МАҚОЛАҲО

Гузаштаи дур ва таърихи куҳан аз он гувоҳӣ медиҳад, ки дар ташаккули ойину суннатҳои гуногуни умуминсонӣ таъсиргузории арзишҳои асотирӣ решаи устуворе доштааст. Яке аз чунин падидаҳо ойини қурбонӣ кардан аст, ки аз оғози офариниш ва падид омадани рӯзгор дар рӯйи замин ҳамрадифи зиндагӣ ва кору пайкори инсонҳо будааст. Ҳаҷ кардан ҳамчун як маросими динӣ дар шариати ислом қабул гардидааст. Дар заминаи таҷлили Иди Қурбон маносики ҳаҷ ва зиёрати хонаи Каъба дар шаҳри Макка танзим шудааст. Аммо анҷом додани фаризаи ҳаҷ ба шарте тавсия мешавад, ки саломатӣ, тавону қудратмандӣ ва имкониятҳои молии адо намудани чунин сафарро дошта бошад. Инчунин, шахс метавонад ба ҷойи анҷом додани маносики ҳаҷ дар макони зисти худ бо сохтану иншоотҳои ниёзи мардум, хусусан бунгоҳи тиббӣ, мактаб, боғчаи кудакона ва дастигии ятимону барҷомондагон амали хайр анҷом диҳад. Ҳикмати Иди Қурбон дар доираи муқаррароти Иди Азҳо қурбонӣ кардан танҳо ба шахсони дорои шароиту имкониятҳои молӣ воҷиб аст. Шахсоне, ки имконияти фарох надоранд ва дар пешбурди зиндагӣ мушкилоту тангдастӣ доранд, аз тариқи дуруду фотеҳа хондан ба рӯҳи гузаштагон, аёдати қабри наздикон ва риояи одобу ахлоқи ид иктифо мекунанд. Зимни баргузории Иди Қурбон куштани чорвои қурбонӣ баъди адои намози ид ба шахсони доро ва тавоноӣ дошта савоб буда, ҳамчун хайру садақа расонидани он ба ниёзмандон аз анъанаҳои писандидаи ин ид аст. Дар ояти 36 сураи Ҳаҷ баён гардидааст, ки аз гӯшти чаҳорпои қурбонӣ “бихӯред ва ба дарвеши тангдаст ва бенаво бихӯронед”. Ҳадисҳои Пайғамбар (с) ва фатвоҳои фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ низ аҳкоми иҷро ва анҷом додани қурбонӣ карданро танзим намудааст. Ҳикмати маъмул аз забҳи чорвои қурбонӣ дар анъанаи исломӣ ва мардумии мо чунин аст: шахси қурбоникунанда баъди куштани чорвои қурбонӣ нахуст ҳаққи қассобро дода, ӯро розӣ мекунад ва бо ёрии ӯ гӯштро ба се ҳиссаи баробар тақсим мекунонад. Аз ин се ҳисса якеашро барои истеъмоли хонаводаи худ нигоҳ медорад ва дигарашро ба ниёзмандону бенавоён (фуқаро ва мискинон) тақсим карда медиҳад. Инчунин, рафтан ба аёдати беморон ва пиронсолону барҷомондагон, табрики волидайн ва хешони наздик, ба оромгоҳи гузаштагон ҳозир шудан ва дар сари қабрашон тиловати Қуръон кардан, изҳори ҳамдардӣ ба шахсони азодор ва кумаки холисонаи моддӣ расонидан ба ниёзман¬дон маъмул гардидааст, ки ҳамчун рафтори писандидаи идона пазируфта мешавад. Риояи фарҳанги дастархонороӣ дар рӯзҳои ид аз нигоҳи созгор бо шариат ва одоби рӯзгордорӣ ҷузъи устувори фарҳанги миллӣ мебошад. Дастархондорӣ аз ду қисмат таркиб меёбад – яке, дастархони маънавӣ ва дигаре, дастархони моддӣ. Дастархони маънавӣ аз нигоҳи рӯҳонияти шаръӣ дуову дуруд, фотеҳахонӣ дар ҳаққи гузаштагон, тасаллият бахшидан ба шахси азодор ва дар назди хонаи ӯ тиловат кардани оятҳои қуръониро дар мадди аввал мегузорад. Дастархондории моддӣ дар ягон кишвари мусулмонннишин дида намешавад. Тибқи далолати аҳодиси набавӣ ва фатвоҳои фақеҳони мазҳаби ҳанафӣ аслан доир ба оростани дастархони идона ҳеҷ дастуру таъкиди махсусе мавҷуд нест. Вале мардуми мо то ҳанӯз дар оростани дастархони идона ба зиёдаравию исрофкорӣ ва зиён ворид намудан ба буҷети оилавӣ роҳ медиҳанд. Дар натиҷа ҷанбаҳои маънавӣ ва ахлоқию тарбиявии ин иди динӣ фаромӯш мешавад, фурӯтанию фармонбардорӣ ҳамчун хислатҳои ҳамидаи инсонӣ тарғиб намегардад, балки ҳама чиз дар атрофи тановул кардани хӯроки аз андоза зиёд, яъне арзишҳои истеъмолӣ фаҳмида мешавад. Доир ба масъалаи кулфат раво надидан барои худ ҷиҳати оростани ҳама гуна дастархон – ҳам идона ва ҳам меҳмонӣ дар ҳадисе Имом Абӯҳанифа аз тобеии машҳур Муҳориб ибни Дисор нақл мекунад, ки ӯ дар хонаи саҳобии киром Ҷобир ибни Абдуллоҳ меҳмон шуд. Ва Ҷобир болои дастархон нон ва сабзавоти туршишуда (хубз ва халл) гузошт ва узр пеш оварду гуфт: “Ҳамоно пайғамбари Худо (с) моро аз “такаллуфа”, яъне таҳаммули сарфу хароҷот ва машаққати аз тавоноӣ беш¬тар манъ карда буд”. Аз ин рӯ, ҳангоми пазироию омодагӣ ва густурдани дастархон ба хотири ид исрофкорӣ, худнамоӣ, манманию зоҳирпарастӣ нишон доданро ба фарҳанги куҳани миллати тоҷик ва омӯзаҳои имонию эътиқодии он вобаста кардан камоли беэҳтиромӣ ва носипосӣ аст. Солҳои охир дар кишвари мо хариди зиёди анвои хӯрданию нӯшиданию пӯшиданиҳо аз раставу бозорҳо ҳангоми фарорасии идҳои динӣ ба ҳукми анъана даромадааст, ки ин ҳама бо арзишҳои волои фарҳангию ахлоқии миллати мо ҳеҷ созгорие надоранд. Рафтори нодуруст дар хариди аз меъёр бештари маводи хӯрока омили гарон шудани нарх мегардад. Ҳеҷ тоҷиру соҳибкор ва фурӯшандаи қаторӣ набояд умедвор бошад, ки ба сабаби дар арафаи иди динию эътиқодӣ гарон фурӯхтани маҳсулоти худ манфиату даромад мебинад. Дар Иди Қурбон дастгирии ятимону бепарастон ва муҳтоҷон амали хайру савод буда, аз ҷониби Худованд подоши бузурге дода хоҳад шуд. Дар ин маврид Расули Худо (с) фармудаанд: «Саховат дарахте аст андар биҳишт, ҳар ки сахӣ бошад, даст андар шохи вай зада бошад, ҳаме барад вайро то биҳишт. Ва бухл дарахте аст андар дӯзах ва ҳар ки бахил бувад, даст андар шохи он зада дорад, ҳамебарад вайро то ба дӯзах». Ва гуфт: «Ду хулқ аст, ки Ҳаққ Таъоло онро дӯст дорад: саховат ва хӯи некӯ. Ва ду хулқ аст, ки Ҳаққ Таъоло онро душман дорад: бахилӣ ва хӯи бад». Ва гуфт: «Худой Таъоло ҳеҷ валӣ наофарид, илло сахӣ ва некӯхӯй». Ва гуфт: «Гуноҳи сахӣ фаро гузоранд, ки ҳар гоҳ, ки вайро асрате афтад, дастгири вай Ҳаққ Таъоло бошад»…..Ва гуфт: «Абдоли уммати ман андар биҳишт расиданд на ба намозу ба рӯза, валокин ба саховату покии дил аз ғишш ва насиҳату шафқат бар халқ». Бо мақсади дастгирии ятимон бузургон фармудаанд: Чун шавад гирён ятиме ногаҳон, Арши Ҳақ дар ҷунбиш ояд он замон. Ҳар ки хандонад ятими хастаро, Боз ёбад ҷаннати дарбастаро. Вақтҳои охир чандин бидъатҳои хурофотӣ ҳамрадифи идҳои динӣ гаштааст. Яке аз онҳо идгардаки кӯдакони хурдсол ва дар ба дари хонаи мардум беназорати падару модар гаштани онҳо аст. Вақтҳои охир мушоҳида мегардад, ки беназорат мондани кӯдакон сабаби ба ҳар гуна фалокатҳо гирифтор шудани онҳо мегардад. Аз руи маълумотҳои Кумитаи ҳолатҳои фавқулода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикиситон мушоҳида мегардад, ки аз беназоратии падару модарон зимни идгардаи кӯдакон ба садамаи нақлиётӣ ва ё ба об ғарқ шуданд. Албатта, харидани либоси нав ва ҳадя додани аҳли хонавода ба ҳамдигар рафтори мақбул аст. Сулҳу салоҳ, амну субот барои инсон неъмати бузургест, ки бидуни он ҳаёти хешро бо тариқи саодатмандӣ ва самарабахш наметавон гузаронид. Бинобар ин, мо бояд ба қадри сулҳу салоҳ, тинҷиву оромии кишвари азизамон расем. Ҳар шаҳрванд бояд худаш масъулиятро ҳис кунад, зеро ҳаёти

Ҷавонӣ яке аз марҳилаҳои муҳимтарини ҳаёти инсон ба шумор меравад. Дар ин давра инсон соҳиби неру, фикри тоза, орзу ва имкониятҳои зиёд мегардад. Дар ҷомеа ҷавонон ҳамчун қувваи пешбарандаи миллат ва давлат шинохта мешаванд. Аз нигоҳи ислом ҷавонӣ танҳо замони хушгузаронӣ нест, балки айёми омӯзиш, худсозӣ, ва масъулият мебошад. Дини ислом ба ҷавонон таваҷҷуҳи махсус дода, онҳоро ба донишомӯзӣ, ахлоқи нек, меҳнат, ватандӯстӣ ва хизмати ҷомеа даъват мекунад. Дар Қуръони карим ва ҳадисҳои паёмбари ислом бисёр масъалаҳое зикр шудаанд, ки ба тарбияи ҷавонон ва вазифаҳои онҳо вобаста мебошанд. Дини ислом ҷавони солимфикр ва боахлоқро сарвати бузурги ҷомеа медонад. Дар таърихи ислом аксари ёрони паёмбар ҷавонон буданд. Онҳо дар паҳн кардани илм, ҳифзи адолат ва пешрафти ҷомеа нақши калон бозидаанд. Паёмбари ислом ҷавононро дӯст медошт ва ба онҳо боварӣ мекард. Ӯ ба ҷавонон вазифаҳои муҳим медод ва онҳоро ба корҳои ҷамъиятӣ ҷалб менамуд. Ин нишон медиҳад, ки дар ислом ҷавонон бояд фаъол, масъулиятшинос ва соҳибахлоқ бошанд. Дар Қуръон ҷавононе, ки роҳи ростӣ ва некукориро интихоб карданд, бо эҳтиром ёд мешаванд. Масалан, қиссаи Асҳоби Каҳф (сураи Каҳф, ояти 13) намунаи сабр ва устуворӣ мебошад. Дар ислом инсон баъди ба синни балоғат расидан барои амалҳои худ масъул мегардад. Ҷавон бояд илм омӯзад, некукорӣ кунад ва аз корҳои нодуруст дурӣ ҷӯяд. Ҷавонӣ давраи эҳсосот ва хоҳишҳои зиёд аст. Аз ҳамин сабаб ислом ҷавононро ба поквиҷдонӣ ва дурӣ аз корҳои бад, ба монанди дурӯғ, дуздӣ, зино ва ғ., ки барои ояндаи ҷавонон хатари бузург доранд, даъват мекунад. Шахсе, ки худро аз корҳои нодуруст нигоҳ медорад, дар ҷомеа соҳиби эҳтиром мегардад. Шариати ислом баъд аз ибодати Худо ба эҳтироми падару модар ҷойгоҳи баланд додааст. Ҷавонон бояд нисбат ба волидон меҳрубон, итоаткор ва ғамхор бошанд, зеро Қуръон таъкид мекунад, ки инсон бояд бо падару модар сухани нек гӯяд ва онҳоро наранҷонад. Дар сураи Исро, ояти 23 омадааст: “Ва Парвардигорат ҳукм кардааст, ки ҷуз Ӯро напарастед ва ба падару модар некӣ кунед. Агар яке аз онҳо ё ҳар дуяшон назди ту ба пирӣ расанд, пас ҳатто “уф” ба онҳо магӯ ва бар онҳо фарёд мазан, балки бо онҳо сухани неку ва гиромӣ бигӯ”. Аз беҳтарин амалҳои инсон хизмат ба волидон дониста мешавад. Ҷавононе, ки волидони худро эҳтиром мекунанд, дар зиндагӣ баракат ва муваффақият меёбанд. Албатта, ҷавонон ояндаи миллату давлат мебошанд. Пешрафти ҳар давлат ба дониш, ахлоқ ва фаъолияти ҷавонон вобаста аст. Ислом донишомӯзиро барои ҳар марду зан фарз мешуморад. Дар ҳадиси шариф омадааст: “Талаб кардани илм барои ҳар фарди мусулмон фарз аст (Сунани Ибни Моҷа, ҷилди 1, саҳ. 81)”. Ҷавонон вазифадоранд, ки илму дониш омӯзанд, зеро дониш инсонро аз ҷаҳолат наҷот медиҳад ва барои ободии ҷомеа раҳсипор месозад. Табибон, омӯзгорон, муҳандисон, олимон ва дигар касбу кори дар ҷомеа хизматкунанда маҳз аз байни ҷавонони донишманд ба воя мерасанд. Ислом ҷавононро ба меҳнати ҳалол ташвиқ мекунад. Инсон бояд бо заҳмати худ зиндагӣ кунад ва барои ҷомеа фоидаовар бошад. Сухани паёмбари ислом аст, ки “Ҳеҷ кас таоме беҳтар аз он нахӯрдааст, ки аз меҳнати дасти худ ба даст оварда бошад… (Саҳеҳи Бухорӣ, китоби байъ (савдо), боби касб кардан бо дасти худ, ҳадиси рақами 1966)”. Танбалӣ ва бекорӣ дар ислом амали писандида нест. Ҷавони меҳнатдӯст метавонад ҳам оилаи худро таъмин намояд ва ҳам дар рушди кишвар саҳм гузорад. Ҷавонон бояд барои дӯстӣ, сулҳ ва ваҳдати ҷомеа кӯшиш намоянд. Бадбинӣ, ифротгароӣ ва зӯроварӣ ба ҷомеа зарар мерасонад ва дини ислом низ ин кирдорҳоро қитъиян маҳкум менамояд. Инчунин, ислом ҷавононро ба таҳаммулпазирӣ, адолатпарварӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ даъват мекунад. Дар ислом ахлоқи нек яке аз муҳимтарин хусусиятҳои инсон дониста мешавад. Ин аст, ки ҳам дар Қуръон ва ҳам дар ҳадисҳои паёмбари ислом ростгӯӣ, амонатдорӣ, хоксорӣ, эҳтироми дигарон, сабру таҳаммул, кӯмак ба ниёзмандон таъкид мегарданд. Зеро маҳз, ҷавонони дорандаи ингуна хусусиятҳо метавонанд дар оила, дар ҷомеа ва дар рушди давлат нақши муҳиму мусбат бозанд. Паёмбари ислом беҳтарин инсонҳоро соҳибони ахлоқи нек донистаанд. Дар ҳадисе омадааст: “Ҳар кори неке садақа аст (Мухтасари Саҳеҳи Бухорӣ, китоби 71, боби 14, саҳ. 571)” Ҷавоне, ки ахлоқи хуб дорад, ҳам дар назди Худо ва ҳам дар назди мардум азиз мегардад. Имрӯзҳо ҷавонон бо мушкилоти гуногун рӯ ба рӯ мешаванд, аз ҷумла, таъсири манфии шабакаҳои иҷтимоӣ, бекорӣ, нашъамандӣ, бегонапарастӣ, ки ҳамагӣ ба дур шудан аз ахлоқи нек сабаб мегардад. Барои ҳалли ин мушкилот ҷавонон бояд ба дониш, тарбияи дуруст, дӯстони хуб такя намоянд. Оила, мактаб ва ҷомеа низ вазифадоранд, ки дар ҳамбастагӣ ҷавононро дуруст тарбия кунанд ва ба омӯзиши илм фаро гиранд. Айёми ҷавонӣ дар ислом давраи бисёр муҳим ва пурмасъулият дониста шудааст. Ислом ҷавононро ба донишомӯзӣ, меҳнати ҳалол, ахлоқи нек ва хизмат ба ҷомеа даъват мекунад. Ҷавонони имрӯз бояд дарк намоянд, ки ояндаи миллат аз фаъолияти онҳо вобаста аст. Агар ҷавонон донишманд ва ватандӯст бошанд, албатта, ҷомеа пешрафт мекунад. Пас, ҳар ҷавон бояд кӯшиш кунад, ки шахси боахлоқ, донишманд ва масъулиятшинос бошад, то ҳам дар оила ва ҳам дар ҷомеа комёб гардад. Рӯзи ҷавонони Тоҷикистон фархунда бод! Одинаева Ш. – сардори шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ

35 сол пеш дар харитаи сиёсии ҷаҳон давлати ҷавон ва соҳибихтиёри мо — Тоҷикистон арзи ҳастӣ кард. Имрӯз мо бо ифтихор ин ҷашни муқаддасро истиқбол мегирем. Ин санаи муборак рамзи озодӣ, худогоҳӣ ва эҳёи давлатдории миллии мост. Дар давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ кишвари мо ба дастовардҳои бузурги сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ ноил гардид. Истиқлолият ба мо имкон дод, ки тақдири худро дар даст дошта бошем ва Ватани аҷдодиамонро обод созем. Ин 35 сол барои мо мактаби бузурги давлатсозӣ, ваҳдати миллӣ ва созандагӣ буд. Бигзор хуршеди истиқлол ҳамеша бар сари миллати мо нурафшонӣ кунад ва парчами давлати мо дар фазои озоди Ватан ҳамеша парафшон бошад. Айни ҳол кишвари мо марҳилаи ташаккул ва такомули давлати миллиро тай карда истодааст ва ин низомро бидуни арзишҳои волои исломӣ тасаввур кардан ғайриимкон аст. Расму оин ва анъанаҳои неку писандидаи тӯли ҳазорсолаҳо рушднамудаи аҷдодонамон, имрӯз ба як ҷузъи ҷудонопизири фарҳанги миллии мо табдил ёфтааст. Қонунияти бунёди давлати миллии муосир тақозои он дорад, ки ҳам арзишҳои исломӣ ва ҳам расму оини аҷдодӣ бояд дар хизмати саодатмандии мардуми Тоҷикистон қарор дошта бошанд. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки дар амалӣ намудани арзишҳои миллӣ ва динии худ манфиати мардуми Тоҷикистонро аз мадди назар дур намонем. Махсусан, дуруст ба роҳ мондани хайру саховат, дастгирии оилаҳои камбизоат, ятимон, бепарасторон, сарфаю сариштакорӣ, танзими хирадмандонаи маъракаю маросимҳо, тарбияи насли наврас, тарғиби омӯзиши илм ва омода кардани мутахассисони созанда ва эҷодкор дар паҳнои бунёди давлати миллии соҳибистиқоли мо пайванди ногусастании арзишҳои миллӣ, динӣ ва фарҳангии мо хоҳад буд. Чанд рӯз пас иди сайиди Азҳо фаро мерасад. Дар истилоҳи мо тоҷикон ин идро иди Қурбон мегӯянд, зеро дар ин рӯз тибқи суннати Иброҳим (а) ва фармудаи Худову Расул бандагони доро ва сарватманд қурбонӣ карда, онро ба камбизоатон садақа мекунанд. Ҳамон тавре, ки иди саиди фитр, ба ифтор ва додани садақаи фитр мансуб дониста шудааст, Иди Азҳо ҳам ба ҳамон суннати қадимаи қурбон нисбат дода шудааст, ки маънояш қариб, яъне наздик шудан ба Худост. Дар дини мубини Ислом рӯзҳои хурсандиовару кӯмак ба якдигар ва зиёрати ҳамдигар хеле зиёд аст, аммо рӯзи иди сайиди Азҳо дар байни мусулмонон хеле машҳуру маъруф аст. Дар рӯзи ид чандин корҳое аст, ки ба сабаби анҷом додани онҳо мо метавонем розигии Парвардигору бандагонашро ба даст биёрем, зеро ин рӯз иборат аз рӯзи хурсандӣ, дӯстиву бародарӣ, бахшидани якдигар, дур кардани кинаву адоват аз дилҳо ва хусусан кӯмак кардан ба оилаҳои камбизоат ва ятимон мебошад. Иди Қурбон рӯзи меҳмонии фақирону камбизоатон ва ятимон тавассути дорандагон мебошад, бинобар ин онҳое, ки қудрати куштани як моли ҳалолро доранд, бояд аз ҳоли фақирону ятимон ва камбизоатону нодорон бохабар шаванд, зеро ин рӯз, рӯзи дӯстиву муҳаббату бародарӣ аст. Қурбонӣ кардан савоби бисёре дорад. Паёмбари акрам (с) фармуда: «Дар рӯзи иди Қурбон ҳеҷ ибодате ба даргоҳи илоҳӣ ба андозаи қурбонӣ кардан мақбулу писандида нест…». Қурбонӣ ба шахсони сарватманд воҷиб мебошад, ки меъёри он дар мазҳаби мо муқаррар шудааст. Гӯшти қурбонӣ се тақсим карда шуда, қисме барои соҳиби қурбонӣ, қисме барои хешу табору ҳамсоягон ва қисми дигар ба ашхоси камбизоат, ятимону маъюбон ва ашхоси ба инҳо монанд дода мешавад. Шахсони қурбоникунанда бояд саъй кунанд, ки қурбониашонро аввал ба бародару хоҳари камбизоат, хешу табори наздик ва ҳамсоягон диҳанд. Шахсоне, ки имконияти молӣ надоранд, барои савоб аз дигарон қарз гирифта, қурбонӣ карданашон дуруст нест. Беҳтар аст, ки онҳо ба воситаи дуову