миллиро чун омили муҳимтарини бақои давлату миллат ва рушди ҷомеаи Тоҷикистон ҳифзу намояд ва онро чун дастоварди бузурги миллӣ пос дорад. Эмомалӣ Раҳмон Ваҳдат беҳтарин неъмат, орзуву ормон, таҳкими давлат, наҷоти миллат, рушду нумуи даврон, ҳастии инсон дар ҳар давру замон ба шумор меравад. Танҳо бо роҳи ваҳдат, якдигарфаҳмӣ истиқлоли кишварро муҳофизату пойдор ва ягонагии мардумро устувор карда метавонем. Танҳо дар фазои ваҳдат душвориҳо ва монеаҳо паси сар мешаванд, рӯзгори мардум рӯ ба беҳбудӣ ва кишвари азизамон ба шоҳроҳи пешрафту тараққиёт рӯ меорад. Ҳарчанд мо дар солҳои воқеаҳои сиёсии Тоҷикистон (ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992-1997) хеле хурд будем, аммо тавассути оинаи нилгун, матбуоти даврӣ, асару мақолаҳои адибону рӯзноманигорон ва олимон аз инъикоси воқеаҳои солҳои 90-уми қарни ХХ бохабар мегардем ва шукргузорӣ аз қарорҳои қабулкардаи Иҷлосияи таърихии тақдирсози XVI-уми Шӯрои Олӣ ва заҳмату талошҳои фарзандони фарзонаи миллат менамоем. Доир ба ҳамин Иҷлосия Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иброз намуда буд, ки “…бо тақозои таърих, на танҳо тифли дар гаҳворабудаи истиқлолиятро наҷот дод, балки тақдири ояндаи ӯро муайян сохт ва Тоҷикистони тозаистиқлолро ба сӯи ҷомеаи мутамаддин ва арзишҳои волои башарӣ ҳидоят намуд”. 34 – сол дар назди таърих муддати чандон тӯлонӣ нест, вале дар ин давра кишвари мо ба як давлати озоду обод ва рӯ ба тараққӣ табдил ёфта, истиқлолияти худро аз ҷиҳати сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ комил гардонида тавонист. Хушбахтона, 27-уми июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Баробари ба имзо расидани ин созишнома мардуми шарифи мамлакат нафаси озод гирифта, ҳамдигарро бародарвор ба оғӯш мекашиданд. Ашки шодӣ дар чашмони азизон ҳувайдо буд, зеро тайи ин солҳо он қадар мушкилот, нофаҳмиҳо ва гирифториҳову хунҷигариҳо ба ҳам печидагӣ дошт, ки кушоишу ворастагии онҳо ба ҷуз аз муаммои сарбаста чизе наменамуд. Бернард Шоу, донишманди ҳикматшиноси аврупоӣ, ки бештари умри хешро сарфи тадрис кардааст, дар хусуси шинохти миллат чунин меорад: “Симои миллатро олими беҳамто, варзишгари ногузир ва сиёсатмадори вораста муаррифӣ мекунад”. Бо лутфи илоҳӣ ва талошҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нерӯи ваҳдат дар кишвари мо алайҳи ҷудоӣ имконе фароҳам овард, то рӯзгори хуш боз нафаси тоза бигирад, андӯҳ аз диёр по кашад, ба бӯстони зиндагии баҳори нозанин рангорангӣ ато намояд ва ғунчаҳои ханда дар лабони мардум гул кунад. Пешвои миллат дар яке аз суханрониҳои худ қайд намуда буданд, ки “Даҳсолаҳо лозим мешавад, то захму ҷароҳатҳои ин фалокатҳо муолиҷа шаванд ва мо ба он мекӯшем, ки дар ҳар як хонавода сулҳ ва оромӣ ҳукмфармо бошад”. Тарбияи шахсиятҳои худшиносу худогоҳ, дар шуури наврасону ҷавонон ҷой додани аҳамияти таърихии сулҳи тоҷикон вазифаи муҳимтарини ҳар як фарди ватандору ватандӯст ба шумор меравад. Маҳз ваҳдат аст, ки имрӯз кишвару миллати моро ҷавонони созанда бо дастовардҳои назаррас дар байни дигар мамлакатҳои ҷаҳон муаррифӣ менамоянд. Мо насли созандаи ин миллат, ба Истиқлолият, Ваҳдати миллӣ ва давлату миллати хеш ифтихор мекунем ва шукрона менамоем, ки мардуми соҳибватану соҳибистиқлолем. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

