МАҚОЛАҲО

Ҳар як инсон ва шаҳрванд дорои ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳо мебошад. Озодии инсон мафҳуми васеъ буда, сарҳади он то ҳудуди ҳуқуқи инсон рафта мерасад. Озодии ақида, виҷдон ва дин яке аз ҳуқуқу озодиҳои шахсии инсон ва шаҳрванд ба шумор рафта, дар худ се озодии аз ҳам ҷудонопазирро дар бар мегирад. Якум озодии ақида, дуюм озодии виҷдон ва сеюм озодии эътиқоди динӣ. Инсон бе надоштани озодии ақида, виҷдон ва дин арзи ҳастӣ карда наметавонад, чунки инсон худ беҳтарин офаридаи Худованд буда, дорои ақл, ҳиссиёт, эҳсосот, идрок, тафаккур, дарккунӣ, фикрронӣ мебошад. Доштани қобилияти фикрронӣ аз инсон будан шаҳодат медиҳад. Фикрронии инсон ба доштани ақидаи худ бурда мерасонад. Озодии ақида – ин мустақилияти инсон ва норавоии дахолат намудан ба фикрронӣ ва андешаронии инсон мебошад. Озодии ақида соҳаҳои гуногуни худро дорад. Аз ҷумла, озодии ақидаи динӣ. Озодии ақидаи динӣ маънои онро надорад, ки фикр накарда оид ба дин ва масъалаҳои динӣ ақидаи худро иброз намоӣ. Инсон бояд фикр намуда, сипас ақидаашро нисбат ба дин ва масъалаҳои динӣ баён намояд, то ки озодии ақида, виҷдон ва эътиқоди динии дигаронро вайрон нанамояд. Виҷдон аз дил доштани инсон сарчашма мегирад. Виҷдон як ҷузъи ботинии инсон буда, дар дили инсон ҷой гирифтааст. Виҷдон – ин ҳастиву вуҷуди инсон мебошад. Виҷдон – ин тарсест, ки Офаридгор дар дили инсон, яъне ҳасткардаи худ ҷой додааст, то ин ки тавассути он гуфтор, рафтор ва кирдори ӯро ҳамчун махлуқи бошуур назорат намояд. Инсон доимо дар ҳар гуфтораш, рафтораш ва кирдораш ҳатман ба виҷдонаш муроҷиат менамояд. Аз виҷдони инсон танҳо Офаридгораш хабардор мебошад. Эътиқод – ин ихлоси инсон ба ягон кас ва ё чиз мебошад. Эътиқод – ин бовари доштан ба қувваҳои табиӣ, фавқуззикр мебошад. Инсоният дар тули ташаккулёбии худ аз давраи қадим то замони муосир дар давоми ҳаёти худ ба қуваҳои табиӣ, аз қабили оташ, раду барқ, заминҷунбӣ, обхезӣ ва ҳоказо боварӣ ва эътиқод ҳосил кардааст. Аз оғози ҳаёти ҷамъиятӣ инсон инчунин ба парастиши ҳайвонҳо, ба монанди гов, маймун, аждар шуруъ намудааст. Бо пайдоиши динҳо парастиши динӣ, яъне этиқоди динӣ оғоз гардид. Дар ҷаҳон динҳо хеле зиёданд. Дар замони муосир се дин ҷаҳонӣ эътироф шудааст: дини буддоия, дини насронӣ ва дини ислом. Озодии эътиқоди динӣ. Ҳар як инсон дар интихоби дин, дар пайравӣ ба дин озод мебошад. Ҳар як инсон ҳуқуқ дорад озодона ин ё он динро интихоб намояд. Ҳар як инсон ҳуқуқ дорад ба ин ё он дин пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад. Инчунин ҳар як инсон ҳуқуқ дорад ба ягон дин эътиқод (боварӣ) надошта бошад, ягон динро парастиш накунад. Маҳз, ҳуқуқ ба озодии эътиқоди динӣ дар ҳамин ифода меёбад. Ҳамин тариқ, озодии ақида, виҷдон ва дин яке аз ҳуқуқу озодиҳои шахсии инсон ва шаҳрванд буда, ба табиату фитрати инсон хос мебошад. Шоев Фируз Маҳмадаминович – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши исломи муосири муассисаи давлатии «Маркази исломшиносӣ» дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, н.и.ҳ, дотсент

Таърихи рушди ҷомеаи башарӣ аз он гувоҳӣ медиҳад, ки ҳар гоҳе фарде ё қисмате аз ҷомеаро мусибате фаро гирифта бошад, ҷомеа тавонистааст ба зудӣ оқибати он мусибатро бартараф намуда, ба осебдида дар идомаи зиндагӣ кӯмаки муҳими ҳам моддию ҳам маънавӣ расонидааст. Намунаи равшани ин гуфтаҳо ҳодисаи заминларзаи Тошкант дар соли 1966 мебошад. Тошканти харобгардидаро мардуми собиқ шуравӣ новобаста аз мансубияти миллию динияш тавонист дар муддати сею нимсол аз нав боз ҳам зеботару васеътар барқарор намояд. Дар робита ба ин сиришти созандаю инсонпарваронаи насли башарӣ шоири бузурги форсу тоҷик Шайх Саъдӣ барҳақ таъкид намуда буд: Бани одам аъзои якдигаранд, Ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард оварад рӯзгор, Дигар узвҳоро намонад қарор. Бо таассуфи зиёд бояд қайд намуд, ки заминларзаи мудҳише, ки дар миёнаҳои моҳи апрели соли ҷорӣ дар минтақаи Рашт рух дод, тамоми аҳли ҷомеаи моро ғамгин гардонид. Аҳли ҷомеа бо ҳар роҳу восита ҳамдилию ҳамдардии худро ба мардуми зарардида иброз доштанд. Аммо хеле зарур аст, ки ба мардуми осебдида ғайр аз дастгирии маънавӣ боз кӯмаки моддӣ низ расонида шавад. Хушбахтона, мардуми мо, ки ҳамагӣ мусулмонанд ва аз таълимоти ахлоқии дини ислом ба хубӣ огоҳ ҳастанд, қарзи динии худро дарк намуда, дар баробари дастгириҳои моддию маънавии ҳукумат аз ҷониби худ низ дарҳол ба кӯмаки ниёзмандон шитофтанд. Зеро кӯмак ба ниёзмандон дар таълимоти дини ислом мақоми хеле баланд дошта, ҳам дар аҳодис ва ҳам оятҳои қуръонӣ такрор ба такрор зикр шудааст. Дар ҳадиси саҳеҳ, ки ҳам аз номи Бухорӣ ва ҳам Муслим ривоят мешавад, гуфта мешавад, ки «Ҳеҷ яке аз шумо имон надоред, вақте шумо сер бошеду ҳамсояатон гурусна». Дар робита ба фармудаи ҳадиси мазкур бояд зикр намуд, ки шахси хонаю манзилаш осебдида моҳиятан аз гушнаҳо ҳам бояд гушнатар бошад, зеро эҳтимол аст, ки аз гулӯи чунин шахси осебдида чизе гузарад. Сониян, агар ба мазмуни ҳадис таваҷҷуҳ намоем, мебинем, ки пайғамбари ислом дастгирии ҳамсояро шарти имон ҳисобидааст. Яъне, пайғамбар ба аркони имон даст накофта, кӯмак ба шахси гуруснаро шарти зуҳури имон ҳисобидааст, ки албатта, аз ҷанбаи хеле инсонпарваронаи таълимоти пайғамбар шаҳодат медиҳад. Агар матлабро ба дигар навъ баён намоем, чунин натиҷагирӣ хоҳем намуд, ки агар бандаи мусуломон намозу рӯзаю ҳаҷро адо намояду ба ҳамсояи гуруснаю ниёзмандаш кӯмак нанамояд, ин ибодатҳои ӯ беарзиш хоҳанд гардид. Пас, кӯмак ба ҳамсояи гуруснаю ниёзманд шарти қабули ибодатҳои динӣ мебошад. Дар робита ба мақоми баланди ҳамсоя ҳамчунон месазад, ки ҳадиси саҳеҳи дигарро низ, ки ҳам аз Бухорӣ ва ҳам Муслим ривоят шудаанд, ёдовар шавем. Оиша нақл мекунад, ки ба Пайғамбар Ҷабраил нозил шуд ва ӯро дар бораи ҳамсоя он қадар насиҳат намуд, ки гумон кардам ҳамсояро меросхӯр таъин менамояд. То ба ин сатҳ мақоми баланд доштани ҳамсоя дар таълимоти ислом аз он гувоҳӣ медиҳад, ки фарзанди одамӣ бояд тамоми мушкилоти зиндагиро дастаҷамъона пасисар намуда, дар хурсандиҳои ҳамдигар шарик бошад. Дар робита ба кӯмаки ҳамдигарӣ сухан ронда ҳатман бояд аз мундариҷаи ояти 36 аз сураи «Нисо» низ бояд ёдовар шуд. Дар ояти мазкур баъд аз талаби ибодат накӯкорӣ намудан дар ҳаққи падару модар, хешовандон, ятимон, мискинон, ҳамсояҳои наздику бегона ва ҳамнишини наздику мусофир амр карда мешавад. Мазмуни оят моҳиятан ба он нукта ишорат менамояд, ки дар ҳолати даст додани имконият ҳар фард бояд ба ҳар шахси ниёзманд бидуни истисно кӯмак намояд. Зеро оят баъд аз падару модар хешовандонро бо ҳамсояҳои наздику бегона ҳамчун объекти кӯмак таъкид намудааст, ки он моҳиятан фарогир буда, тамоми аҳли ҷомеаи ниёзмандро дар назар дорад. Дар робита ба ҷанбаи инсонпарваронаи таълимоти дини ислом сухан ронда, бояд таъкид намуд, ки дар як қатор сураҳои Қуръон имон овардан бо амали солеҳ, ки ифодаи олии инсонпарварист, якҷоя зикр шудааст. Дар ояте (Каҳф, 18:110) амали солеҳ ҳатто пеш аз имон таъкид мешавад, ки бешак аз мақоми баланди некуию накӯкорӣ дарак медиҳад. Бо боварии том метавон гуфт, ки ҳадису оятҳои инсонпарваронаи мазкурро мардуми шарифи кишвар ба роҳбарӣ гирифта, мушкилоти осебдидагонро дар муддати кӯтоҳ бартараф менамояд. Акс аз сомонаи боз. Абдухалилзода К.А. Муовини директори Маркази исломшиносӣ

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро ба озодии виҷдон кафолат медиҳад, ки бо хусусияти дунявӣ доштани давлат алоқаманд аст. Дар Конститутсия равшану возеҳ омадааст, ки «ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ инкишоф меёбад. Ҳеч як мафкура, аз ҷумла мафкураи динӣ, ба ҳайси мафкураи давлати эътироф намешавад. Ташкилотҳои динӣ аз давлат ҷудо буда, ба корҳои давлатӣ мудохила карда наметавонанд» (моддаи 8-и Конститутсия). Чунин хусусияти давлат бо моҳияти демократии он алоқаманд буда, ба манфиати тамоми мардум амал карданро ифода менамояд. Аммо ҷудо эълон кардани ташкилотҳои динӣ аз давлат мазмуни инкори ҳамкории онҳоро надорад. Диндорон аз ҳаёти иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангии ҷомеа дур карда намешаванд. Ҳама шаҳрвандон сарфи назар аз эътиқоди динӣ баробарҳуқуқ буда, Конститутсия ба онҳо ҳуқуқу озодиҳои баробарро кафолат медиҳад. Дар Конститутсия муқаррар шудааст, ки ҳар кас ҳақ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд (моддаи 26-и Конститутсия). Масъалаи таносуби дин ва давлати дунявӣ дар низоми сиёсии ҷомеаи мусулмонии муосир, ки таваҷҷўҳ ба дин зиёд буда, дин ҷузъи ҷудонашавандаи равандҳо ва сиёсатҳои минтақавӣ мебошад, яке аз мавзўъҳои басо муҳим, вале мураккабу баҳснок ба ҳисоб меравад. Доир ба муколамаи дину давлати дунявӣ, таносуби онҳо, баъзе ҷанбаҳои ҳамкории дину давлати дунявӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тадқиқотҳои илмӣ, гузоришҳои коршиносон мунтазам оммавӣ мегарданд. Дар онҳо роҳҳои устувор кардани боварӣ дар байни намояндагони ҷаҳонбинии динӣ ва арзишҳои дунявӣ ва диалектикаи онҳо дар даврони бунёди давлати миллӣ нишон дода шудааст. Гарчанде таҳқиқотҳо ва баррасиҳои файласуфон, олимон ва рӯҳониён оиди ин масъала зиёд ҳастанд, вале ҷанбаҳои баҳснок вуҷуд доанд ва бояд мавриди назар бошанд. Дунявият дар асли худ арзиши умумибашарӣ буда, ҳудуди миллӣ ва минтақавӣ- ҷуғрофӣ надорад. Дар тўли таърих дар минтақаҳои гуногун ҳар кадом халқу миллати соҳибдавлат аз он мувофиқи хусусиятҳои миллӣ- мадании худ истифода кардаанд. Аз ин рў, ҳангоми ҳамчун сифати давлат қабул кардани дунявият ва онро бидуни ягон тарҳрезӣ, дар шакли ғарбӣ татбиқ намудан нодуруст буда, ба ҳисоб гирифтани хусусиятҳои миллию динии ҳар минтақа яке аз шартҳои муҳими ҳифзи дунявият ва рушди ҷомеаи демократӣ мебошад. Барои ҳамин сарфи назар намудани ин ҷанбаи масъала метавонад дар роҳи ҳамзистии дину давлати дунявӣ душвориҳо эҷод намояд. Олимон хеле барвақт сари ин масъала фикрҳои ҷолиб баён намудаанд. Ҳанўз дар ибтидои солҳои шастуми садаи XX шарқшиноси Шўравӣ Конрад Н.