дуруд, зиёрати қабри наздикон ва риояи одобу ахлоқи ид рӯҳи гузаштагонро шод кунанд. Қурбонӣ кардан одоби хос дорад. Забҳ кардани чорво дар назди хонаҳо ва ба ин сабаб ифлос намудани гирду атроф ва муҳити шаҳр ҷоиз нест. Барои қурбонӣ кардан дар шаҳри Душанбе ҷойҳои махсус муқаррар карда шудааст, ки дар онҳо шароит барои қурбонӣ муҳайё карда шуда, қоидаҳои беҳдошт риоя гардидаанд. Дар рӯзҳои ид дар урфу одати мардуми мо барои изҳори таъзия ба хонаҳои азодорон рафтан ва ҳамчунин ба сари манзили гузаштагон рафтан расм аст. Чанд рӯз пеш аз ид ба оромгоҳҳо рафта, онро тоза кардан амали хайр маҳсуб меёбад. Дар арафаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон моро лозим аст, ки на танҳо оромгоҳҳо, балки кӯчаву маҳалла, деҳаву зодгоҳ, дар маҷмуъ тамоми диёри азизро обод кунем, заҳмат кашем, меҳнат кунем, зеро ин Ватани мо – Тоҷикистони соҳибистиқлол аст! Солҳои охир дар баъзе минтақаҳои кишвар оростани дастурхони пурдабдаба ба ҳукми анъана даромадааст. Ҳангоми оростани дастурхони идона мардум ба исрофкорӣ роҳ дода, ин амал ба як навъ мусобиқа табдил ёфтааст, ки боиси хароҷоти зиёдатӣ шуда, гоҳо сабаби қарздор шудан ва мушкилии молии хонаводаҳо мегардад. Ба ҷои ин, оростани дастурхони хоксорона, ки дар он ҳалвову шириниҳо, кулчаву чаппотӣ, ки занҳои тоҷик мепазанд ва зеби дастурхони моро доранд, беҳтар аст. Яке аз аркони иди Қурбон анҷом додани фаризаи ҳаҷ мебошад. Имрӯзҳо ҳамватанони мо дар сарзамини ваҳй қарор дошта, тавофи Байтуллоҳро анҷом дода истодаанд. Бовар дорам, ки ҳоҷиёни мо дар он сарзамини муқаддас ба умеди иҷобат дасти инобат бардошта, дар ҳаққи Ватани азиз дуоҳои нек мекунанд. Ба ҳамаи онҳо омурзиши гуноҳҳо ва иҷобати дуоҳояшонро орзу менамоем. Бояд қард кард, ки ба ҷои ҳаҷу умраи такрорӣ метавон корҳоеро анҷом дод, ки садақаи ҷория маҳсуб ёфта, дар савоб аз амали нофила афзалтар аст. Садақаи ҷория корест, ки барои осоиши мардум ва ободии ҷомеа равона мебошад, аммо агар дуруст бингарем барои бисёриҳо сабаби наҷот аст, зеро ниёзҳои мардум ва ҷомеа барои сарватмандони саховатманд, ки тавони бартараф намудани ин камбудиҳову ниёзҳоро доранд фурсати бисёр муносиб ва хубест, то ҳам дунё ва ҳам охирати худро обод кунанд ва наҷоту оқибати некӯи охиратро ба даст оваранд. Одамони савобҷӯйи зиёданд, ки ба ҷои ҳаҷи нофила, даст ба корҳои ободонӣ зада, бунгоҳи тиббӣ, роҳу пул ва дигар иншоотҳои муҳимро бунёд карда, ба хизмати халқ вогузор мекунанд. Чунин иқдом барои ҳар як муъмини савобҷӯй намунаи ибрат буда, ба ин васила мо метавонем дилеро ба даст орем, ба ризогӣ ва хушнудии Парвардигор ноил шавем. Бинобар ин, ба ҷои якчанд маротиба ба ҳаҷу умра рафтан, моро зарур аст, ки диёри худро обод созем, дасти бечораеро бигирем, сари ятимеро сила намоем! Ин аст фалсафаи ислом! Ба ҳамаи шумо, бахту иқболи баланд, хушбахтиву некрӯзӣ, барору пешравиҳо дар кору зиндагӣ ва муҳимтар аз ҳама – неъмати бузурги тинҷиву осоиштагиро таманно дорам. Абдурҳмон Ваҳобзода Муовини директори Маркази

Бовар нокарданист, ки дар ин рӯзҳои сахти пурмоҷарои ҷомеаи имрӯза касе ба ҳаводиси охири Ховари Миёна таваҷҷуҳ накарда бошад. Ҳар фарде ба сабабе аз сабабҳо – ба сабаби нороҳатӣ аз душвориҳои сиёсию иқтисодии мардуми ҳамфарҳанги худ, эҳтимол ба хотири шабоҳати эътиқодии динӣ, ҳадди ақалл ба хотири қонеъ гардонидани ҳисси кунҷковии худ ба он ҳаводис таваҷҷуҳе кардааст. Аммо, эҳтимол, кам шахсоне ёфт шаванд, ки ба таъсири ин ҳаводис ба масоили дину диндорӣ ва имону имондорӣ аҳамияте дода бошанд. Суханро ба дарозо накашида, агар ба сари масъала биёем, мебинем, ки ҳаводиси мазкур пардаро аз болои розҳои нокушодаи зиёде бардоштааст. Ҷанбаҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва ҳарбии ҳаводисро ба канор монда, агар, ҳамчун диншинос ба масоили марбут ба дину диндорӣ таваҷҷуҳ кунем, мебинем, ки ҳаводиси зикршуда падидаи иҷтимоӣ будани динро равшан ва бо далоили муътамади раднашаванда ба маъраз мегузорад. Муҳтавои суханронии баъзе донишмандони маъруфи дин, нигоҳи қориҳои сатҳи ҷаҳонии Қуръон, махсусан муносибату мавқеъгирии иддае аз кишварҳои мусулмоннишин аз он гувоҳӣ медиҳад, ки дин кайҳо боз бозичаи сиёсат гардидааст. Сиёсатмадорон абзори хуби ҳалли масоили геосиёсӣ будани динро дарк намуда, онро ба ҳар тарзе хоҳанд, ба рақс медароранд. Ҳамчунин, ҳангоме аз ҷониби донишманди маъруфи дин ё қории сатҳи ҷаҳонии Қуръон андешае садо медиҳад, ки он ба фармудаи Қуръон мухолиф аст, беихтиёр саволе пайдо мешавад, ки чунин ашхос, магар, хилофи Қуръон мавқеъ нагирифтаанд? Агар аз онҳо сабаби чунин нигоҳи пуртаноқуз ва мавқеи зиддидиниро пурсон шавед, онҳо ҳатман посухе меёбанд ва онро бо андеша ё назарияи динии дигаре асоснок мекунанд. Пас, меъёри қабули қарор дар ҳалли масоили динӣ на ҳамеша фармудаи Қуръону аҳодис аст, балки баъзан бевосита манофеи дунявии шахс ба сифати меъёр қабул мегардад. Агар чунин бардошт ё хулосае, ки зидди фармудаи Қуръону аҳодис аст, аз ҷониби ашхоси оддӣ пешниҳод гардад, он бардошту хулоса ширк, куфр, бидъат ва амсоли инҳо арзёбӣ мегардад. Вақте чунин бардошту хулоса аз ҷониби донишманди маъруфи дин ё шахсияти сиёсии муассир ва машҳур сурат мегирад, аксаран он чун ҳақиқат қабул мегардад. Дар чунин ҳолатҳо одатан мардуми ноогоҳ пайравии кӯр-кӯронаи худро ба чунин сиёсатмадорон ё донишмандони дин бо он асоснок мекунанд, ки донишманди мазкури дин олим асту ӯ аз дин хубтар огоҳӣ дорад. Ҳамин тариқ, дар зеҳни мардуми аз муҳтавои таълимоти асили динӣ ноогоҳ тадриҷан андеша ва тасаввуроти динии нави дар заминаи тасаввуроти динии пешин шаклгирифта ташаккул меёбад ва бо ин усул барои пайдоиши шохачае аз дин поягузорӣ карда мешавад. Агар ба таърихи таҳаввули динии ҷомеаи башарӣ назар андозем, ба зоҳир расидани қонунияти мазкурро равшан дарк менамоем. Яъне, дар ҳар як марҳилаи таърихӣ бо дарназардошти талаботи ҷомеа, пеш аз ҳама, манофеи дунявии соҳибони дин шаклу сурати худро тағйир медодааст. Пас, ин тағйирдиҳандаи дин ҳеҷ як неруи фавқуттабиӣ набуда, балки худи соҳибони боломақоми дин тағйирдиҳанда ё мубаддили дин маҳсуб меёбад. Тадриҷан ҳамин соҳибони боломақоми дин вобаста ба зарурат ва ниёзмандиҳои худ андеша ва тасаввуроти динии кӯҳанро ботил гардонида, андеша ва тасаввуроти нави диниро меофаранд ва чун аҳли ҷомеа сарчашмаи ҳаёти маишии онҳо маҳсуб меёбад, зеҳни динии аҳли ҷомаро дар зери назорат нигоҳ медоранд. Қобили зикр аст, ки ҳолати мазкур, масоили дигари муҳими диншиносӣ – масоили имондорию худотарсии шахси имондор ва барои ӯ муқаддас будани объекти парастишро ба маркази таваҷҷуҳ қарор медиҳад. Воқеан ҳам, ҳангоме соҳибони боломақоми дин маҳз манофеи дунявии худро меъёри дурустии андеша ва тасаввуроти динӣ қарор медиҳад, мо, магар, метавонем дар бораи худотарсии онҳою муқаддас будани объекти парастиш барои онҳо сухан ронем? Албатта, не! Пас, вожаҳои зикршуда, чун имондорию худотарсӣ ва муқаддас будани объекти парастиш танҳо барои мардуми қаторӣ – объекти таъсири соҳиби боломақоми дин маъно доранд. Қобили зикр аст, ки соҳибони боломақоми дин вазифаи иҷтимоии худро низ маҳз дар шакл додани тасаввуроти динӣ дар зеҳни мардуми қаторӣ дида, тамоми меҳнату заҳмати худро ба самти мазкур равона мекунанд, зеро онҳо сарчашмаи воқеии зиндагии пурфараҳи онҳо маҳсуб меёбанд. Сирри талоши онҳо баҳри ҳифзи дин низ дар ҳамин нуктаи баёншуда ниҳон аст. Хулоса, тафсиру шарҳҳои гуногунмуҳтавое, ки баъзан аз тарафи соҳибони боломақоми дин пешниҳод мегарданд, моҳиятан як динофарии навбатӣ маҳсуб ёфта, аз як тараф, зидди таълимоти Қуръон аз сураи “Анъом, ояти 115 (Ҳеҷ кас тағйиркунандаи суханҳои Ӯ нест)буда, аз тарафи дигар, барои падидаи иҷтимоӣ будани дин далели навбатӣ маҳсуб меёбанд. Бинобар ин, агар хонандаи хушзавқ андешаи баёншударо қабул дорад, бояд дар хусуси пайравӣ кардан ё накардан ба чунин соҳибони боломақоми дин андеша намояд. Муовини директори Маркази исломшиносӣ Абдухалилзода К.