Холиқзода А.Ғ.[1] Яке аз дӯстони ҳамкорам[2] рӯзе дафтари ашъори худро назди ман овард, ки ҳанӯз расман аз чоп набаромада буд. Пас аз варақ задан чашмам ба як ғазале афтод, ки байни он ин байтҳо дарҷ шуда буданд Муъҷизи пайғамбарону саъйи шоҳон суд накард, Содагӣ бин: фикри таъмири ҷаҳон дорам ҳанӯз. Ин ҷаҳон мизбону ман дар хонаи ғамхонааш, Меҳмонам хешу фикри меҳмон дорам ҳанӯз. Чун он шабу рӯз сари масъалаҳои ҷудогонаи сиёсати ҳаҳонӣ ва мавқеъгирии ҳуқуқ дар ҳалли муноқишаҳои фаромиллӣ  фикр мекардам, бо бисёр аз масъалаҳои печидаи замони нав, ки илоҷашон берун аз имкони фикрии аҳли илм буд, фикран рӯ ба рӯ шуда буда, ба нотавонии ақл дар ҳалли қазияҳои тавлидкардааш фикр мекардам, ин навиштаҳоро муносиби ҳоли худ дидам. Инсоният дар остонаи ҳазораи се истодааст. Назаре ба таърих бо вуҷуди ҳама мушкилию нобасомониҳо ва ҳама вайронию сӯзон­данҳо, ҳама пинҳону ошкорҳо оинаи хираи 4-5 ҳазорсолаи таърихи аҷдодонро рӯшноӣ медиҳад. Аммо назар ба оянда ва қутби сад соли ояндаи давлатдории кишварҳои олам на танҳо торик, балки дар бештари мавридҳо ғайричашмдошт менамояд. Асри ХХ босуръат арзиш ва қоидаҳои зиндагиро тағйир дод ва чунин шаклҳои бениҳоят устувори оламгири андешаи сиёсӣ ва иқтисодӣ чун фашизм, сотсиализм ва капитализми колониалиро аз саҳнаи сиёсии ҷаҳон берун сохт. Интиҳои роҳи дугонаи таърихӣ (сотсиализм ва капитализм) на танҳо онҳоеро, ки дар чорраҳаи интихоб сарсон монданд, инчунин онҳоеро, ки нобудшавии режими шуравиро мехостанд, бо ҳодисаҳои ғайричашмдошт рӯ ба рӯ намуда, ба тамоми аҳли сайёра даъват партофт, ки доир ба фардои сайёра ва роҳи ояндаи кишварҳо андеша намоянд. Ҳаҳони бо мафкураҳои мухолифи муқовиматзо аз ҳаҳони бе мафкураҳои мухолиф оромтару одилтар намудор шуд. Охирин ҳамаро ба муқобили ҳама бо равиши Томас Гоббс думболи манаиатҳои миллӣ гузошт. Онҳо пайравони ду идеология рақибу душмани ҳам буданд, акнун ҳама барои ҳама душман шуд. Ин ҳолат дар назди олимоне, ки фазои муътадили инкишофи оламро дар нигоҳдошти мувозинат медиданд, вазифаҳои боз ҳам мураккабтар гузошт. Назарияи диалектикӣ ва дихотомии инкишофи олам дар як муддат рӯ ба мушкилии марговар овард. Мардҳои абарқудрати илм миёни худро баста, дар асоси таҷриба ва қонуниятҳо ояндаи кишварҳои олам ва сиёсати ҷаҳониро тарҳрезӣ карданӣ шуданд. Пешгӯии ояндаи инсоният оғоз шуд. Ин пешгӯӣ ба ҳар ҳол аз оромии илмӣ беҳтар буд. Назарияи интиҳои таърихи Ф. Фукуяма, муноқишаи тамаддунҳои С. Хантингтон, дидгоҳи тахтаи шоҳмоти З. Бжезинский ва гуфтугӯи тамаддунҳои Ҳотамӣ харитаҳои мухталифи олами оянда ва рӯзномаи театри ояндаи ҷаҳонро ба тарзи худ тарҳрезӣ мекарданд. Ювал Ной Харари