И. дар мақолаи «Старое востоковедение и его новые задачи» бар хилофи сиёсати аврупоимарказият таърихи башарро ҳамчун як раванди умумитаърихӣ баррасӣ карда, нақши бонуфузи тамаддуни Шарқро дар ин раванд нишон додааст. Ў тафовути таъриху маданияти Шарқу Ғарбро таъкид карда, мегўяд: «Аврупомарказият дар худ ҳамеша хавфи ба тариқи механикӣ ба ҳаводиси таърих ва маданияти Шарқ кўчонидани он мақулотеро дорад, ки хоси таърих ва маданияти Ғарбанд… Афкори назариявии Шарқро дар ҳамаи соҳоти илм роҷеъ ба инсон ва ҷомеа ба ҳисоб гирифтан зарур аст…Яке аз вазифаҳои илмҳои инсонӣ ва ҷомеашиносӣ имрўз – бартараф кардани аврупомарказият дар илм аст….Ин на танҳо хавфи аврупомарказияти илмиро бартараф мекунад, ҳамчунин хавфи осиёмарказиятро пешгирӣ менамояд». Ҷомеаи дунявӣ, ки асоси он илмгароист, ҷомеаест, ки дар он нақши ҳалкунандаро зеҳният ва тафаккури инсонӣ мебозад. Ҳамаи мушкилоти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ аз роҳи таҳлилҳои дурусти илмию мантиқӣ муайян шуда, роҳҳои ҳалли онҳо пешбинӣ мешаванд. Ҳамин аст, ки дар ин гуна ҷомеаҳо сармояи асосӣ зиёиён ва мутафаккирон ба ҳисоб мераванд. Ҷомеаи дунявии илмгаро танҳо ба андешаи инсоният, қудрату неруи зеҳнии он такя мекунад ва мушкилотро аз роҳи илму мантиқи зинда ҳаллу фасл менамояд. Шаҳрвандони ин навъи ҷомеа ҳар кадоме дорои ҳувият, шахсият ва андешаи худ буда, бо роҳи хираду дониш сатҳу сифати зиндагии хешро аз роҳи ақлу хирад боло мебаранд. Мутаассифона, дар ҷомеаҳои бештари кишварҳои шарқӣ, ки бештар ҷаҳонбинии динӣ ва донишҳои диниро ба гунаи асолат ва мутлақ қабул менамоянд, неруҳои зеҳнии инсонро маҳдуд карда, онро ба мавҷуди вобаста, бефоида, паст ва тарсанда табдил медиҳанд. Ақлгароӣ ба таасуб табдил меёбад. Гарчанде ҳазорсолаҳо қабл муттафакирони тоҷикзабон хавфи онро таъкид карда буданд. Вале худ мавриди шиканҷаву азоб қарор гирифтанд. Ҳамин аст, ки ҷомеаҳое, ки низоми теократӣ доранд, инсонҳоро саркӯб месозанд. Дар онҳо ҳараҷу мараҷ ниҳоят зиёд буда, сатҳи донишҳои илмӣ ниҳоят маҳдуд аст. Муносибат ба одамон дар сатҳи баланди дискриминатсионӣ (ҷинсӣ, динӣ – мазҳабӣ, табақавӣ) вуҷуд дорад. Аксари ин навъи кишварҳо вопасгаро, мардумонаш фақир ва пуртаззоду ноустувору осебпазиранд. Ҳамин гуна вазъро метавон дар кишварҳои Шарқи Наздику Миёна ба осонӣ мушоҳида намуд. Ҳарчанд ин кишварҳо аз лиҳози захоири табиӣ кишварҳои сарватманд ба ҳисоб мераванд, вале набуди сатҳи баланди донишҳои илмӣ ва ҳокимиятҳои теократие, ки дар ин кишварҳо ҳукмрон аст, бошандагони ҷомеаро ба нафарони таассубзадаву хурофотӣ табдил дода аст. Аз тарафи дигар захоири саршори табии дар ин кишварҳо мавҷудбуда бо сабаби набуди ҷомеаи ақлгаро ва илммеҳвар дар шакли ашёи хом ба кишварҳои дигар содир мешавад. Низоми дунявият- низомест, ки шоистагии зиндагии инсонро таъмин намуда, ҳуқуқ ва озодиҳояшро кафолат медиҳад. Агар ба таърихи башар назар афканем, фақат инсоният дар дараҷаи ҷомеаи дунявӣ тавонистааст истеъдод ва сиришти хешро пурра ошкор намояд. Зеро меҳвари ҷомеаи дунявиро инсонсолорӣ ва гуманизм ташкил медиҳад. Ҳадафи зиндагии инсонӣ бошад, озодии инсон аст ва инсонҳо танҳо дар ҷомеаи дунявӣ метавонанд озодии хешро ҳифз кунанд ва дар саодат ва ҳамзистии осоишта ба сар бибаранд. Таҷрибаи ҷаҳонӣ собит намудааст, ки дар дигар навъи ҷомеаҳо, ки меҳвари онҳоро на арзишҳои баланди инсонӣ, балки арзишҳои динӣ ташкил медиҳанд, озодиҳои инсон маҳдуд гардида, хираду заковат ва истеъдодҳои инсон саркӯб мешаванд. Барои равшан намудани бартарияти ҷомеаи дунявӣ баъзе аз хусусиёти низоми динӣ-теократиро мавриди баррасӣ қарор медиҳем. Д. Баҳромбеков – сардори шуъбаи пажӯҳиши исломи муосир

Яке аз масъалаҳои доғи рӯзи ҷомеаи муосир масъалаи худкушӣ ба ҳисоб меравад. Дар тӯли таърих ҷомеаи башарӣ ба намудҳои гуногуни он рӯ ба рӯ шудааст. Ҳар як инсони оқилу солимфикр бояд бидонад, ки ҳаёти одамӣ беҳтарин ва бузургтарин неъмати Парвардигор аст. Вале, афсӯс нафароне ҳастанд, ки ба ин неъмати бузург ношукрӣ намуда, даст ба худкушӣ мезананд ва ба амонати илоҳӣ хиёнат менамоянд. Бо ин васила на фақат худ балки аҳлу оила ва тамоми наздиконашонро сархам мекунанд. Инсон на фақат ҳақ надорад, ки ҷони худро аз байн бубарад, балки барояш воҷиб аст то онро посдорӣ ва ҳифз намояд. Худованди мутаъол дар каломи хеш мефармояд: ”Ва худро накушед…Ва ҳар кас чунин кунад аз рӯйи таҷовуз ва ситам, пас ба зудӣ вайро дар оташ дармеоварем ва ин кор бар Худо осон аст”. (Сураи Нисо, ҷузъе аз ояти 29ва 30). Паёмбари ислом (дуруду салом ба руҳи покашон) мефармоянд: “Ҳар нафаре, ки худро бо чизе ба қатл мерасонад, фардо рӯзи қиёмат бо ҳамон чиз азоб дода мешавад”. (Бухорӣ, Муслим). Дар ҳадис омадааст: “Ҳар кӣ заҳре бинӯшад, пас бимирад, он заҳрро дар оташи дӯзах низ менӯшад дар ҳоле ки дар азоби он абадӣ мемонад. Ҳар кӣ худашро аз баландие партофта бимирад, пас ӯ дар оташи дӯзах андохта мешавад, дар ҳоле, ки дар он абадӣ мемонад”. Пайғамбари бузургвор мефармоянд: “Миёни умматҳои пеш аз шумо марде ҷароҳате бардошт ва аз шиддати дард корде гирифт ва бо он дасташро буррид ва аз рафтани хуни