“Мо бояд дар амалӣ намудани арзишҳои миллӣ ва динӣ ҳамеша манфиати мардуми Тоҷикистонро дар мадди назар дошта, ба қадри соҳибистиқлолии давлатамон бирасем ва ин неъмати бебаҳоро ҳамчун гавҳараки чашм нигаҳбонӣ намуда, шукронаи онро ба ҷо орем”.                                                               Эмомалӣ Раҳмон   Дар таърихи навини Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 расман Рӯзи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида, барои миллати тоҷик иди муқаддас маҳсуб мешавад. Тамоми сокинони кишвари озоду ободи мо имрӯз ифтихор доранд, ки 35 сол қабл аз ин нахустин хиштҳои пойдевори истиқлоли воқеӣ ва давлатдории миллии худро ниҳода, аз шарофати мустақилият соҳиби рамзҳои давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруди нави миллӣ гардидем. Дар ибтидои истиқлоли давлатӣ Худованд ба халқи тоҷик Пешвоеро ато кард, ки миллату давлати моро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуда, Тоҷикистони соҳибистиқлолро обод ва ҷанги бародаркушро хотима бахшид. Вай тамоми кушиши худро ба харҷ медиҳад, то мардум зиндагии шоиста дошта бошанд. Қадамҳои аввалини истиқлол бо ҷанги хонумонсӯз оғоз гардид, ки аз ҷониби ТЭТ ҲНИ роҳандозӣ шуда, яксаду панҷоҳ ҳазор кушта, 1 миллион гуреза ва беш аз 10 миллиард зиён ба бор овард. Ҷангу талошҳои ибтидои солҳои навадуми асри гузашта тамоми фишангҳои давлату давлатдорӣ ва истеҳсолиро фалаҷ карда буданд. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳҳои расидан ба истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллиро ҷустуҷӯ мекард ва Сарвари давлат пайваста талош меварзиданд, то осудагию оромӣ дар саросари мамлакат ҳукмфармо гарданд. Бо талошу заҳмат, ҷонфидоиву ҷоннисориҳои Пешвои миллат 27 июни соли 1997 Созишномаи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ байни Ҳукумати Тоҷикистон ва мухолифин имзо гардид ва он рӯзи муборак Рӯзи Ваҳдати миллӣ эълон шуд. Аз ҳамон вақт инҷониб ҷомеаи ҷаҳони муосир таҷрибаи пешқадами «Сулҳи тоҷикон»-ро меомӯзад ва барои насли имрӯз чун намунаи беҳтарини гуфтушуниди созанда пешниҳод мекунад. Пас аз нисбатан ором шудани вазъият Пешвои миллат баҳри пешрафти иқтисодиёт ва ба ҳам пайванд кардани минтақаҳои Тоҷикистон сохтмони роҳҳои замонавӣ ва бунёд кардани нақбҳоро ба роҳ монданд. Сохтмони шоҳроҳи «Роҳи абрешим», бунёди нақбҳои «Анзоб», «Шаҳристон», «Шар-шар» ва «Чормағзак», сохтмонҳои қитъаҳои алоҳидаи роҳҳои мошингарди Душанбе – Хоруғ – Мурғоб, Душанбе – Рашт – Саритош, Душанбе – Хуҷанд – Чаноқ, Қулма-Қароқурум, роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб иқдомҳои Пешвои миллат буданд, ки боиси пешрафту тараққиёт гашта, мардум аз азияти ағбаҳои хатарнок растанд ва имкон фароҳам омад, ки ҳаракати нақлиёт дар дохили мамлакат ва берун аз он тамоми фаслҳои сол имконпазир бошад ва дар ин замина вазъи равуо ва боркашонӣ ба манотиқи гуногуни кишвар сад дар сад беҳтар гардад. Душвортарин муаммои мо масъалаи истиқлолияти энергетикӣ буд. Дар роҳи таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоии кишвар аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ, ки ҳадафҳои стратегии Ҳукумати мамлакат мебошанд, бо сохтмони нерӯгоҳҳои хурду калони барқи обӣ, хатҳои интиқоли қувваи барқ, туннелҳо, шоҳроҳҳову пулҳои байналмилалии мошингард ва даҳҳо иншооти азими инфраструктураи иҷтимоӣ натиҷаҳои нек ба даст оварда шуданд. Бунёдкориву созандагӣ дар ин самтҳо вусъати тоза пайдо кард. Аз ҷумла, сохмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Сангтӯда-1», «Сангтӯда-2», як қатор нерӯгоҳҳои хурд, хатҳои баландшиддати интиқоли нерӯи барқи Ҷануб – Шимол, Лолазор – Хатлон, Лолазор – Сангтӯда-1 ба истифода дода шуданд. Хусусан ба кор даромадани хатти 500 киловаттаи Ҷануб–Шимол ва дар пойгоҳи асосии он насб гардидани трансформатори дуюм – ин ғамхории бузурги Ҳукумати Ҷумҳурӣ барои сокинони вилояти Суғд дар мавсими тобистону зимистон маҳсуб мешавад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ сохтмони иншооти ҳаётан муҳим – бунёди НБО-и Роғун оғоз гардид. 29 октябри соли 2016 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Роғун сафар намуда, дар дигар намудани маҷрои дарёи Вахш иштирок намуданд. Баъди заҳматҳои зиёд, ду агрегати нерӯгоҳи барқи обии Роғун ба кор даромад. Ба истифода додани нерӯгоҳи барқи обии Роғун аз он шаҳодат медиҳад, ки давлату ҳукумат бо сарварии Пешвои хирадманди тоҷикон пайваста баҳри ободӣ ва гулгулшукуфии ватанамон заҳмат кашида, давлати соҳибистиқлоли моро дар қатори кишварҳои мутараққии ҷаҳон қарор медиҳанд. Ҳоло давлати мо дар самти тараққиёт қадамҳои устувор гузошта, дар бисёр нишондиҳандаҳо дар минтақа пешсаф мебошад. Иқтисодиёти Тоҷикистон баланд шуда, мо ба кишвари содиркунанда табдил гардидем. Истихроҷи тиллову нуқра, алюминий ва маъданҳои гуногун, истеҳсоли молҳои ниёзи мардум, нуриҳои минералӣ, сементу кабел, истеҳсоли автобусҳои замонавӣ камтарин дастовардҳои истиқлолият мебошанд. Шумо боре ба гулгашту хиёбонҳои пойтахти азизамон назар кунед, ки чи гуна ободу зебо гаштаанд. Бунёди ҳайкали аввалин давлатдори тоҷикон Исмоили Сомонӣ, барафрохтани Парчами миллӣ, ки назираш дар олам нест, китобхонаи миллӣ, осорхона, театр, сохтмони садҳо биноҳои баландошёна, соли ҷорӣ ифтитоҳ гардидани биноҳои боҳашамати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Парлумони кишвар давлати моро дар қатори кишварҳои пешрафта қарор дода, аз дастовардҳои истиқлолият маҳсуб меёбанд. Сокинону меҳмонон бо завқ дар пойтахти мамлакатамон сайру гашт намуда, сайёҳони хориҷӣ шаҳри Душанберо «Шаҳри сабз» ном гузоштаанд. Пешрафти иқтисодиёт ва таъмини амнияти шаҳрвандон боис гашт, ки ҳамасола ба Тоҷикистон ҳазорон сайёҳони хориҷӣ ташриф меоранд. Дар замони соҳибистиқлолӣ ба рушди фарҳанг диққати ҷиддӣ зоҳир карда шуд. Таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён, Соли тамаддуни Ориёӣ, Бузургдошти 1150-солагии сардафтари адабиёти тоҷику форс маликушшуаро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 2500- солагии шаҳри Истаравшани бостонӣ, 2500- солагии Хуҷанд, 2700- солагии шаҳри Кӯлоб, 700- солагии Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, 3000-солагии Ҳисор, бузургдошти Пешвои бузургтарин мазҳаби ростини ислом – Имом Аъзам, Ҷомиву Туғрал, Садриддини Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров, Мирзо Турсунзода ва дигар бузургону азизони миллат мутантан ҷашн гирифта шуд. Мақоми давлатӣ гирифтани ансамблҳои «Шашмақом», «Фалак» ва таҷлили ҳамасолаи «Наврӯз», «Меҳргон», Рӯзи «Шашмақом», «Рӯзи фалак», «Рӯзи китоб», «Рӯзи Парчами миллӣ», «Рӯзи Президент», дастгирии чорабиниҳои фарҳангии сатҳи ҷумҳуриявию байналмиллалӣ, ширкати бевоситаи Роҳбари давлат дар чорабиниҳои фарҳангӣ аз таваҷҷуҳи беандозаи Пешвои Миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гувоҳӣ медиҳад. Дар даврони истиқлол Наврӯз ҷаҳонӣ шуд. Ин ҷашни бостонии мардуми тоҷикро маҳз Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бори дигар аз нав эҳё намуданд ва ба ҷаҳониён собит сохтанд, ки ин сарзамини аҷдодӣ, сарзамини муқаддас аст. Анъана ва суннатҳои неки Наврӯз-ҳамчун беҳтарин намунаи тамаддуни мардуми ориёинажод-аз ҷониби халқҳои гуногуни Шарқ пазируфта шуда, маънавиёту фарҳанги миллии онҳоро низ афзун сохтааст. Бо мақсади баланд бардоштани маърифати динии мардум бо супориши Роҳбари давлат нахустин маротиба китоби Қурони карим бо забони тоҷикӣ дар се давра бо теъдоди умумии беш аз 230 ҳазор нусха аз чоп бароварда шуда, ройгон ба мардум тақсим гардид. Инчунин «Саҳеҳ»-и Бухорӣ, «Муснад»-и Имоми Аъзам, «Эҳёи улуми улуми дин», «Кимиёи саодат»-и Имом Ғаззолӣ ва дигар осори пурқиммат чоп ва дастраси мардуми мусулмони кишвар гардонида шуданд. Пешвои миллат ҷиҳати арҷгузорӣ ба дини ислом ба

Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои қадимаву пурғановати забонҳои дунёст. Бо ин забон дар тӯли беш аз шаш ҳазор сол осори фаровону гаронбаҳои илмиву адабӣ, бадеиву таърихӣ офарида шудааст. Ин мероси бузӯрг дар хазинаи тамаддуни умумибашарӣ мақом ва нақши муайян дорад. Бояд гуфт, ки аз замони қадим инҷониб таъсири забони тоҷикӣ ба забонҳои дигари дунё, аз ҷумла дар забонҳои минтақа баръало эҳсос мегардад, ки ин таъсирро мо ҳам дар рушди сохти дастурӣ (грамматикӣ), луғавӣ ва савтии онҳо дида метавонем. Метавон гуфт, ки забони форсӣ аз қадимтарин забонҳо ва аз гурӯҳи забонҳое мебошад, ки пайвандгари маҷмӯае аз чандин забонҳоро ташкил дода, бузӯргтарин ҷамъияти ҷаҳон бо ин гурӯҳ сухан мегӯяд. Ва садҳо вожаи муштарак миёни форсӣ ва онҳо вуҷуд дорад. Решаи бисъёре аз забонҳои аврупоӣ бо вожаҳои форсӣ шабоҳат дорад. Монанди: бародар, аст, падар, хоҳар, мурдан, ист. Ё садҳо калимаҳои дигари муосири форсӣ, ки аз калимаҳои байналмилалӣ мебошанд, монанди: мозор, кимиё, корвон, бонк, дарвеш, обкорӣ, булбул, шол, шукр, ҷавон, ёсуман, шоҳ, лемон, калид, орд, амр, фармон, дориюш, гов, нов, туфон, модар, падар, хуб, бад, нон, ком. гом, ланг, лаб, абрӯ, ту, ман, бадан, духтар. Инчунин дигар калимаҳоро метавон ном бурд, ки ба аксари забонҳои дунё роҳ пайдо кардаанд. Кам нестанд орифоне аз Арабу Турк ва Ҳинд, ки китобҳои ирфонии худро бо забони форсӣ навиштаанд. Мисли мактаби тасаввуфи ҳинду форсӣ, ки ба осиёи ғарбӣ ва ҳатто шимоли Африқо интишор ёфта буд, бештари китобҳои худро бо наср ё шеъри форсӣ навиштааст ва забони тасаввуф дар шибҳи қораи ҳинд ва ҳатто миёни туркон ҳамвора форсӣ будааст. Англисӣ ва забонҳои аврупоӣ: Дар забонҳои аврупоӣ, аз ҷумла англисии имрӯз низ садҳо калимаҳои муштарак бо решаи форсӣ вуҷуд дорад, ки асосан тавассути адабиёт ё тиҷорат вориди он шудаанд. Инҷо ба унвони мисол якчанд калимаҳо ё худ вожаҳоеро ба унвони мисол меорем, ки барои хонанда возеҳтар ва ҷолиби диққат бошад: Bazaar (бозор), Divan (девон), Caravan (корвон), Parade (парда), Shawl (шол), Paradise (пардаис/фирдавс). Беҳтар (Best), Хуб, Бад Bad, Бародар, Духтар, Мард, Падар (Father), Корвон, Корвонсаро, Бозор, Рӯз. Модар (Mother),…. Star, Date, Cash, Cake, Bank, Bak, Check, Roxanne, Sugar, Cow, Divan, Tob, Orange, Magic, Rose. Ва амсоли инҳо вожагони зиёде ҳастанд, ки теъдоди онҳоро метавон то ба 700 расонид. Аз қадимтарини ин вожаҳоро метавон дар китобҳои муқаддас мушоҳида кард. Мисол: калимаи (Пардис) – Фирдавс, дар Инҷил Таврот ва Қуръон омадааст. Инчунин бисёре аз номҳои ҷуғрофӣ ва номҳои маконҳо дар Ховари миёна ва Шимоли Африқо бо забони форсӣ аст. Монанди: Бағдод, Анбор, Уммон, Ҳуммон, Ҷайҳон, Басра, Ҳайдаробод, Шибургон. ва… Беш аз 350- калимаи форсӣ-тоҷикӣ дар забони индонезӣ бозшиносӣ шуда аст. Монанди: “Хуш, Хеле хуб, Савдо, Бозоргонӣ, Кор, Каду, Нон, Харид, Фуруш, Аз, Ба, Ҳам ва амсоли инҳо, ки дар забони имрӯзаи ин кишвар роиҷ ва мавриди истифода аст. Азбаски форсӣ чандин аср забони расмии Ҳиндустон буд, ҳазорон вожа ба он ворид шудааст: девор, дарвоз, саркаш, шаҳр, лашкар, нома, деҳқон, парда, маҳал. Инчунин дар лавҳаҳои санги мазори аксарияти бузургони ин кишвар: Нурҷаҳон, Ҷаҳонгир ва Шоҳҷаҳон дар Тоҷмаҳал, чунин порчаҳо бо забони Тоҷикӣ ҳаккокӣ шудаанд, ки то кунун боқи мондаанд. Бар мазори мо ғарибон, не чароғе не гуле, На пари парвона сӯзад, на сарояд булбуле. Бар рӯи мазори Ҷаҳоноро духтари Шоҳҷаҳон ин байт навишта шудааст: Ба ғайри сабза напӯшад касе мазори маро, Ки қабрпуши ғарибон ҳамин гиёҳ бас аст. Инҷо мехоҳам намунае аз вожаҳои забони тоҷикиро, ки дар дигар забонҳои дунё ворид шудаанд пешкаши хонанда гардонида бошам: Туркӣ (Озарбойҷон, Туркия): Бисёр вожаҳои фарҳангӣ ва девонӣ аз форсӣ гирифта шудаанд: дарё, душман, баҳор, хона, лашкар, ранҷ, паҳлавон. Русӣ: Вожаҳо бештар тавассути забонҳои туркӣ ё тамосҳои мустақим ворид шудаанд: базар (бозор), бахча (боғча), кафтан (қабо), кушак (кушк), сарай (сарой). Арабӣ: Гарчанде арабӣ ба форсӣ-тоҷикӣ таъсир дорад, ва то ба имрӯз вожагони зиёде ба мо вом гузоштааст, форсӣ низ вожаҳои худро ба арабӣ ворид кардааст, махсусан дар давраи Аббосиён: бӯстон, барах, танӯр, духтур, почта, ки ба забони арабӣ (Барид) мешавад ҳамон калимаи тоҷикии (баред) аст. Вожаҳои форсӣ-тоҷикӣ, ки ба забонҳои чинӣ, ҷопонӣ ворид гаштаанд: 無花果) – ichijiku – анҷир Аз вожаи “анҷир” (anji:r)-и форсӣ. Ин вожаи форсӣ дар забони чинӣ бо се нигора (конҷӣ)-и чинӣ “映日果” нивишта шудааст, ки талаффузи ин вожа, яъне (ying jih kuo)-ро нишон медоданд, ки “kuo” ба маънои мева аст. Баъдҳо дар забони ҷопонӣ бо ҳифзи талаффуз нигораҳои дигаре барои ин вожа баргузиданд. Нигораҳое, ки ҷопониҳо “ӣчӣҷӣкӯ” (анҷир)-ро бо он менивисанд (無花果) ба маънои меваи бидуни гул аст. Зеро меваи анҷир бидуни гул додан ва ҳатто пеш аз сабзиши барг бар дарахт зоҳир мешавад. Зоҳиран, дарахти анҷир гиёҳи бумии минтақаи Осиёи Кӯчак будааст ва мардумони Шарқи Дур аз роҳи эрониён бо он ошно шудаанд. (獅子) – shishi – шер Аз вожаи “še:r”-и форсии миёна. Вожаи “шер”-и (ҳайвони даранда) форсӣ, ки дар форсии қадим бо Ё-и маҷҳул талаффуз мешудааст, пас аз вуруд ба чинӣ бо музоъафсозӣ ва ҳамгунсозӣ ба шакли “šizi” талаффуз шуда ва бо нигораҳои (獰猛) ва баъдҳо (獅子) навишта шуда ва бо вуруд ба жопонӣ ба “шӣшӣ” бадал гаштааст. Имрӯза жопониҳо барои вожаи “шер” аз вомвожаи “raion”, баргирифта аз “lion”-и инглисӣ истифода мекунанд. Вале вожаи “shishi” дар суратҳое монанди “ino shishi” ба маънои “гуроз” ё “shishi za” ба маънои “бурҷи асад (шер)” боқӣ мондааст. (葡萄) – budou – ангур Аз вожаи паҳлавии “buda:wa” ё “buduwa”, ки зоҳиран бо вожаи “бода”-и форсии имрӯз ҳамреша аст. Ин вожа бо вуруд ба чинӣ “putao” талаффуз шуда ва дар жопунӣ ба “буду” тадбил шудааст. Бархе низ ин вожаи чиниро аз “ba:tak”, шакли куҳани вожаи бода, медонанд. (巴旦杏) – hatankyou – бодом Аз вожаи форсии “бодом”. Талаффузи ин вожа дар чинӣ “badan xing” аст, ки “xing” ба маънои “дарахти мева” аст. Имрӯза “ҳотонкю” вожае куҳан дар ҷопонӣ ба шумор меояд ва ба ҷои он барои бодом аз вомвожаи “aamondo”, баргирифта аз “almond”-и инглисӣ истифода мекунанд. (バザー) – bazaa – бозор Бозор вожае форсӣ аст, ки дар паҳлавӣ “vacar” будааст ва дар бархе гӯишҳои Эрон, назири гелакӣ ва натанзӣ, ҳанӯз ба ҳамон шакли “вочор” талаффуз мешавад. Чуноне, ки дар боло зикр кардем, ин вожа имрӯза вориди бисёре аз забонҳои дунё шудааст. Дар туркии усмонӣ рӯзи якшанберо “pazar” мехонанд, аз он рӯй, ки ин рӯз рӯзи барпойии бозор будааст.

Дар бораи дастовардҳои кишвар дар давоми 35-соли Истиқлол ҳар чӣ қадар нависем ҳам, кам аст. Зиёиёни ватандӯсту меҳанпарасти кишвар пешрафтҳои кишварро бо забони зебою санъатҳои бадеии дилнишин ва бо ҳазор сабку услуби наву ҷозиб ба риштаи назму наср кашида истодаанд. Барои мардуми шаҳрнишин барои огоҳии равшан бо дастовардҳои кишвар танҳо ҳамин кофист, ки саҳар аз хоб хезаду ба чаҳор тарафи худ назар андозад, ва бо чашми равшан бубинад, ки дастоварди кишвар дар тӯли 35-соли Истиқлол дар муқоиса бо 70-соли замони шуравӣ ба маротиб афзунтар аст. Албатта, бояд боиси шукргузорӣ бошад, ки дар замони пеш вазъи зиндагии мардум ва аҳволи иҷтимоии онҳо ба таври бояду шояд таъмин набуд. Имрӯз шукрона мекунем, ки қариб дар ҳар як хонадони халқи тоҷик мошину технологияи нав мавҷуд буда, шаҳрвандон аз ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ бархӯрдоранд. Албатта, мушкилиҳои иҷтимоӣ дар ҳар ҷомеаи иҷтимоӣ вуҷуд дорад, аз ҷумла дар ҷомеаи мо низ. Вале бо вуҷуди ин ҳама дастовардҳои замони Истиқлол беназиранд. Аз ин рӯ, моро зарур аст, ки шукри ин неъматҳо кунем, шукри озодиҳо намоем. Аммо ин ҷо мо тасмим гирифтем, ки чанд андешаи худро дар самти шинохти воқеии ислом пешкаш намоем. Бешак яке аз дастовардҳои миллат дар самти мазкур бо ибтикори бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 таъсис додани муассисаи давлатии “Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон” аст. Агарчанде аз замони таъсиси муассиса вақти тулоние нагузаштаасту ниҳод дар омода намудани мутахассисони исломшинос бо баъзе мушкилот рӯбарӯ аст, бо вуҷуди ин, Марказ дар ҳамбастагӣ бо дигар муассисаҳои ба вазъи дину диндорӣ масъул, албатта, маҳз дар натиҷаи ба роҳбарӣ гирифтани дастуру нишондодҳои Пешвои муаззами миллат ва дар ҳаёт татбиқ намудани онҳо дар амалия дар самти шинохту муаррифӣ намудани исломи солим ба дастовардҳои назаррас ноил гардидааст. Аз ҷумла, дар заминаи омезиши фарҳанги дунявӣ ва динӣ дар кишвар пойдевори ҷомеае гузошта шуд, ки дар он ислом таҳаммулпазирӣ, созандагию ободкунандагӣ, илмҷӯию тамаддунофарӣ дошта, бар муқобили ҳар гуна андешаи динии ифротӣ, иртиҷоӣ, мутаассибона, хурофотӣ, бунёдгароёна, зиддилмию зиддимантиқӣ ва зиддиахлоқию зиддибашарӣ мубориза мебарад. Хусусияти таҳаммулпазирии исломи ҷомеаи мо дар он ифода меёбад, ки он ба ҳама гуна дину мазҳаб, ва ҳатто афроду гурӯҳҳои бедин эҳтиром қоил буда, ба ҳамаи онҳо аз дари дӯстӣ ва меҳру муҳаббат муносибат