устоди Донишгоҳи Аврупо дар Исроил дар заминаи эҳсоси ҷадиди инқилобҳои биотехнологӣ ва технологияи рақамӣ тақдири буҳрони нави демократияи либералиро дар қиёс ба буҳронҳои солҳои 1918, 1938 ва 1968 дар ибтидои асри ХХI вазнинтар аз ботини ин ғояи ғолиб кашф кард. Ба назари ӯ демократияи либералӣ ки бар фашизм ва коммунизм ғолиб омад, акнун ботинан ба мушкилиҳо мувоҷҷеҳ шудааст, илова бар он, рафиқҳои стратегии ин ҳодиса ба мисли инқилобҳои технологӣ ва иттилооти рақамӣ бо тарзи ба худ хос ба он таҳдид мефиристанд. Инсониятро ба ҷои эраи истисмори меҳнати инсон акнун даврони истисмори вазнинтар дар шакли «корношоямӣ»[3], яъне таҳдиди «бекормонии умумӣ» интизор аст. Охирӣ аз дигар навъҳои истимор ба маротиб вазнинтару сангинтар менамояд. Демократияи либералие, ки бо ислоҳоту гузаштҳо тавонист худро вобаста ба шароити макону замон мувофиқ намояд, аз ғояҳои муқобили худ сабақ бардорад, оё имкон дорад, ки худро аз ин иллатҳои ботинӣ, ки дар ҷанини демократияи Амрико дар замони ҳукмронии аввали Трамп зери шиори «Америкаи бой» ва дар ботини миллатгароии англисӣ дар райъдиҳӣ барои Брекзит ҷиҳати баромадан аз Иттиҳоди Аврупо рӯ зад, табобат бахшад. Миллатгароӣ ва манфиатҳои давлат­ҳои миллии пешоҳангҳои демократияи либералӣ дар ҷанини модардавлатҳои худ тухми афзалияти сарҳадӣ ва ҳудудиро кошта, тақдири демократияи либералиро ҳамчун ҳодисаи фарогири мафкуравӣ ба тангно кашидаанд. Либерализм таърихан ба рушди иқтисодӣ такя карда, тавонист дар замонаш пролетариатро бо буржуазия алайҳи ғояи ҷангҷӯёнаи ком­мунистҳо оштӣ диҳад, ҷанги байни атеистону диндорони шуравиро ҳамчун таълим қабул карда, байни онҳо муросо муҳайё созад, ба қувваи истеҳсолот ва муҳоҷирати ногузири низоми сармоядорӣ роҳ кушода, дар васати муҳоҷирон ва мардуми таҳҷоӣ ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандӣ ва миллиро ташаккул диҳад, сарҳади тафовути Осиё ва Аврупоро дар байни реҷаи давлатсозии худ беранг гардонад (Туркияро ҳамчун кишвари аврупоӣ ба Иттиҳоди Аврупо қабул намесозад – А.Х.) ва ба ҳар тоифаву ҳар гуруҳе аз даромади ҳангуфти сармояи худӣ бурдае, луқмае ва ҳиссае пешниҳод намояд[4]. Либерализм ҳамчун ғояи мулоим дар раванди таърихӣ ба дигаргуниҳо рӯ оварда, худро аз марги буҳронҳо наҷот медиҳад. Акнун либерализм ҳамчун ғоя бо миллатгароии ботинӣ дар шароити рушди технологияи рақамӣ ва биотехнология, ки аз дохил ба аслҳои он таҳдид мекунад, рӯ ба рӯ шудааст. Аҷиб он аст, ки агар то ин вақт он аз душманони худ баъзе аз амалкардҳоро меомӯхт ва ногузир онҳоро ба тарзи хос барои худ қабул карда, худро аз мушкилиҳо ҳамчун ҳодисаи такмилёбанда наҷот медод, акнун ҷузъҳои дохилияш ба он қонуният ва арзишҳоеро пешниҳод менамоянд, ки ҳодисаи томро ҳамчун мафкура ба фасод мекашад. Ҳолати мавҷудае, ки Ю.