зиёд мурд, пас Худованд фармуд: Бандаам дар гирифтани ҷони худ бар Ман пешдастӣ кард, ҳар оина биҳиштро бар ӯ ҳаром кардам”. Сабабҳои худкушӣ дар чист? Проблемаҳо дар ҳаёти шахсӣ: – ҷангҳои оилавӣ, талоқ; – номувафақиятӣ дар муҳаббат; – марг ё аз даст додани шахси наздик, бемории шахси наздик; – танҳо мондан, бе нигоҳу бин мондан аз ҷониби наздикон; – ҳолатҳои рӯҳие, ки бо сабаби моҷароҳои оилавӣ рух медиҳанд; – комёб нашудан дар кор ё дар таҳсилот; – гум кардани пулҳои бисёр, ё муфлисшавӣ; – аз даст додани манбаъ ва сарчашмаи рӯзгузаронӣ; – бемории руҳӣ; Кадом омилҳо як шахсро ба худкушӣ оварда мерасонанд? – қасдан зиён расонидан, туҳмат, таҳқир, ва пастзадани инсон; – таҷовуз, масхара кардан, лату кӯб кардан, монда шудан аз зиндагӣ, – надоштани шавқу ҳавас ба зиндагӣ ва ҳаёт. – сарсупурда ё фанати дин шудан, – тариқи ҷиҳод ба худкушӣ даст задан. – маҷбуран худкушӣ кардан (бо ҳукми суд, аз тарси марги пур азоб). – тарс аз ҷазо (дар ҷинояткорон, тарс аз таҳқири наздикон ва ҷамъият, баъди ҷиноят, тарс аз ҳукми суд ва ҷазо). -худмуҳокимакунӣ барои ягон амали нодуруст. – худкушӣ барои ҳимояи виҷдон. – дар маҳбасхона. Аз далелҳои овардашуда бармеояд, ки худкушӣ ва ё сӯиқасд ба ҷони худ ҳаром буда, аз гуноҳони кабира маҳсуб меёбад. Абдуллоҳи Қодирӣ -сардори шуъбаи иттилот ва ташхиси диншиносӣ

Дар ҳама давру замон мардуми шарафманду саховатпешаи миллати тоҷик, дасти кумак дароз кардан ба мардуми камбизоат ва дармондаро пешаи худ карда, ин амали некро шоистаи ситоиш ва дарки баланди масъулият медонанд. Мусаллам аст, ки миллати тоҷик бо ҳамин гуна фарзандонаш аз қадим то имрӯз бо кору пайкори хеш барои ноил шудан ба озодӣ бо созандагиву бунёдкорӣ, бо ақлу заковати нобиғагонаш дар саросари олам ва кишвари азизамон ном баровардааст. Ҳамаи ин дастовардҳо дар рушд ва пешравиҳои ногузини миллат ва ташаккули давлатдории миллӣ, натиҷаи сиёсати хирадмандонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар замони истиқлолият аст. Имрӯз замоне расидааст, ки ин ҳама бовариву назари некбинонаи Пешвои миллатро дар амал татбиқ намоем бо забон не, балки бо амалу рафтори созгорамон нишон диҳем. Мувофиқи маълумоти Хадамоти геофизикии Академияи миллии илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, 13 апрели соли 2025 соати 09:24 дақиқа дар ҳудуди кишвар заминларза ба қайд гирифта шуд. Маркази он 160 километр шимолу-шарқи шаҳри Душанбе, 21 километр шарқи ноҳияи Рашт буда, қувваи заминларза дар марказаш 5-6-балл, дар ҳудуди минтақаи Рашт 4-5 балл ва шаҳри Душанбе 3-баллро ташкил додааст. Тибқи маълумоти пешакӣ дастрасшуда, дар ноҳияҳои Рашту Тоҷикобод 94 хонаи истиқоматӣ пурра ва 50 хона қисман вайрон шуда, ба 61 хонаи дигар осеби сабук расидааст. Ҳамчунин 3 муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ ва қариб 200 иншооти гуногун зарар дидаанд. Бо супориши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон баъди рух додани заминларза 13 апрел комиссияи ҳукуматӣ таҳти роҳбарии муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон Сулаймон Зиёзода ба ноҳияҳои водии Рашт сафарбар гардиданд. Аз айёми сар задани зарари фоҷиаборе, ки ба сари мардуми водии Рашт омад, ҷомеаи моро хушбахтона ҳисси масъулияти шаҳрвандии мардуми кишварамон баланд шуда, дарҳол ба кумак ва ба мардуми зарардидаи ин минтақа дасти ёрӣ дароз намуданд. Дар ҳамин радиф аз ҳамаи мардуми шарифи Тоҷикистон даъват ба амал меорем, ки дар доираи имконот барои мардуми зарардида аз офати табии водии Рашт дасти ёрӣ дароз кунанд. Муссалам аст, ки аз ҷумлаи он анъанаи неке, ки аз Паёмбари ислом Муҳаммад (с) ба умматашон мерос мондааст, ба ниёзмандон хайру саховат кардан дар рӯзҳои мушкил мебошад. Ҳамаи динҳо, аз ҷумла дини мубини ислом низ мардуми ҷаҳонро ба ваҳдат, иттиҳоду бародарӣ, шафқату меҳрубонӣ ва муҳаббату дўстӣ даъват менамоянд. Қайд кардан бамаврид аст, ки дар яке аз ҳадисҳои мубораки Паёмбари ислом Муҳаммад (с) омадааст, ки “Сахӣ ба Худо наздик аст, ба биҳишту ба мардум наздик аст; бахил аз Худо дур аст, аз биҳишт дур аст, ба дўзах наздик аст”. Пас амали инсон замоне садақа маҳсуб мешавад, ки агар он воқеан аз рӯи ихлосу имон ва ақидаи устувор дар роҳи расидан ба ормонҳои динӣ ва шостаи муҳаббату дӯстии Худованд бошад. Вақте Худованд барои шахс бузургтарин неъмат – неъмати имонро насиб кард ва аз молу дороии дунё низ ўро рўзӣ гардонид, пас тибқи фармудаи шариат бояд ба шукронаи ин ду неъмат бо дасту дили кушод хайру садақа анҷом диҳад. Ҳамаи мо ба хуб медонем, ки ҷавҳари дини мубини исломро таҳаммулпазирӣ, хайрандешӣ ва инсондўстӣ ташкил медиҳад. Бинобар ин мо боварӣ дорем, ки мардуми шарифи Тоҷикистони соҳибистиқлол, сарфи назар аз мансубияти миллию динӣ ва мавқеи иҷтимою иқтисодӣ беш аз ҳарвақта ҳушёрии сиёсӣ ва масъулияти баланди шаҳрвандиро пеша менамояд. Мо бояд дар зери парчами ваҳдати миллӣ муттаҳид гардида, ба рўйдодҳои замон аз мавқеи хирад баҳо диҳем ва ба ояндаи кишвару миллати хеш хушбинона назар кунем ва дар рӯзҳои мушкил дастгири якдигар бошем. Ҳар шаб зи худат бипурс, агар ту мардӣ, К-имрӯз чӣ хизмате ба мардум кардӣ? Абулқосим Лоҳутӣ Ҷалолов Сӯҳроб Рустамович– мутахассиси шуъбаи пажӯҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавӣ

Дарёфти мавқеи дуруст дар фазои маънавии ҷомеа ва ташаккули ҷаҳонбинии ба сатҳи рушди ҷомеаи башарӣ тақозо менамояд, ки аз таҳқиқи барои дингароён одатшудаи масоили таърихӣ (бо истифода аз нерўҳои фавқуттабиа шарҳу баррасӣ намудани ҳаводиси таърихӣ-иҷтимоӣ) канорагирӣ намуда, усули таърихият ва воқеънигориро ба роҳбарӣ гирем ва сабабҳои пайдоиши дини исломро чуноне, ки ҳаст, пешкаш намоем. Усули одатшударо зимни таҳқиқи масоили таърихӣ- иҷтимоӣ ду сад сол пеш маорифпарварони фаронсавӣ чун усули барои қуруни вусто хос мазаммат карда буданд. Ба андешаи маорифпарвари намоёни фаронсавӣ Шарл де Монтескье таърих дар Фаронса ҳанўз ҳам чун дар асрҳои миёна бо руҷуъ ба манбаи фавқуттабиӣ тавсиф карда мешавад. Мутафаккир анъанаи мазкурро бепоя мехонад ва мутмаин мегардад, ки шиносоӣ бо таърих хонандаро аз хурофотҳояш озод менамояд ва барои бунёди ҷомеаи имрўза мусоидат менамояд. (Eighteenth Centuries Enlightenment Philosopfers// http://www. fsmitha.com/h3/h29-phil2.htm / Санаи муроҷиат. 25.04.2025. Вақт 15-00. Қобили зикр аст, ки маорифпарварони фаронсавӣ дар шароите зиста буданд, ки ҷомеа аз лиҳози илму технология аз сатҳи имрўза хеле фарқ менамуд. Имрўз, дар ҳолате, ки иддае аз мардум дар сайёраҳои дигар барои худ макони иловагие ҷустуҷў доранд, мутаассифона, дар ҷомеаи мо аз тарафи иддае аз ашхос усули мазкур истифода мегардад. Аз нигоҳи ин ҷониб аз усули анъанавии баёни ғайриилмии масъалаи пайдоиши дини ислом иҷтиноб намуда, воқеъбинона арзёбӣ намудани масъала ҳам тибқи фармудаи Қуръон (Ояти 10 аз сураи Бақара барои дурўғгу азоби дарднок ваъда медиҳад) хоҳад буду ҳам хонандаро ба андешаи амиқ доир ба ин масъала водор мекунад ва тадриҷан дили ўро бо ҳақиқати илмӣ равшан мегардонад. Ба дарназардошти мантиқи байёнгардида тасмим гирифтем ногузирии пайдоиши дини исломро мухтасаран пешкаши хонанда намоем. Дар арафаи пайдоиши дини ислом Арабистони Марказӣ на танҳо аз лиҳози сохтори сиёсӣ, балки аз лиҳози фазои маънавӣ, махсусан шакли эътиқоди динӣ низ хеле қафомонда буд ва ба як таҳаввулоти ҷиддӣ ниёз дошт. Новобаста ба таъсири зиёд ва афзояндаи динҳои бегона дар охири қарни VI дар нимҷазирраи Арабистон бутпарастӣ бартарият дошт. Арабҳо ситораҳоро мепарастиданд ва ба бутҳо дар шакли сангҳо эътиқод доштанд. Дар Каъба (парастишгоҳ дар шакли куб)-и Гайман (шаҳр дар Арабистони Ҷанубӣ) худо дар шакли «санги сурх», дар Каъбаи ал-Абалата дар шакли «санги сафед» мавриди парастиш қарор дошт. Дар Макка бошад, «санги сиёҳ» мавҷуд буд. Каъбаи шаҳрҳои зикршуда ҳам аз рӯи шакл ва ҳам мундариҷа якхела буданд. Дар Каъбаи Макка 360 бут мавҷуд будааст. Дар қисмати шарқии бино «санги сиёҳ» – метеорити обгардида маҳкам гардидааст. Дар марказ бути Ҳубал ҷойгир будааст. Дар ҳамшафатии Каъба ду теппаи на он қадар калон ас-Сафо ва ал-Марва қарор доштаанд. Дар теппаи якум бути Исаф ва дар теппаи дуюм бути Наил мавҷуд будаанд. Ҳар як қабила худо-нигаҳбони худро доштааст. Ба ҷумлаи худоҳое, ки арабҳо мепарастидаанд, Аллоҳ низ дохил будааст. Номи мазкур аз калимаи «илоҳ» бо пайваст намудани артикли муайянии «ал» ташаккул ёфтааст. Тибқи фармудаҳои Қуръон бутпарастон аксаран зимни дар баҳр будан ба кӯмаки Аллоҳ ниёзманд мешудаанд. Баъзе худо-занҳои парастандашаванда – ал-Лот (шакли ҷинси занона аз Аллоҳ), ал-Узза (бузург) ва Манат (замон) «духтарони Аллоҳ» маҳсуб меёфтаанд. Дар тасаввуроти динии арабҳо инчунин ҷинҳо ва шайтонҳо, ки байни олами одамон ва олами худоҳо миёнҷӣ маҳсуб меёфтанд, мақоми муҳимро ишғол менамудаанд. Ин рӯҳҳои нек ва бад тибқи иродаи худоҳо ба одамон рафтору пиндорро талқин менамудаанд. Чунин ҳисобида мешуд, ки онҳо ба одамони муқаррарӣ аҳён-аҳён зоҳир мегарданд, лекин боз одамоне будаанд, ки тавассути онҳо ба дигарон пешгӯӣ менамудаанд. Онҳо Арроф (пешгӯикунандаҳо) ва коҳинон номида мешудаанд. Онҳо ояндаро пешгӯӣ менамудаанд, чизи гумшударо меҷӯстаанд, чизи пинҳонро дармеёфтаанд. Ҳар як қабила арроф ё коҳини худро доштааст. Тасаввуроти аксари арабҳои минтақаи мазкур дар марҳилаи пайдоиши ислом хеле оддӣ буд. Араби бадавӣ ба зиндагии ухравӣ, ҳаёти баъд аз марг ва рӯзи ҳашр бовар надошт. Чун зиндагии ӯ дар саҳроҳо дар фақирию муҳтоҷӣ мегузашт, дар хотири ӯ барои рӯҳи диёнат ва ҳисоби охират ҷое набуд. Яъне, тамоми ҳастии ӯ барои таъмини моддии зиндагияш нигаронида шуда буд. Агар бутҳои худро парастиш мекард ва аҳёнан ҳадя ва қурбонӣ ба онҳо тақдим менамуд, ин ҳам барои рафъи ниёзмандиҳои моддӣ ва амалӣ намудани ҳадафҳои дигари хеш буд. Баъзан ба бути хеш назр мекард, ки агар хатареро аз вай дафъ кунад, гӯсфанде ё шутуреро қурбонӣ мекунад. Аммо чун хатар мегузашт, ба ҷои гӯсфанду шутур, ки назди араб қимати зиёдтар дошт, оҳуи саҳроиеро сайд намуда, мекушт. Ӯ бовар дошт, ки бут намефаҳмад ва байни қурбониҳо тафовут гузошта наметавонад. Аммо дар бисёр ҳолатҳо вақте ҳоҷати ӯ раво намегашт ва ё қурбонии ӯ мақбул намешуд, ба хашм меомад ва бутҳои худро дашном дода, онҳоро сангсор менамуд. Ҳато дар ҳолатҳои тангдастии сахт худои худро, ки солҳо ибодат карда буду аз орду хурмо иборат буд, мешикаст ва мехӯрд. Дар баъзе мавридҳо араб буташро аз мақоми «Худо будан» маҳрум карда, сохтаю ночиз будани онро ошкор ба ӯ гушзад мекард (Абдулҳусайни Зарринкуб, Таърихи Эрон баъд аз ислом. Чопми даҳум. Теҳрон. 