менамояд. Дар ин самт ҳукми оятҳои “Ва Мо туро нафиристодем, магар аз рӯйи меҳрубонӣ бар оламиён” (Сураи “Анбиё”, 21:107) ва “Ва бар он чи мегӯянд, сабр кун ва онҳоро – ба тарк кардани некӯ – тарк кун” (Сураи “Музаммил”, 73:10) –ро ба роҳбарӣ мегирад, яъне бо ҳама меҳрубон будану бар ҳама гуна фикру андеша босабру ботаҳаммул будан ҷавҳари таълимоти ислом буда, калиди ҳама гуна мушкилот маҳсуб меёбад. Исломи ҷомеаи мо исломи созанда аст, зеро вай дар самти мазкур фармудаи қуръонӣ “Ва аз он ки одамиро ҷуз он чи амал кардааст, [чизе] нарасад; ва аз он ки саъйи ӯ дида хоҳад шуд (Сураи “Наҷм”, 53:39,40) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ҳукми ояти мазкурро ба роҳбарӣ гирифтану онро дар амал татбиқ намудан маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи созандагии ҷомеаро бар дӯши ҳар фард гузошта, ӯро барои кӯшишу ғайрат баҳри ободии кишвар ҳидоят менамояд ва дар пешрафту мушкилоти кишвар маҳз ӯро масъул меҳисобад. Исломи ҷомеаи мо исломи ободкунанда аст, на харобкунанда. Дар самти мазкур вай ҳукми ояти “Ва бигӯ: Амал кунед, пас Худову расули ӯ ва муъминон амали шуморо хоҳанд дид”(Сураи “тавба”, 9:105) – ро ба роҳбарӣ мегирад. Ин маънои онро дорад, ки исломи ҷомеаи мо масъалаи ободии диёру накуаҳволии ҳар фардро бар дӯши худи ӯ мегузорад. Исломи мо ҳеҷ гоҳ ба фард “Тақдири ту ҳамин аст, дар гӯшае зикр карда шин, Худо ба ту медиҳад” намегӯяд, баръакс таълим медиҳад, ки дар зиндагӣ фаъол бош, пайваста меҳнат кун ва ин меҳнати туро ҳам Худо ва ҳам муъминон мебинанду қадрдонӣ менамоянд. Яъне, Худо меҳнат ва кӯшишу талоши фардро дида, вобаста ба сатҳу сифати меҳнаташ ба ӯ ризқ ато менамояд. Исломи кишвари мо дар ин самт ҳамзамон ҳукми ҳадиси “Шахсе, ки дар ин дунё зиндагии шоиста надорад, зиндагии охираташ низ обод нест” (Ман ло маоша лаҳу, ло маода лаҳу)-ро низ ба роҳбарӣ мегирад, яъне ободии охирати мусулмон аз ободии зиндагии дунявияш вобаста аст. Пас, исломи мо таълим медиҳад, ки мусулмон бояд аввалан ҳамин дунёяшро обод намояд. Исломи ҷомеаи мо исломи илмҷӯю тамаддунофар аст. Илмҷӯию тамаддунофарии вай дар он ифода меёбад, ки вай дар заминаи аҳкоми ҳадисҳои “Илм бар ҳар зану марди мусулмон фарз аст” ва “Илм дар Чин бошад ҳам, онро талаб кун” муносибати худро ба илм муайян намуда, дар зери мафҳуми “илм” маҳз улуми дунявиро, на улуми диниро дар назар дорад, агар не, пас, улуми динӣ, ки манзур исломӣ аст, дар Чин чӣ гум кардааст? Дурустии андешаи мазкур ҳамчунин бо ҳукми ҳадиси “Илм зиёда аз он аст, ки баршуморӣ, ва аз ҳар як чиз беҳтарашро бигир!” низ собит мегардад, зеро рушди имрӯзаи ҷомеаи башарӣ беҳтару афзал будани улуми дунявиро чун офтоб равшан ва айён ба маъраз гузоштааст. Исломи ҷомеаи мо чун дар қуруни вусто бунёди тамаддунеро, аммо бидуни дингароҳои мутаассиб, мақсад қарор додааст, ки барои тамоми ҷомеаи башарӣ самарабахш мебошад. Дар ин самт исломи мо ҳукми ояти “Бигӯ: “Оё онон, ки медонанд ва онон, ки намедонанд, баробар мешавад?” (Сураи “Зумар”, 39:9) – ро ба роҳбарӣ гирифта, таълим медиҳад, ки дар оят манзур аз доно будан маҳз доногӣ ба улуми дунявист, зеро дар ҷомеаи имрӯза бартарият ва авло будани шахс, гурӯҳ, миллат ва давлат маҳз дар улуми дунявӣ эътибор дорад. Дар акси ҳол оят моҳият ва таъиноташро гум мекунад. Ҳамзамон исломи мо бар муқобили ҳар гуна андешаи ифротӣ мубориза мебарад. Дар самти пешгирифтааш вай ҳадиси “Осонгирӣ кунед, сахтгирӣ накунед. Башорат диҳед, мардумро гурезон накунед”(Саҳиҳ-ал-Бухорӣ, 69)-ро ба роҳбарӣ мегирад. Яъне, ҳадафи дини ислом мардуми ноогоҳро огоҳ сохтан аст, на ақидаҳои пурихтилофи зиддибашариро бар онҳо бор кардан. Ҳадиси дигар низ мефармояд, ки “Ман бо яккахудоии сабук(барои иҷро) фиристода шудаам. Қуръон низ мефармояд, ки “Худо барои шумо осониро мехоҳад ва барои шумо душвориро намехоҳад” (Сураи “Бақара”, 2:185). Аз ин рӯ, зимни омӯзиш ё таълими дин сатҳи душвор ва вазнини онро ба мардум маҷбурӣ ҳамл кардан боиси гурезонидани мардум мешавад, ки албатта, ба таълимоти ислом мухолиф аст. Исломе, ки имрӯз дар

Тӯли ҳафтод соли побарҷобудани ҳукумати Шӯравӣ таърихи 15 кишвари ин Иттиҳод, аз ҷумла таърихи халқи точик дар чорчӯбаи хосси илмӣ тарҳрезишуда, дар асоси принсипҳои илмии роиҷи он давру замон -методологии максистии таърих омӯхтаву таълим дода мешуд. Дар ин васила илми манбаъшиносии тоҷик низ зери таъсири ҳамин идеология омӯхтаву омӯзонида шуда, бештар ба методология ва нақди илмии манбаъшиносии Аврупо ва Русия диққат дода мешуд. Манбаъҳои таърихии ҳувиятсози мо, ки теъдодашон ба ҳазорону миллионҳо мерасид, ҳамчун манбаҳои идеологии куҳнаи ифротии феодалӣ натанҳо хонда намешуд, балки хондану тадриси онҳо ҷурм ҳисобида мешуд. Айни замон бо шарофати Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари тағйирот дар аксар самтҳои ҳаёти ҷомеа, навоварию навпардозиҳо дар самти илм, аз ҷумла дар самти илми таърих низ як қатор навгониҳову тағйиротҳо ба амал омаданд. Дар ин ҷараён, дар доираи илмҳои гуманитарии тоҷик ва дар фазои илмии омӯзишу таҳқиқи таърихи халқи тоҷик илми манбаъшиносӣ ҳам бо диди нав, бо тарҳи замонавӣ ва имконоти васеътар ба қадри тавон рӯ ба инкишоф ниҳода бошад ҳам, аз лиҳози интиқодӣ ба роҳ мондани таҳлили манбаъҳои таърихӣ мувофиқи матлаб нест. Албатта бо такя ба илми манбаъшиносии ҷаҳонӣ, бо назардошти хусусиятҳои хоси усулҳои омӯзиши манбаъҳои меросмондаи таърихи ватанӣ, бо тарҳрезии нави методология ва нақди хоссаи илмии манбаъҳо илми манбаъшиносӣ дар радифи дигар илмҳои таърих пеш меравад. Ҳамин аст, ки дар даҳсолаи охир, аз тарафи таърихнигорону манбаъшиносони тоҷик, ҳамчунин бо кӯшишу заҳамоти кулли донишмандону унвонҷӯён ва устодони доираи илмҳои гуманитарӣ даҳҳо манбаъҳои таърихии калонҳаҷм мавриди тадқиқоти арзишманди илмӣ қарор гирифта, дар ин самт дар маҷаллаву рӯзномаҳои илмӣ садҳо мақолот ба табъ расидаанд. Аз ин лиҳоз, дар шароити кунунӣ, бо дарки хусусиятҳои хосси ҳуввияти миллӣ, бо дарки баланди худогоҳиву хештаншиносӣ, бо тавони беш аз пеш, бо амри дилу раҳбурди ақл тақвият додану мустаҳкам намудани илми манбаъшиносии тоҷик ва ба ин васила дарёфтани падидаҳои нав ба нави фарҳангию таърихӣ кори хайру савоб дониста мешавад. Асрҳои VIII-X дар таърихи халқи тоҷик давраи муҳимтарини ташаккули он ҳамчун халқ ва давраи ренесанси Шарқ ба ҳисоб рафта, маҳз дастовардҳои илмии олимону мутафаккирони тоҷики ин давра имрӯзҳо ин миллатро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намуд. Дар баробари ташаккул ёфтани донишҳои таърихӣ дар асрҳои VIII-IX шеваҳои мухталифи таърихнигорӣ шакл гирифтанд, ки маъруфтарини онҳо “ҳолноманигорӣ”, номнигорӣ”, солноманигорӣ” ва “фатҳноманигорӣ” ба ҳисоб рафта, ҳар кадоми онҳо дар раванди иҷтимоишавии ҷомеаи мусалмонон нақши бориз бозидаанд. Осори таърихие, ки дар ду асри аввали зуҳури ислом то ниммаи аввали асри IX таълиф шудаанд, бештаран фарогири мавзуъҳои мушаххас ва дар асоси шеваҳои зикршуда офарида шудаанд. Ҳолноманигорӣ яке аз аввалин шаклҳои таърихнигорӣ буда, аз таҳқиқи мазмун ва мундариҷаи ҳолномаҳо маълум мегардад, ки онҳо низ дар навбати худ ба гурӯҳҳо ҷудо шуда, дар баробари инкишофи шохаҳои ҳокимият ва ҷамъият бештаран дар бораи “қуззот” – қозиҳо, волиҳо – ҳокимон, “худамо” – ходимони давлатӣ ва “вузаро” – вазирон таълиф мегардиданд. Дар ин замина асарҳои муҳимму зиёди шарҳиҳолии хусусиёти таърихӣ дошта ба монанди “Ал-мунтазам”-и Ибни Ҷавзӣ ва “Табақот”-и Ибни Саъд дар идомаи асрҳои VII-VIII рӯи кор омаданд, ки дар ояндаи наздик сабабгори ба вуҷуд омадани шеваи нави таърихнигорӣ – номнигорӣ гардиданд. Номнигорӣ низ ҳамчун шеваҳои маълуму машҳури таърихнигории асрҳои VIII-IX шинохта шуда, бо номҳои дигари “ассомӣ”, “аълом”, “феҳрист”, “табақот” ва ғайра муаррифӣ мешаванд. Номнигорӣ шеваи таърихнигориест, ки ба муаррифии афроди шоиста, ба монанди дорандагони навъе аз дониши хос ба мисли; муҳаддисон, фақеҳон, мунаҷҷимон, табибон, ё дорандагони маҳоратҳои махсус ба монанди; қориён, ровиён, санъаткорон ва ё табақаҳои аъёни ҷомеа ба монанди; ашрофон, тоҷирон, ҳунармандон ва ғайра машғул аст. Машҳуртарин ва куҳантарин асари номнигории ин давра “Таърихи кабир”-и Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ буда, дар 18 солагии муаллиф баробар ба соли 828 мелодӣ таълиф гардидааст. Имом Бухорӣ дар ин асари таърихии номнигории хеш аз 40000 муаррихону ровиёну ноқилони ахбор маълумот дода , муҳимтарин шеваи таърихнигории номнигориро асос гузоштааст. Дар заминаи осори номнигорӣ шуъбаи дигари таърихнигорӣ, феҳристнигорӣ зуҳур карда, аввалан феҳристҳои маҳаллию минтақавӣ ва баъдан феҳристҳои комили фаннию, ҳунарӣ ба вуҷуд омаданд, ки куҳантарини онҳо “Ал-феҳрист”-и Абуисҳоқ ибни Надим ва бузургтарини онҳо “Таърихи Бағдод”-и Хатиби Бағдодӣ мебошад. Феҳристҳои таълиф гардидаи ин давра аслан дар шакли феҳристҳои маҳаллӣ, минтақавӣ ва ҳавзавӣ таълиф мешуданд. Олитарин шакли феҳристҳо, феҳристҳои шаҳрӣ – минтақавӣ буда, дар шакли феҳристҳои мисрӣ, суриёнӣ, ҳиҷозӣ, яманӣ, ҳиндӣ, хуросонӣ, мовароуннаҳрӣ, хутанӣ ва амсоли он таълиф мешуданд, ки машҳуртарин афрод ва ё шахсиятҳои сиёсию адабӣ ва ҳунарварони минтақаро барои наслҳои оянда муаррифӣ мекард . Дар баробари забткориҳои пайдарпай, арабҳо дар кутоҳтарин фурсат шаҳрҳои бузурги императории Византия ва шоҳаншоҳии Сосониёнро фатҳ намуда, густариши исломро дар ҳудудҳои паҳновари ду императории ҳамсояи худ таъмин намуданд. Ин ҷаҳонкушоӣ ва фатҳи шаҳрҳо боиси паҳншавӣ ва умумишавии фарҳангу тамаддун ва улуми исломӣ гардида, мусулмонон ниёзмандии худро нисбати илми таърих дарк карданд ва барои муаррифии шоҳкориҳои қаҳрамонон-ғосибони худ ба навиштани ҷангномаҳо ва фатҳномаҳо машғул гардиданд. Дар баробари забти Тайсафун, Шом, Наҳованд, Бағдод ва дигар шаҳрҳои бонуфузи Хуросону Мовароуннаҳр китобҳои бисёре дар бораи фатҳи ҳар шаҳре аз қабилӣ; “Футуҳу-ш-Шом ва футуҳу-л-Ироқ”-и Абумихнаф, китоби “Футуҳу-л-Миср ва Мағриб”-и Абдулҳаким, “Футуҳу-л- Байту-л-муқаддас ва “Футуҳу-л-Хуросон”-и Мадоинӣ таълиф гардиданд. Пас аз он ба тадриҷ фатҳноманависӣ низ ривоҷ ёфта, доманаи мазмун ва мундариҷаи онҳо бузургтар шуда, ба монанди “Ал-футуҳ”-и Ибни Аъсам ва “Футуҳу-л-булдон”-и Билозурӣ забти кулли мамолик ва кишварҳо дар як китоб ҷамъоварӣ гардид. Мубрамияти осори ин муаррихон дар он зоҳир мегардад, ки ин давра бо ба эътибор гирифтани вазъи иҷтимоӣ, ҳолатҳои эътиқодӣ, равонӣ-психологӣ, мантиқӣ, касбу кор ва доираи фаъолиятҳои шахсиятҳои таърихӣ дар чорчубаи талоботи бунёдшуда ба навовариҳо пардохтанд ва шаклҳои муътабари ҳодисаҳои воқеъии таърихиро дар асарҳои хеш ворид намуданд, ки бад-ин восита муҳимматарин асарҳои “таърихи умумӣ”-ро бо фарогирии ахбори сиққа пешниҳоди хонанда намуданд. Яке аз муаррихони асри аввал ва дуввуми ислом Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё ибни Ҷобир ибни Довуд маъруф ба Балозурӣ аз зумраи муаррихони аҳди аввал буда, дар Бағдод таваллуд ва ба воя расидааст. Санаи таваллуди ӯ дар манбаъҳо зикр нашудааст, аммо маълум аст, ки ӯ дар аҳди хилофати Муътаззид дар он замон, ки ҳудуди ҳаштод сол аз умраш мегузашт дар соли 892 милодӣ фавтидааст. Баъди касби илми таърих Балозурӣ ба таълифи асарҳои гаронбаҳое чун “Аҳди Ардашер”, “Ансобу-л-ашроф”, “Футуҳу-л-булдон” ва “Китобу-р-рад ъало шуъубия” машғул гарид, ки таълифи “Футуҳу-л-булдон” ба Балозурӣ шуҳрати ҷаҳонӣ бахшид. Балозурӣ дар таълифи “Футуҳу-л-булдон” аз муҳиммтарину бузургтарин ҳодисаҳои таърихӣ то кучактарину

Таҷрибаи таъмини ҳамзистии ҳувияти миллӣ ва динӣ дар масири таърих ҳамчун яке аз масъалаҳои калидии иҷтимоию фарҳангӣ мавриди таҳқиқи илмҳои ҷомеашиносӣ ва фарҳангшиносӣ қарор мегирад. Ин масъала хусусияти мураккаб дошта, ба ҳамкории омилҳои гуногуни таърихӣ, сиёсӣ ва маънавӣ вобаста мебошад. Таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки заминаҳои ҳамзистии созандаи ҳувияти миллӣ ва динӣ дар ҷараёни рушди таърихӣ тадриҷан ташаккул ёфта, дар сарчашмаҳои таърихию фарҳангӣ инъикоси худро пайдо кардаанд. Ин раванд ба ташаккули низоми арзишҳо ва рушди тафаккури миллӣ мусоидат намуда, дар устувории сохтори иҷтимоӣ нақши муҳим мебозад. Аз нигоҳи назариявӣ, бақо ва рушди ҳар як миллат бо сатҳи ташаккули тафаккури миллӣ, фарҳанг, забон, маърифат ва хиради ҷамъиятӣ алоқамандии зич дорад. Ин унсурҳо ба ҳайси пояҳои устувори худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ зуҳур намуда, заминаи иштироки фаъолу созандаи миллатро дар раванди ташаккули тамаддуни башарӣ муҳайё месозанд. Ҳамзамон, таҷрибаи таърихӣ гувоҳӣ медиҳад, ки миллатҳое, ки дар самти рушди давлатдорӣ, такмили илму фарҳанг, бунёди ҷомеаи мутамаддин ва ташаккули муносибатҳои нави иҷтимоӣ саҳми назаррас гузоштаанд, дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ мавқеи муҳим ишғол намудаанд. Миллати тоҷик дар оинаи таърих симои халқеро инъикос кардааст, ки бо мероси ғанӣ, забони ноб, фарҳанги қадима, хислати инсондӯстӣ ва таҳаммулпазирӣ шинохта шуда, таърихи ҳазорсолаҳо дар минтақа дошта, аз куҳантарин халқҳои Шарқ ба шумор меравад. Оинаи таърих бо равшании бемислаш нишон медиҳад, ки тоҷикон дар тавлиди тамаддунҳои бузург, рушди илму адаб, ташаккули давлатдорӣ ва густариши фарҳанги инсонмеҳвар нақши барҷаста доштаанд. Ин миллат аз оғози ҳастии худ то имрӯз арзишҳои инсонсозро парвариш карда, пешниҳоди ҷаҳониён намудааст. Ҳарчанд масири таърих шикасту рехт, бархӯрди сиёсӣ, пешравию шукӯфоӣ ва харобию таназзул дорад, тоҷикон низ аз ин руйдодҳои таърихӣ канора набуда, онҳоро аз сар гузарондаанд. Аммо ҳамаи ин ходисҳои таърихӣ натавонистанд ҷавҳари хирад ва маърифати миллатро аз байн баранд. Зеро унсури нигоҳдории миллат забон ва фарханги он дар рагу пайванди мардум ҷой дошт ва аз насл ба насл ба мерос гузошта мешуд. Дар ҳар давру замон фарзандони хирадпешаи ин миллат бо шоҳкориҳои худ ба тану ҷони он қуввати нав мебахшиданд. Намунаи ин шоҳкориҳо, «Шоҳнома», «Маснавӣ», «Гулистон» ва ҳазорҳо асари дигар, ки то имрӯз поягузори фарҳангу маърифатанд, худ далели равшани нақши тоҷикон дар таърихи андешаи башарист. Маҳз ҳамин забон ва фарҳанг буд, ки тоҷиконро дар ҳама давру замон аз асорати фаромӯшӣ наҷот дод ва ба он симои устувор бахшид. Имрӯз, вақте ба оинаи таърих менигарем, мебинем, ки тоҷикон дар ҳар давру замон дар рушди фарҳангу тамаддуни башарӣ нақши бориз дошта, хазинаи илмро бо навоварӣ ғанӣ гардонданд: – бо такмили санъати меъморӣ ва шаҳрсозӣ машҳури ҷаҳониён гардиданд; – ба илму фалсафа дарси хирад омӯхтанд; – ба ҷаҳони адаб сухани ноб ва шеъри ҷовидона ҳадя карданд; – дар рушди давлатдорӣ аввалин маротиба низоми девонсолориро ба вуҷуд оварда, таҷрибаи бузург офариданд; – ба фарҳанги башарӣ арзишҳои волои инсонӣ ва таҳаммулпазириро тақдим намуданд. Гузашта аз ин, тоҷикон дар рушди фарҳанги исломӣ бо истифода аз забон, адаб, ахлоқ ва мероси илмии худ саҳми арзишманд гузоштанд. Дар ҳамин замина, ҳадиси шарифи Паёмбари ислом (с) мақоми баланди фарзандони ин сарзаминро чунин баён мекунад: «Агар илм дар ситораи Сурайё бошад ҳам, мардоне аз фарзандони форс ба он даст меёбанд». Ин ҳадис на танҳо як башорат, балки як ҳақиқати таърихист, ки дар тӯли асрҳо бо фаъолияти илмиву маънавии фарзандони сарзаминҳои Мовароуннаҳру Хуросон амалӣ гардидааст. Аз асри VIII то XIX-и милодӣ, сарзаминҳои тоҷикнишин – Бухоро, Самарқанд, Балх, Ҳирот, Хуҷанд ва Бадахшон ба марказҳои бузурги илмӣ ва фалсафӣ табдил ёфтанд. Дар ҳамин муҳит мактабҳои фикрӣ ва адабӣ зуҳур карданд, ки то имрӯз таъсири онҳо дар ҷаҳон эҳсос мешавад. Дини ислом дар миёнаи асри VIII ба Мовароуннаҳр ворид гардид. Мардуми тоҷик, ки дорои тафаккури таҳлилӣ ва зиракии маънавӣ буданд, арзишҳои исломиро бо суннатҳои фарҳангии хеш омезиш доданд ва ба ин восита арзишҳои миллии худро вориди арзишҳои исломӣ намуданд. Ин ҳамбастагӣ сабаб шуд, ки мазмунҳои исломӣ ба шеъру ҳикмат, ахлоқ ва зиндагии рӯзмарраи мардум роҳ ёбанд. Дар ҳамин даврон мазҳаби ҳанафӣ, ки асосгузори он Имоми Аъзам Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит ибни Марзбон (р) (699-767) мебошад, рушд ёфт ва ба яке аз мазҳабҳои муҳими ҷаҳонӣ табдил ёфт. Абуҳанифа нобиғаи аср ва рамзи озодандешии илмӣ бо истифода аз қиёс ва истидлол аҳкоми шариатро ба воқеияти зиндагӣ наздик намуд ва фиқҳро ба низоми устувори ҳуқуқӣ табдил дод. Ӯ дар рушди илми фиқҳ ба таҳкими руҳи таҳаммулпазирӣ, адолатпарварӣ ва эҳтироми андешаҳои дигарон саҳми арзанда гузоштааст. Тоҷикон дар роҳи ҷамъоварӣ ва таҳқиқи ҳадисҳои Паёмбари ислом (с) ва тафсири Қурони карим саҳми таърихӣ ва арзишманд гузоштаанд. Аз сарзаминҳои тоҷикнишин бузургтарин донишмандон бархоста, бо заҳмати пайваста ва садоқати баланди илмӣ ҳадисҳои Паёмбарро (с) гирд оварда, бо усулҳои дақиқи илмии илми ҳадис онҳоро санҷида ва китобат намуданд. Аз ҷумла, Муҳаммад ибни