Н. Харарӣ масъалагузорӣ менамояд ва роҳи ҳалли онро дар «21 сабақ ба асри ХХI»[5] пешниҳод менамояд, ба гумон аст, ки масъаларо ба пуррагӣ ҳал намояд, зеро аксар масъалагузориҳои ӯ дар заминаи инқилобҳои ҷадиди биотехнологӣ ва технологияи рақамӣ мушкилиҳои муайяни мафкуравиро доро буда, тобеият ба шаклгароӣ ва алгоритми мантиқӣ дорад, ки на ҳамеша ба табиати шуури инсонӣ ва мавқеъгириҳои ақлӣ вобаста ба замону макон созгор мебошанд. Аммо бо вуҷуди ин ҳама, дидгоҳи ӯ аз назари таҳлилӣ ва дарки мушкилиҳои ҳаёти инсонӣ дар садсолаи ҷорӣ бисёр диққатҷалбкунанда ва то ҷое имкон­пазиранд. Олимони ҳуқуқшиносу сиёсатшиносони сатҳи ҷаҳонӣ аз интиҳои асри ХХ сар карда, эҳсоси тобиши бузурги маънавию фарҳангӣ ва тақвиятёбии омилҳои муноқишаи манфиатҳоро дар паҳнои тамаддунҳо дарк карда, ҷиҳати роҳу усулҳои воридшавӣ ва хуруҷ аз онро бо назардошти манфиатҳои миллӣ, башарӣ ва тамаддунӣ дар асарҳои мухталифи худ шарҳу тавзеҳ доданд. Ҳатто каме барвақттар мунаққидони роҳу равиши фикрии зиёиёни таърихӣ (К. Поппер) аз нобасомониҳои зиндагии инсонӣ ва ҳаёти сиёсӣ ба дод омада, даст ба гиребони бузургони илми ҷаҳонӣ (Афлотун, Арасту, Гегел, К.Маркс) зада, хатти рушди мафкураи инсониятро аз рӯзҳои аввали зиндагии тамаддуниаш иштибоҳангез шарҳ дода, ғояи «тавлиди тамаддунро бо захми модарзодӣ» дар илм масъала­гузорӣ намуданд[6]. Нухбагони илми ҷаҳонӣ А.Г. Хайек[7], З. Бжезинский[8], С. Ҳантингтон[9], Ю. Хабермас[10], Ю.Н. Харари[11], С. Нерсесянс[12], С.С. Алексеев[13], В.П. Салников[14], А.В. Поляков[15], М.Н. Марченко[16],

Бояд эътироф намуд, ки ибораи «исломи дунявӣ» барои аксарияти аҳли ҷомеа, ба хусус дингароён хеле хандаовар ва ҳам гӯшхарош садо хоҳад дод. Ин ҳам бесабаб нест, зеро дар атрофи мавзуи мазкур, яъне «Оё мумкин аст, ки дини ислом дунявӣ бошад?» ҳам дар фазои илмӣ ва ҳам динии ҷомеа на танҳо таҳқиқи ҷиддӣ сурат нагирифтааст, ҳатто андешаю тааммул намуданро низ ҷоиз намешуморанд. Ҳолати мазкур бешак ба сабаби чорчубаи андешарониест, ки дингароёни ҷомеа ба туфайли ҷаҳолати худ дар зеҳни аҳли ҷомеа ҷой намудаанд. Масалан, чӣ тавр мешавад, ки бандаи муъмин худою расул ва таълимоти онҳоро дар як тараф гузошта, фикри дунёро кунад? Дар робита ба мавзуи мавриди матраҳи мо бояд ёдовар шуд, ки тахминан як қарн пеш ибораҳои «исломи бунёдгаро» (фундаменталистӣ), «исломи тундгаро» (радикалӣ), «исломи ифротӣ» (экстремистӣ) низ гушхарош ва ғайримақбул буданд, лекин имрӯз ба сабаби воқеият будани падидаю равандҳои мазкур фазои диниию илмии ҷомеа ба чунин номҳо одат намудааст. Тибқи таълимоти мазҳаби ҳанафӣ мо ҳақ надорем, ки аҳли қибларо аз имон хориҷ намоем. Сониян, агар хуб аст, агар бад, онҳо аз номи ислом баромад мекунанд ва худро ҳомиёни дини ислом муаррифӣ менамоянд. Бинобар ин, қишри мазкур бо мавқеи ишғолнамудаашон, новобаста аз пазируфта шудан ё нашуданаш аз ҷониби аҳли ҷомеа, навъи хоси исломро ба маъраз мегузоранд. Аз нигоҳи ин ҷониб, ибораи «исломи дунявӣ» – ро низ чунин сарнавишт интизор аст. Бе шак баъд аз чанде ибораи мазкур низ маъмулӣ мегардаду мусулмонони хирадпешаю фарҳангсолор ва ҳамқадами замон онро ба хушӣ мепазиранд, зеро воқеияти динии имрӯза ба таври равшан ба ҳастии он ишора менамояд. Гузашта аз ин, чаро дини ислом вобаста ба муносибат ба Алӣ – домоди пайғамбар ба исломи шиа ва суннӣ, вобаста ба пешвои мазҳабӣ ба исломи ҳанафӣ, шофеӣ ва ғайра, вобаста ба вижагии таълимот ба исломи муътадил, бунёдгаро, ифротӣ ва ғайра, вобаста ба марҳилаи рушд ба исломи қурунивустоӣ, муосир ва ғайра, вобаста ба мансубияти ҳудудӣ ба исломи саудӣ, туркӣ, мовароуннаҳрӣ ва ғайра, вобаста ба мансубият ба равияҳои мухталиф ба исломи салафӣ, ихвонӣ, ваҳҳобӣ, таҳрирӣ ва ғайра тақсим шаваду вобаста ба муносибаташ ба арзишҳои дунявӣ, таъиноти воқеии иҷтимоияш, яъне ҳадафаш барои ҷомеа тасниф нашавад? Агар меъёри охир, махсусан таъиноти иҷтимоии дини исломро ба асос гирем, чунин саволе пайдо хоҳад шуд, ки дини ислом чаро пайдо шуд? Вай чӣ ҳадафе дошт? Барои пайдоиши он зарурате буд ё не? Оё ҷомеа дар арафаи пайдоиши дини ислом ба чунин як ислоҳи динӣ-фикрӣ ниёз дошт? Баъд аз пайдоишаш вай омили пешрафти ҷомеа гардид ё омили боздошти рушд? Дар ҷомеаи он замон ин пешрафт, агар сурат гирифта бошад, дар чӣ ифода меёбад? Агар таълимоти ислом омили боздошт гардида бошад, сабаб чист? Агар пешравие дар ҷомеа ба туфайли дини ислом сурат гирифта бошад, пас, оё дини мазкур имрӯз низ қодир аст, ки ҳамчунон пешрафтеро барои пайравонаш эҳдо намояд? Хулоса, чунин навъи саволҳо хеле зиёданд ва ҷавоб ба онҳо дар ҳар шакле набошад, ба ҳадафу таъиноти дунявӣ доштани дини ислом далолат менамояд. Дар баробари ин, агар зимни андеша доир ба исломи дунявӣ мавқеи мухолифро ба асос гирему ҳадафи исломро на дунёи заминӣ, балки дунёи ухравии ҷовидона қарор диҳем, чуноне, ки баъзе ояту ҳадис ба он ишора менамоянду аксари муллою эшон ва мавлавиҳо дар мавъизаҳои худ онро гаштаю баргашта таъкид менамоянд, дар чунин ҳол савол пайдо мешавад, ки чаро Худованд одамонро то содир кардани гуноҳу аъмоли хабисонаашон дар ҷаннат ҷой надоду замини покро аз нопокӣ ҳифз накард? Дар чунин ҳол зарурат ба дин ҳам пайдо намешуд. Ё чаро дингароён, ки пайваста дар бораи дунёи фонию боқӣ пайваста сухан меронанду муваққат будани ин дунё ва ҳадафи асосӣ будани ондунёи пурайшу неъматро боисрор таъкид менамоянд, ба он дунёи ҷовидона бидуни андешаю саҳлангорӣ саъй наменамоянд, то ҳар чӣ зудтар аз он неъматҳои ҷовидона баҳраманд шаванд? Вақте сарватманде пешвои динро ба хонааш даъват менамояд, ӯ ба хотири арзиши дунявии муваққат ба онҷо мешитобад, дар ҳоле, ки неъмати ондунёӣ аз неъмати ин сарватманд миллионҳо маротиба пурарзиштар аст, аммо дар шитоб ба ин неъмати бебаҳо саҳлангорӣ менамояд. Ҷавоб ба саволҳои мазкур осон нест ва ҳар гунна ҷавоб ба таъиноти дунявии дини ислом далолат менамояд. Ҳамзамон, агар дар зери мафҳуми «ислом» исломи бунёдгароро, исломеро, ки ваҳҳобиҳою салафиҳо ва ҳаммаслакони онҳо таълим медиҳанд, яъне зимни таълими ислом рафтору гуфтори паёмбарро дар шакли анъанавӣ ва маъмулгардида ба роҳбарӣ гирем, дар чунин ҳол саволе пайдо мешавад, ки чаро худи бунёдгароҳо талаботи мазкурро