Исмоили Бухорӣ (810–870), муаллифи китоби машҳури «Саҳеҳи Бухорӣ», яке аз бузургтарин муҳаддисони таърих ба шумор меравад. Асари ӯ ҳамчун саҳеҳтарин маҷмуаи ҳадисҳо дар миёни уламо пазируфта шудааст. Ҳамчунин, дар миёни муаллифони китобҳои шашгонаи ҳадис, ки дар илми исломӣ бо номи «кутуби ситта» маъруфанд, як қатор донишмандони барҷаста аз минтақаҳои Мовароуннаҳр ва Хуросон, ки бо тамаддуни тоҷикӣ иртибот доранд, ҷойгоҳи хос доранд. Аз ҷумла, метавон аз Имом Муслим ибни Ҳаҷҷоҷи Нишопурӣ, муаллифи «Саҳеҳи Муслим» ва Абуисо Муҳаммад ибни Исои Тирмизӣ муаллифи «Сунани Тирмизӣ» ном бурд, ки осори онҳо дар радифи манобеи асосии ҳадисшиносӣ қарор доранд. Ин донишмандон бо таҳияи осори худ на танҳо дар ҳифз ва интишори суннати Паёмбари ислом (с) саҳм гузоштанд, балки дар ташаккули мактаби мукаммали илми ҳадис, рушди фарҳанги исломӣ ва густариши маърифати динӣ дар ҷаҳони ислом нақши муассир гузоштанд. Дар баробари ин, дар тадвин ва тафсири Қуръони карим низ саҳми арзишманд гузоштаанд. Яке аз намунаҳои барҷаста асари маъруфи Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (839–923) мебошад. Тафсири ӯ, ки бо номи «Тафсири Табарӣ» машҳур аст, аз қадимтарин ва муътамадтарин осори тафсирӣ ба шумор меравад. Табарӣ дар асари худ бо истифода аз ривоятҳои саҳеҳ, шарҳи луғавӣ ва баёни маъноии оятҳо, инчунин иртибот додани онҳо бо сабабҳои нузул ва воқеаҳои таърихӣ, дар фаҳмондан ва тафсири дурусти маонии Қуръони карим саҳми муҳим гузоштааст. Дар баробари ӯ, дар миёни муфассирони форсу тоҷик Абулқосим Маҳмуд ибни Умар Замахшарӣ (1075–1144) низ ҷойгоҳи хос дорад. Ӯ муаллифи тафсири машҳури «ал-Кашшоф» буда, ин асар бо таҳлили амиқи луғавӣ, балоғату фасоҳат ва услуби адабии Қуръон маъруф

Идомаи мақола… Одату русуми оилавии мардуми тоҷик аз таваллуд то давраи оиладоршавӣ бисёр ғанӣ ва дорои маъноҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Анъанаҳои ҳар халқу миллат марбут ба ҳаёти фардӣ-иҷтимоӣ ва рӯзгори оилавии онҳо мебошанд. Ҳаёти оилавию фардии миллати тоҷикро низ ба монанди дигар халқу миллатҳо аз рӯзи таваллуд то охири умр урфу одатҳо ва маросимҳои зиёде дарбар мегиранд. Барои халқи тоҷик аз қадим то имрӯз фараҳбахштарин ҳодиса дар ҳаёти оилавию фардияшон ин таваллуди фарзанд мебошад, ки бархе аз урфу одатҳо ва маросимҳо дар муносибат бо таваллуди фарзанд ба миён омада, аз давраи таваллуд то чилрӯза шудани кӯдак татбиқ мегарданд. Албатта, соли аввали ҳаёти кӯдак дар фарҳанги миллӣ ва мардумии халқи тоҷик аҳамияти калон дорад, зеро дар ин марҳала гузариши кӯдак аз як ҳолат ба ҳолати дигар пайваста тағйир меёбад. Бархе аз модарону бибиҳо гумон мекунанд, ки дар ин вақт кӯдак бештар ба хатар дучор мешавад ва гӯё кӯдакро шарри қувваҳои зиёнкор таъсири манфӣ мерасонанд. Аз ин рӯ, барои ҳифзи кӯдак ва модараш расму одатҳои қадимаро ба кор мебаранд. Дар ин маврид, муҳаққиқ Шоев Зиёвиддин бисёр ба маврид қайд кардааст, ки назари ӯро дар ҳар хонадони тоҷик ҳангоми доштани тифли навзод ба таври возеҳ дидан мумкин аст. Муҳаққиқ мегӯяд: «Халқи тоҷик тибқи анъанаҳо модар ва тифли навтаваллудро то чил рӯз шабонгоҳ ва дар хонаи торик танҳо намегузоранд. Ҳуҷраи хоби модару кӯдак гарм ва равшан нигоҳ дошта мешавад ва шомгоҳон дар он испанд ва дигар гиёҳҳоеро месӯзонданд, ки тибқи бовариҳо бӯйи он қувваи зиёнкорро дур мекунад. Бо ҳамин мақсад, яъне барои ҳифзи кӯдаки навзод аз шарри қувваҳои зиёнкор дар зери болин ё гаҳвораи тифл сирпиёз, занҷабили хушк, корд ё дигар ашёҳои тезро мегузоштанд. Чилладории модару кӯдаки навзод бо маъракаи чиллагурезон, вақте ки модар аввалин бор ҳамроҳи тифли навзод аз чиллахона берун мебарояд ба анҷом мерасад. Ин анъана дар бештари минтақаҳои Тоҷикистон дар хонаи бобову бибии модарӣ ба анҷом мерасад ва вақти ба охир расидани чилла аввалин қадамҳои тифли навзод ба хонаи падараш ҳамчун қадами баракат ва давомдиҳандаи насл ҷашн гирифта мешавад» [1]. Чунин урфу одатҳои халқӣ дар миёни ҳама халқҳои форсу тоҷик дида мешавад, аз ҷумла, миллати афғон дар бештари ҳолатҳо бо миллати тоҷик дар анҷоми суннатҳои мардумӣ якзайланд. Додоҷон Обидов дар таълифоти худ «Одоб, ойинҳо ва боварҳои мардуми Афғонистон» вобаста ба нигоҳубини навзод ва модараш қайд мекунад, ки «Замоне ки кӯдаки навзод чилрӯза мешавад, кӯдак ва модарашро чиллагурез мекунанд. Нахуст, модар бо тифлаш ва яке аз хешовандони зан ба наздиктарин зиёратгоҳ меравад ва барои саломатии тифлаш, худаш ва дигар аъзои оилааш дуо мекунад ва ба табъи хушу болида ба хонааш бармегардад. Сипас, вай бо дастурхони нозу неъмат, аз қабили нон ва кулчаҳои ширину равғанӣ, меваҷот ва соири туҳфаҳо ба хонаи яке аз дӯстонаш (модараш ё хоҳараш) меравад. Пас аз салом ва аҳволпурсӣ, ончиро ки модари навзод бо худ овардааст, байни худ ва дигарон, ки ба истиқболаш омадаанд, нону чой мехӯранд, тифли навзод ва модарашро муборакбодӣ мегӯянд ва барояшон туҳфаҳо медиҳанд. Баъд аз 3-4 соати меҳмондорӣ ва хондани дуо аз ҷониби яке аз занони калонсол, модари навзод бо кӯдакаш ба хонаи худаш бармегардад. Бо ҳамин маросими чиллагурез ба охир мерасад». Ҳамчунин, муҳаққиқ қайд мекунад, ки «чиллагурезӣ расми анъанавӣ аст ва маншаи қадимӣ дорад» [2]. Бояд зикр дошт, ки ҳарчанд маросими чиллагурез аз суннатҳои мардумии мо маҳсуб мегардад, вале тибқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» маъракаҳои ба таваллуди кӯдак вобаста дар доираи оила, бе забҳи чорво ва хизматрасонии санъаткорон баргузор карда мешавад, зеро урфу одатҳои мардумӣ то рафт ба хароҷоти зиёдатӣ ва исрофкорӣ рафта расид ва зарурати қабули қонуни танзим низ дар ҳамин аст. Тавре ки Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи умумиҷумҳуриявӣ оид ба танзими расму ойинҳои миллӣ ва анъанаву маросимҳои динӣ 24 майи соли 2007 таъкид доштанд, “Ҳаёти аксарияти мардуми мо бо гузаронидани силсилаи маросиму маъракаҳои пайдарпай сипарӣ мегардаду онҳо доир ба мазмуну моҳияти аслии зиндагӣ ва рисолати инсонии хеш кам фикр мекунанд. Масалан, аз ваќти таваллуд то ҳафтсолагии фарзанди худ падару модарон як силсила чорабиниҳои хурсандиро, ба монанди гаҳворабандон, чиллагурезон, мӯйсаргирон ва хатнатӯй мегузаронанд, ки дар асл мазмуни хонаводагӣ доранд, вале солҳои охир онҳо аз доираи оила берун баромада, вусъати торафт бештар касб кардаанд ва ба исрофкории маҳз табдил ёфтаанд [3]. Албатта, расму ойинҳои мардумӣ зиёд ба назар расида, дар бештар вақт занон бо доир кардани маросиму маъракаҳо ба исрофкориву зиёдаравӣ ва дар натиҷа ба хурофот бурда мерасонанд. То соли 2007, яъне то қабули Қонуни танзим баргузории маъракаи чиллагурезон бо иштироки хешовандони наздик ба мушоҳида мерасид. Занон кӯдаки навзодро то 40 рӯз бо навбат ба хонаи хешу табор мебурданд, то ки аз бемориву аҷали ногаҳонӣ бехавф гардонанд. Дар бораи боварҳои тоҷикони асри XIX олими рус Н.В. Ханыков (1819-1878) менависад, ки пас аз таваллуди кӯдак дар давоми 40 шабонарӯз дар болои гаҳвораи навзод шамъро фурӯзон мекунанд, то аз зарари ҷинҳо эмин бошад [4]. Кӯдак ба маросимҳое дохил карда мешуд, ки рамзи ҷудошавии ӯ аз модар ва шомил шудан ба ҷомеа буданд. Маросими аввалин ҳангоми таваллуди кӯдак буридани нофи ӯст. Нофро ҳамчун узве, ки қувваи асосии ҳаёт дар он ҷамъ шудааст, меҳисобиданд. Бештари занони тоҷик пӯсти буридаи нофро хушк карда, дар зери гаҳвораи кӯдак то дусолагӣ нигоҳ дошта, баъдан зери дарахти мевадиҳанда мегузоранд, то тансиҳату ояндаи нек насибаш гардад. Ин ҳолатро дар дигар халқу миллатҳо низ дидан мумкин аст. Нанайҳо (халқе, ки асосан дар кишвари Хабаровск зиндагӣ мекунанд) пӯсти нофи буридаро бо мақсади солим будани кӯдак то 5-солагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Олмон ин масъулият ба зиммаи падари кӯдак вогузор карда мешуд. Дар Сербия ва Косово пӯсти нофи буридаро дар дарахти мевадиҳанда хушк карда, дар алоҳидагӣ нигоҳ медоштанд. Дар Мексикаи қадим пӯсти нофи буридаи писарро дар майдони ҷанг зери хок мекарданд, то писарак ҷанговар шавад. Ва аз духтарро дар назди ҳавлӣ, то ки кадбонуи хуб шавад [5]. Дар шимолу ғарбии Меланезия пӯсти нофи буридаро то роҳрав шудани кӯдак нигоҳ медоштанд. Баъдан дар назди ҳавлӣ зери хок карда, ба болои он дарахти нахли норҷил (кокосовая пальма) мешинонданд ва кӯдак соҳиби комилҳуқуқи ҳамин дарахт ҳисобида мешуд [6]. Дигар аз суннати мардумие, ки марбут ба кӯдаки навзод аст, шӯстани кӯдак аст, ки дар халқи тоҷик аз қадим