риоя намекунанд? Агар, гуфтору амалкарди Муҳаммад муайянкунанда бошад, пас, чаро гурӯҳҳои номбурда сару либос, ҷойи манзил, муносибат ва шароити зисташонро чун шароити зисти Паёмбар намекунанд? Магар дар коре ба Паёмбар пайравӣ кунанду дар кори дигар не, ин мунофиқӣ маҳсуб намеёбад? Агар бунёдгароҳо иддао намоянд, ки имрӯз замона дигаргун гаштааст ва онҳоро аз муосир намудани тарзи зисти худ ҷойи гурез нест, пас, ислом низ бояд дар тамоми масоили зиндагӣ муосир бошад. Барои собит намудани ин ки дини ислом дар асл дини дунявист, яъне вобаста ба шароит амал намудан айни таълимоти дини ислом аст, мо метавонем ҳолатҳои зиёдеро аз зиндагии паёмбар чун мисол зикр намоем. Қобили зикр аст, ки паёмбар дар Макка дигар шахсият асту дар Мадина дигар шахсият, яъне ду шароити мухталифи фаъолият ду шакли мухталифи муносибатро дар рафтори Муҳаммад эҷод намуда буданд. Магар ҳолати мазкур чунин маъно надорад, ки Паёмбар вобаста ба шароит, яъне омили сиёсию иҷтимоию фарҳангӣ ва ҳатто иқтисодӣ амал мекард? Дар китоби «Зиндагонии Муҳаммад (с)» и Муҳаммад Ҳусайни Ҳайкал, саҳифаи 487 омадааст? « Муҳаммад (с) пас аз он ки ба воситаи қарордоди Ҳудайбия ва исломи фармондори Яман аз ҷониби ҷануб бовар ҳосил кард, ба ноҳияи Шому шимоли Арабистон рӯ овард» (саҳ. 487). Чунин ҳолатҳо дар фаъолияти паёмбар хеле зиёданд. Муҳаммад Ҳусайни Ҳайкал ҳамчунин доир ба ҷанги Табук менависад, ки «Вақте мусалмонон ба Табук расиданду Муҳаммад (с) аз бозгашти сипоҳи Рум хабардор шуд ва бидонист, ки румиён аз бисёрии сипохи мусулмонон тарсиданд, таъқиб кардани онҳоро дар дохили кишварашон муносиб надид»(Ҳамон ҷо; саҳ. 567). Бояд зикр намуд, ки чунин маълумоти муаррихон баҳснок аст. Зеро дар ҷанги Муъта мусулмонон бо се ҳазор ҷанговар ба муқобили сад ҳазор ё дусад ҳазор лашкариёни Рум ҷангиданд(Ҳамон ҷо; 487), аммо дар ҷанги Табук гӯё аз таъқиби ҳарифи тарсида худдорӣ карда бошанд. Ҳамчунон маълум аст, ки Паёмбар дар Арабистон ба хотири «ғанимат»

Инсони муосир нисбат ба одамони қаблӣ бамаротиб бештар тобеи иттилоот аст. Ин нишонаи кашфи сифатҳои нави инсон аст ва ё бедории узвҳои хуфтаи эҳсосотии вай аст, ки бо шароити муайяни технологӣ ба худшиносию худнамоӣ оғоз карданд. То асри иттилоот, агар одамон эҳтиёҷмандии худро ба ақлу хирад ҳамчун зинаи баланди тафаккур, воситаи ҳалли мушкилоти зиндагӣ ва воситаи дастрасӣ ба саодати дорайн медонистанд, акнун дар бисёр аз масъалаҳои усулии ин шоҳроҳ ҷойи ақлу хирадро мақоми узвҳои эҳсосотӣ ва фарзандони вай лаззати эҳсосотӣ, кашишҳои нафсонӣ, роҳати завқҳо, қонеи кашишҳои савқи табиӣ ва амсоли инҳо ишғол намудаааст. Ин ҳолат заминаи воқеии рушди ақлу хирадро, омилҳои такондиҳандаи онро зоҳиран ва ботинан касод намуда, ба рушди кашишҳои савқи табиӣ хизмат менамояд. Тамоюли мазкур дар маҷмуъ дар майдони афзалияти ҷаҳонбиниҳо мавқеи шаклҳои мураккаби танзиманомояндаю арзишии ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва эътиқодиро заиф мегардонад. Бинобар он қадами муҳофизати ин навъ ҷаҳонбиниҳо фаъол шуданашон дар истифодаи технологияҳои рақамӣ ва иттилоотонӣ аст. Қадами сонӣ бошад дуруст камин гирифтан дар масъалаи ҳимояи хирад ва унсурҳои қувватбахши ирода, ихтиёр ва истифодаи мақсадноки озодиҳо таҳти таъсири ақл ва қонуниятҳои мантиқӣ. Маҳз фаъолнокии ҳамин навъи тамоюли ҷаҳонбиниҳо мавқеи ақлу хирад, иродаю ихтиёри инсониро дар партави озодиҳои табиӣ ва сиёсӣ устувор намуда, ғулғулаи ҳангуфти савқи табииро бо лашкари саркаши эҳсосотиаш дар асри иттилоот ба манфиатҳои аслию созанда ва мантиқию бунёдии инсон тобиш медиҳад. Иттилоот на танҳо дар фазои муносибати инсон бо олами атроф, бо воситаҳои дониш ва усулҳои он тағйиротҳо ворид карда, сарчашмаҳои донишро табдил дод, инчунин олами беканори диданашавандаи даврии дар фаслҳои мухталифи сол қарордоштаи одамонро ба як деҳи хурди ҳамдигарро назораткунанда табдил дод. Яъне иттилоот мазмунан вақтро кутоҳ кард, масофаро бекор намуд, пардаҳоро гирифт миёни зиёд аз эҳтиёҷотҳо монеаҳоро бардошта, ҷойи таваккалу тааммул ва сабру интизорӣ омодагӣ барои муборизаро яқин намуда, сарчашмаи муноқишаю муқовиматро барои муборизаи дастрасӣ ба неъматҳо ногузир ва бебозгашт намуд. Иттилоот дар қатори ҳама хизматҳо ва сабукиҳояш барои инсони муосир таҳдидҳо эҷод кард. Кутоҳ шудани масофа, буридани вақт, сарфаи неру агар аз як ҷониб ба лаззати зиндагии инсон мусоидат карда бошад, аз ҷониби дигар ба нафъи манфиати молии иддае ин масофаро табдил дода, имкону фурсати андешаро аз байн бурда, вақти бахшиши гунаҳро лағв намуда, неруи ҷушзанандаи сарфашударо берун аз сарҳади манфиати умум ба худнамоӣ гузошт. Ҷаҳон ба дараҷае хурд шуд, ки хабару маълумотҳои як гўшаи олам ба нуктаи дигари он дар сонияҳои ба шумор мерасад. Истифодаи ин хабар зиёд аз масъалаҳои ҳалталаби башарӣ ва рафъи мушкилиҳою пасомадҳои вазнини молию маънавиро имконпазир намуд. Вале дар баробари ин, боз ҳам манфиати инсон, утилитаризми бентамӣ аз ин вазъият барои худ дигар аз роҳатҳои зиндагиро пайдо кард, ки реҷаи адлу инсоф ва баробарию бародариро вазнинтару пурчолиштар кард. Равшан аст, ки дар асри иттилоот қудрату имкони ибтидоии хабар ва густариши он на дар дасти қудрати ҳар инсони ҷудогона ва низоми мувозанаи узвҳои эҳсосотии ў бевосита қарор дорад, балки он дар дасти интиқолдиҳандаи хабар, маблағгузорандаи алоқа ва таъминкунандаи иртиботи иттилоотӣ, зери таъсири селобаи савқи табиӣ қарор дорад. Пас ҳаққоният ва дурустии он низ зери назорати ҳамон неруи интиқолдиҳандаи иттилоот ва кашишҳои нафсонии инсон печида мемонад. Чунки асри ақлгароӣ бо худкомагиҳояш ва даврони ақлгароии танқидӣ бо таҳлилҳои бунёдиаш аз тафаккури Кант то Сартр ва Хабермас бо ғояи ҳамзистии осоиштааш ҳанўз ситораи бахтро наёфта буд, ғояи демократия бо озодиҳо ва давлати ҳуқуқӣ бо консепсияи тақсимоти қудрату дастрасӣ ба адолати умумаш дар қалби халқҳо аз роҳи хирад роҳ наёфта буд, ки боз ғулғулаи бозагашт ба асри ҷаҳонсозӣ дар заминаи эҳсосот бо истифодаи иттилооти рақамӣ рўи кор омад. Хабари нолозимии ақли эҷодгари худшиносу худфаҳму мубориз аз ин қарина бо баҳонаи кумак ва дастгирӣ ба ў дар шакли ақли сунъӣ, кўшишу ғайрат ва марому мақсади онро дар пешгоҳи иқдомҳо печидатар кард. Тарс аз он аст, ки мантиқи зиндагӣ ва хулосаи дискурсивӣ дар чунин ҳолатҳо натиҷаи нигароникунандаро пешниҳод доранд. Ҳикматҳои ду кадбону шавад хона норуфта мемонад, ду ёрдамчӣ шавад хўҷаин коргар мешавад ва ғ. ҳ. водор ба он дорад, ки дар ин самт бепарвоӣ ва саҳлангорӣ нашояд, балки тақсими дурусти вазоифу сарҳади амалкардҳо шарт ва зарур аст. Ба зеҳни сунъӣ такя карда ақли табииро аз кор мондан хиёнат ба ақлгароӣ аст. Инсон бештари донишу маълумотҳоро аз дигар сарчашмаҳо мегирад, иддае аз онҳоро аксаран намебинад. Ў аслан зиндагӣ бо шунидаю дидаю хондаҳояш мекунад. Бо вуҷуди муассир будани далели дидаҳояш, ки то домони донишҳои таҷрибавӣ мерасад, ў дар баъзе аз ҳолатҳо афзалиятро ба шунидаю хондаҳояш низ медиҳад. Дидаҳо ва мушоҳидаҳо албатта, дар ҳаёт асаргузоранд, вале дар қатори дигар аз омилҳо то рафт иттилооти рақамӣ низ нуфузи онҳоро кам менамояд. Иттилооти мусавварӣ ва намоишдиҳанда бошад, мисли суратгирони касбӣ ҳамон нуктаҳои мувофиқу мусоиди манфиати худро аккосӣ карда, манзараҳои сохтаро чун ҳақиқати том пешниҳод мекунанд. Ин саҳнасозӣ то таърихсозӣ идома ёфта қимати донишҳои дидашавандаро ба касодӣ мекаашад. Иттилоот ва технологияи рақамӣ дар қатори хизмати бузурги саҳловариаш дар каминаш яроқи вазнин шикасти манбаи донишҳои моро низ доро аст. Ва ин яроқ зери фишори манфиатҳо аллакай васеъ истифода мешаванд. Тақсимоти нави ҷаҳонӣ ҳатто ба таҳрифи сабабу омили ҷангҳои ҷаҳонӣ ва оқибатҳои он даст зада, дониши андўхтаи чанд насли инсониро аз решааш табдил медиҳад. Ин ҳама ҳолатҳое ҳаст, ки на танҳо ба худшиносии инсони нав таъсир мерасонад, балки бештар аз он ба сарчашмаҳои дониши вай ва беқурбшавии онҳо назди хирад саволҳои вазнини арзишӣ мегузорад. Гўши мо, ба сони сурохии табиии қабули итилооти дурўғин ва мафкураи мо бо донишҳои андўхтаамон ва сатҳи саводнокиамон ба ҷаҳонбинии мо хизмат намуда, дар асорати ороиши дурўғҳо ва фантазияҳои нерухои мухталифи олам қарор мегирад. Инсони муосир дар чунин ҷаҳони ноором, ки абарқудратон зери манфиатҳои миллии худ ва иштиҳои ҷаҳонхоҳиашон ба иттилооти олам рангпардозӣ ва таъсиррасонӣ мекунанд, ҳақиқатро на ҳамеша дуруст мебинад, вале дурўғро то рафт бештар мешунавад ва чун ҳақиқат мехонад. Ҳақиқати дигари ноқисии хиради инсон он аст, ки бо шунидани такрории як ҳодиса онро ба сони ҳақиқат назди идрок, бозпас ба узвҳои эҳсосотӣ ва натиҷаҳои дониш рўнамо мекунад. Магар ин ғизои носолим ба мафкураи инсон асар намегузорад, ўро аз воқеият дур намекунад? Албатта, дар чунин шароит воситаҳои ҳуқуқии манъи ин дурўғпардозиҳо дар сатҳи давлатҳои миллӣ бинобар авомили мухталифи молию технологӣ назаррас нест. Аммо воситаҳои ахлоқии монеъшавии онҳо дар замири фарҳангҳои миллӣ кам нестанд. Гузашта аз он,