1983, Ҷилди 3, саҳ. . (Қобили зикр аст, ки дар Қуръон низ сохта будани бут, ба офариниш қодир набудани он, надоштани қудрат на барои манфиат ва на барои зарар дар оятҳои зерин зикр шудаанд: (5:76); (7:191,192); (10:18); (19:42); (21:66); (22:12)). Ин бутҳо баъзе ба ин ё он хонавода тааллуқ доштанд ва баъзеи дигар аз они тамоми қабила буданд. Дар Макка аҳли ҳар хонае буте дошт, ки парастиш мекард. Пеш аз сафар рафтан ва баъди бозгашт аз сафар бути худро масҳ мекарданд. Ҳар кӣ аз Макка сафар мекард, санге ҳамроҳи худ мебурд ва дар макони нави худ сангро насб карда, гирди он тавоф менамуд. Ба ғайр аз бутҳои хонагӣ боз бутҳое низ вуҷуд доштанд, ки онҳоро як ё якчанд қабила ибодат мекарданд. Баъзе бутҳо аз санг тарошида шуда буданд. Боз пормасангҳое низ буданд, ки арабҳо онҳоро ҷо-ҷо насб мекарданду гирди он тавоф мекарданд. Хуну чарби қурбониро бар он мемолиданд. Ҳар яке аз ин бутҳо дар миёни қабила «хона» ё маъбаде дошт ва онро хидматгузоре буд. Чунон ки маъбади Лот дар Тоиф парастишгоҳи муътабар буд, маъбади Фалас дар байни қабилаи Тай макони эътибори махсус буд, Каъба парастишгоҳи бути Ҳубал бут, ки чун Уззо назди Қурайш ва аҳли Макка парастиш мешуд. Маъбади Уззо дар беруни Макка қарор дошт. Манот буте буд, ки онро дар Ясриб қабилаҳои Авс ва Хазраҷ ибодат мекарданд. Араби тоисломӣ дар бодия ҳафтаҳо сафар мекард. Гуруснагӣ ва гармои

Кумак ба ниёзмандон дар Қуръони Карим ҳамчун яке аз волотарин амалҳо муаррифӣ шуда, бар дӯши муъминон на танҳо ҳамчун як насиҳати ахлоқӣ, балки вазифаи динӣ низ гузошта шудааст. Қуръони Карим тавассути оятҳое чун ояти 273-и сураи Бақара бар аҳамияти вижа ба ниёзмандон таъкид карда, онро яке аз роҳҳои аслии коҳиши фақру бенавоӣ дар ҷомеа арзёбӣ кардааст. Ин амал на танҳо боиси поксозии дороиҳо ва афзун гардидани неъматҳои молӣ мегардад, балки ҳамчун пуле байни одамон амал карда, ҳамбастагӣ ва ваҳдати иҷтимоиро таҳким мебахшад. Дар Қуръони Карим ҳадя ва кӯмак ба ниёзмандон танҳо ба маънии додани пулу мол нест, балки навъҳои мухталифи ёриҳо, аз қабили ташвиқ, қонеъ кардани ниёзҳои аввалия, аз қабили ғизо ва либос ҳатто таълим барои беҳбуди шароити зиндагии мардумро дар бар мегирад. Ин аъмоли хайр дар баробари кӯмак ба дигарон, барои покизашавии нафс ва камолоти маънавии фард мусоидат намуда, дар роҳи наздикшавӣ ба Худо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, аз дидгоҳи Қуръони Карим ёрӣ ба ниёзмандон фарзи илоҳист, ки бояд бо нияти холис ва бидуни интизори подоши дунявӣ анҷом дода шавад. Ин амалҳои хайр натанҳо ба ниёзмандон рафоҳу осоиш меоранд, балки барои муъминон сармоягузорӣ дар охират маҳсуб мешаванд, ки подошаш дар охират кафолат дода мешавад. Ҳадисҳо дар бораи кӯмак ба дигарон: Дар ҳадисҳои набавӣ низ аҳамияти некӣ ва хайрхоҳӣ таъкид шудааст. Паёмбари Ислом (с) фармудаанд: «Некӣ ин аст, ки Худоро мебинӣ ва агар ту Ӯро набинӣ, Ӯ туро мебинад». Ин ҳадис таъкид мекунад, ки корҳои хайр бояд бо нияти пок анҷом дода шавад ва гӯё Худованд ба аъмоли мо шоҳид бошад. Эҳсону некӯкори дар Қуръони Карим фаротар аз як амали хайрхоҳонаи сода, ба унвони як асли меҳварӣ дар зиндагии муъминон матраҳ шудааст. Ин амалҳо на танҳо василаи беҳбуди зиндагии дигарон, балки роҳи рушду нумӯи шахсият ва наздиктар шудан ба Худованди мутаъол аст. Аз ин рӯ, кӯмаку хайру садақа бояд ҷузъи ҷудонашавандаи рӯзгори ҳар як муъмин дониста шавад. Ба ҳамагон маълум аст, ки бинобар сабаби омилҳои табиӣ ва заминларзаи бавуҷуъ омада дар минтақаи Рашт як қатор хонаю манзилҳои истиқоматӣ ва муассисаҳои хизматӣ вайрону валангор гардиданд. Вобаста ба бартараф кардани ҳолатҳои хароби бавуҷудомада, аз ҷониби Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иқдомҳои башардӯстонаи кӯмак ва дастуру супоришҳои фаврӣ ба масъулин сурат гирифт. Иқдомҳои пешгирифтаи Пешвои миллат, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар шахсони хайрхоҳу ташаббускор барои ҳамагон намунаи ибрат мебошад. Албатта, тавре Пешвои миллат пайваста таъкид мекунанд, ки қудрати миллати тоҷик дар иттиҳоду ваҳдат аст. Аз ин хотир, имрӯз мебояд дар пайравӣ аз сиёсати хайрхоҳонаи роҳбарияти давлат ба зарардидагони минтақаи Рашт барои барқарор кардани хонаю манзил ва дигар иншоотҳои хизматрасонӣ кӯмаки худро дареғ надорем. Исоев Насим – сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ

Дар шариати ислом дар бобати анҷом додани амалҳои хайру эҳсон, созандагию ободкорӣ, ҳамчунин пуштибонии ятимону бенавоён фармудаҳои зиёд мавҷуданд. Паёмбар (с) фармудааст: «Маҳбубтарини шумо ба ман ва наздиктаринатон дар рӯзи қиёмат хушхулқтарин ва мутавозуътарини шумост». Некию некӯкорӣ, худшиносию худогоҳӣ, дӯстию рафоқат мафҳумҳое мебошанд, мисли гӯшту нохун бо ҳам пайванданд ва дар қалби инсони ботамкину бофарҳанг ҳисси инсондӯстӣ, одаму одамгариро эҳё намуда, маънавиёти моро тақвият медиҳанд. Некӣ кардан яке аз хислатҳои ҳамидаи инсонист. Дар ин дунёи фонӣ ба ҷуз кори некӯ, номи накӯ дигар ҳеҷ чиз аз одамизод боқӣ намемонад. Дар Қуръони карим дастгирии ятимону мӯҳтоҷон ва кӯмак ба пирону ниёзмандон борҳо таъкид гардида, ин амали хайр вазифаи ҳар мусулмон ҳисобида шудааст. Хайре кун, эй фалону ғанимат шумор умр, З-он пештар, ки бонг барояд: фалон намонд. (Саъдӣ) Вожаи “х а й р” аз забони арабӣ гирифта шуда, ба маънои хубӣ, некӣ, нағзӣ кардан омодааст. Аз ҷиҳати мазмун ва маъно ин калима маънои кори хайр, нек ва амали савобро дорад. Дар фаҳмиши имрӯза “хайр” амал ё кори ихтиёриест, ки баҳри дастгирӣ ва кӯмаки афроди заъифу нотавон, дардманду бечора, ятиму бекас, бепарастору маъюб умуман аз ҷиҳати моддӣ ниёз дошта, анҷом дода мешавад. Мафҳуми “хайр” дар Қуръони карим бозгукунандаи яке аз сифатҳои Худованд аст ва ҳама кору амали хубу нек ва ҳасанаро (амалҳои солеҳро) хайр меномад. Худованди мутаъол дар каломи худ мардуми накӯкорро ситоиши зиёд карда, бар ивази он барояшон мартаба ва мақоми арзишмандро дар дунё ва охират ваъда кардааст: “Инналлоҳа маъал муҳсинина” (Худованд ҳамроҳи накӯкорон аст.) ва ё “Иналлоҳа юҳиббул муҳсинина”(Худованд накӯкоронро дӯст медорад.) ва ё ки “Инно ло нузиъу аҷрал муҳсинина”(Ҳар оина мо подоши накӯкоронро зоеъ намекунем) ва ё “Инна раҳматаллоҳи қарибун минал муҳсинина”(Ва раҳмати Худо ба некӯкорон наздик аст). Дар Қуръони карим дар ояҳои 177 ва 215 -уми сураи “ал-Бақара” чунин омадааст: “Некӣ он нест, ки рӯйи худро ба сӯйи машриқ ва мағриб кунед, балки некӯкор касест, ки ба Худо ва рӯзи охират ва фариштагон ва китоби Худо ва паёмбарон имон оварад. Ва моли худро бо он ки дӯсташ дорад, ба хешовандону ятимон ва дармондагону мусофирон ва гадоёну дарбандмондагон бубахшад. Ва намоз бигзораду закот бидиҳад… “ “Эй Паёмбар аз ту мепурсанд, ки чӣ инфоқ кунанд? Бигӯ “Он чи аз моли худ инфоқ мекунед, барои падару модар ва хешовандону ятимон ва мискинону раҳгузарон бошад ва ҳар кори неке, ки кунед, Худо ба он огоҳ аст.” Ҳадисҳои пайғамбар (с) низ саршор аз тарғибу ташвиқи амалҳои хайр буда, инсонро ба иҷрои онҳо фаро мехонанд ва ҳамзамон аҷру подошашонро дар дунё ва охират бозгӯ мекунанд. Барои тақвияти ин гуфтаҳо чанд сухане аз пайғамбарро мисол меорем: – Бидонед: бинотарин чашм он аст, ки дар роҳи хайр боз шавад. – Ҳар кори неке садақа аст. – Ҳаё сар то ба по хайр аст. – Накӯкорони дунё накӯкорони охиратанд. – Беҳтарини шумо касест, шуморо ба кори хайр даъват кунад. – Дастҳо се гунаанд: гиранда, диҳанда ва нигоҳдоранда. Аз ҳама беҳтар дасти диҳанда аст. – Саховатманд се аломат дорад: афви бо қудрат, адои закот, дӯст доштани тасаддуқ (садақа)… Хайру саховат агар дар ҷомеа ҷойгоҳи баланд намедошт, дар хусуси Ҳотами Той садҳо қиссаву ривоят гуфта намешуд. Дар шеъру адаби гузаштаву муосир ин қадар таърифу тавсиф намешуд. Аксари ин гуфтаҳо ва навиштаҳо дар бораи ҳиммати шахсони саховатманд воқеият доранд. Чунончи дар ин мисраъҳо омадааст: Дар рухи марди сахӣ нури сафост, З-он, ки дар ҷаннат қарини Мустафост. Аз ин лиҳоз, ҳар як фарди мӯъмину мусулмон бояд нисбат ба сокинони зарардидаи ноҳияҳои Рашт ва Тоҷикобод, бетараф набошанд ва барои барқарорсозӣ ва беҳбудии вазъи иқтисодиву иҷтимоии онҳо кӯмак намоянд. Дар қатори он, ки намозу рӯза ва ҳаҷро адо мекунем ба ӯҳдаи мову шумост ба касоне, ки имрӯз бар асари заминларза бехонаву дар гаштаанд ва муҳтоҷи дастгирии мову шумо мебошанд, кӯмак намоем. Мазҳаби пешвои рӯҳонии мо Имоми Аъзам – ҳанафия бо такя ба Қуръони маҷид ва ҳадисҳои набавӣ мафҳумҳои хайру садақот, ҳамдигарфаҳмӣ, баробариву бародарӣ ва таҳаммулпазириро аз амалҳои волои исломиву инсонӣ мешуморад. Дар хайру саховат худи Имоми Аъзам ҳамто надошт. Беҳуда хонаи ӯро «Байт –ул-барака» нагуфтаанд. Ӯ пеш аз ҳама, ба фақирону барҷомондагон ва ятимону мӯҳтоҷон хайру саховат мекард. Тайи ҳазорсолаҳо амали хайру саховат ба қисми таркибии ҳаёти мардуми тоҷик мубаддал гардидааст. Бар асари заминларзаи рӯзи 12 апрели соли 2025 дар ноҳияҳои Рашт ва Тоҷикобод қисме аз мардуми мо зарари ҷиддии моддӣ дида, ба кӯмаку дастгирӣ ниёз доранд. Дар ҳадиси набавӣ омадааст: чизи аввале, ки Худованди мутаол дар тарозуи амал мегузорад, ахлоқи нек ва саховат аст. Боварии комил дорам, ки шахсони саховатпешаи мо, ки шумораи онҳо дар мамлакатамон кам нестанд, бо эҳсону накӯкории худ ба зарардигони минтақаи Рашт ҳамеша дасти мадад дароз мекунанд. Абдуллоҳи Қодирӣ – сардори шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ

Яке аз сифатҳои ҳамидаи миллати тоҷик ин дастгирии ҳамдигар дар ҳолатҳои душвори вобаста ба ҳолатҳои табиӣ ва ё дигаре рухдода мебошад. Заминларзаи ба наздикӣ дар ноҳияҳои Рашту Тоҷикобод ба вуқуъ пайваставу талафоти ҷониву зарари молии ба сокинони ин ноҳияҳо расонида, аввалан қазову қадари илоҳӣ будаву дувум мо бандагонро бо ин амал месанҷад. Худованд моро месанҷад, ки дар баробари ин душвориҳо чи аъмоле аз худ зоҳир месозем, чи гуна метавонем дасти осебдидагонро бигирему яке аз хислатҳои бисёр хуби инсониро, ки ҷавонмардӣ мебошад, аз худ нишон бидиҳем. Ин сифати инсонӣ дар «Васиятнома»-и Имоми Аъзам ба шогирдаш Абуюсуф зикр шудааст. Дар «Васиятнома» Имоми Аъзам шогирди худро бо таваҷҷўҳ ба шароиту талаботи фардӣ ва иҷтимоии ҷомеа роҳнамоӣ намудааст. Дар як фарози ин васиятнома дар бораи парҳез аз баъзе хислатҳо ва рафторҳои ношоистаи инсонӣ сухан ба миён омада, ба ҷавонмардию сарбаландӣ даъват намудааст. Он порчаи васиятнома ин аст: «Аз бухлу ҳасад бипарҳез, зеро бахилӣ одамиро расво мекунад. Тамаъкору дурўғгўву ҷангандоз мабош, балки дар тамоми корҳо ҷавонмард бош… Агар ниёзманд ҳам бошӣ иззати нафсро аз даст надеҳ…». Дар ин ҷо ба чанд хислати қабеҳ ишора шудааст, ки ҳар кадом аз ин хислатҳо ба танҳоӣ метавонад инсонро ба нобудӣ бикашонад. Ба хотири аҳамияти ин хислатҳо дар зиндагии инсон, Имоми Аъзам парҳез аз онҳоро дар ин васиятнома овардааст. Зеро, бахилӣ ин муқобили саховат аст. Дар Қуръони карим дар чанд маврид ба ин масъала ишора шуда, бахилӣ сахт накўҳиш шудааст. Дар ояти 183-и сураи «Оли Имрон» омадааст: «Ва касоне, ки дар бахшидан (садақа додан ва кўмак кардан ба бенавоён) он чи ки Худованд аз фазлу карамаш ба онҳо додаас бахилӣ мекунанд, фикр накунанд, ки ин кор ба фоидаи онҳост, балки ин кор барои онҳо бисёр бад аст. Зуд аст, ки дар рўзи растохез он чизҳое, ки аз додани онҳо бахилӣ карда буданд, тавқи гарданашон шавад». Яъне агар Худованд ба мо молу сарвати фаровон додааст, набояд бахилӣ намуда, аз ҳаққи бенавоён, ниёзмандон, осебдидагон ва мардуми камбизоат ғофил шавем. Ҳатман бояд ҳаққи онҳоро бипардозем, то шукронаи ҳақиқии ин молу сарватро ба ҷо оварда бошем. Дар ояти 37-ми сураи «Нисо» Худованди бузург бахилонро ба кофирон баробар медонад, онҳоро ба азоби сахт таҳдид кардааст. Дар сураи «Ҳадид», ояти 24 бахилонро нисбат ба фармони Худо нофармон донистааст. Дар сураи «Муҳаммад», ояти 38 бошад Худованд таҳдид мекунад, ки агар дар ҷомеа мардуми сарватманд аз додани садақа ва кўмак ба мардуми камбизоат бахилӣ кунанд, онҳоро аз байн мебарад ва ба ҷои онҳо инсонҳои саховатпешаву хайрхоҳро рўи кор меорад. Бинобар ин, ҳар як ҷавонмарди саховатманду олиҳимат метавонад имрўз бо дастгирии хеш ба осебдидагони ноҳияҳои мазкур охирати хешро обод сохта, обруманди ин дунё гардад. Акс аз сомонаи боз: Наҷмиддин Салимов – мутахассиси пешбари шуъбаи исломи муосир

Назарияи таҳаммул ё таҳаммулпазирӣ дар осори донишмандони муосир яке аз мавзӯъҳои муҳими фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ аст, ки дар замони муосир аҳамияти бузург пайдо кардааст. Ин назария нисбат ба ақидаҳо, эътиқодҳо, фарҳангҳо ва зиндагии дигарон дахл дорад ва бар пояи арзишҳои ҳамзистӣ, озодии фикр ва эҳтиром ба дигарон бунёд ёфтааст. Дар замоне, ки ҷаҳонишавӣ ва муҳоҷират ба таври бесобиқа афзоиш ёфтааст, таҳаммулпазирӣ барои нигоҳ доштани субот ва рушди ҳамзистии фарҳангҳо хеле муҳим аст. Таҳаммул ба паст кардани сатҳи ихтилофҳо, нажодпарастӣ ва гуногунандешӣ мусоидат менамояд. Олимони муосири тоҷик, аз ҷумла устод Садриддин Айнӣ, академик Бобоҷон Ғафуров ва Мирзо Турсунзода дар осори таърихӣ ва адабиашон масъалаи таҳаммулро бо назардошти шароити замон таҳлил кардаанд. Садриддин айнӣ яке аз олимони машҳури муосири тоҷик мебошад. Макоми таҳаммулпазирӣ дар осори ӯ ҷойгоҳи хос дорад ва дар баробари мубориза бар зидди зулму ҷаҳолат, арзишҳои инсонпарварӣ, баробарӣ ва ҳамзистии осоиштаро тарғиб менамояд. Дар осори Айнӣ таҳаммулпазирӣ на танҳо як арзиши ахлоқӣ, балки як унсурӣ зарурии рушди иҷтимоӣ ва фарҳангӣ маҳсуб мешавад. Садриддин Айнӣ ҳамчун нависандаи замони бедории миллӣ, ҳамеша бар зидди тафриқаи миллӣ ва мазҳабӣ сухан мегӯяд. Дар асарҳои ӯ, повестҳои «Одина», «Марги судхӯр», «Дохунда», «Ғуломон» паёмҳои баробарӣ ва эҳтиром ба ҳама инсонҳо ба таври равшан ифода ёфтааст. Дар осори Айнӣ, таҳаммулпазирӣ бо маърифат ва дониш ҳамзист аст. Қаҳрамононаш аксаран аз роҳи таҳсил ва дониш ба ҳақиқат мерасанд. Барои ҳамин, ӯ таҳаммулпазириро ҳамчун як хислати шахси донишманд ва бедор тасвир мекунад. Олим бо осори худ на танҳо адолат ва озодиро таблиғ кардааст, балки таҳаммулпазириро низ ҳамчун арзиши муҳими инсонӣ тарғиб намудааст. Ӯ бо эҷодиёти худ заминаи ғоявӣ-тарбиявӣ барои як ҷомеаи таҳаммулгаро ва фарҳангпарвар гузоштааст. Бобоҷон Ғафуров таърихнигори барҷастаи тоҷик буда, назарияи таҳаммулпазирӣ дар осораш яке аз мавзӯъҳои муҳими андешаи иҷтимоӣ ва фарҳангии ӯ ба шумор меравад. Гарчанде, ки ӯ асосан ба таърихнигории илмӣ машғул буд, вале дар таҳлили масоили таърихии мардуми тоҷик ба масъалаи ҳамдигарфаҳмӣ, ҳамзистии осоишта ва эҳтироми арзишҳои дигар миллату мазҳабҳо таъқид мекунад ва таҳаммулпазириро низ ҳамчун рукни таърихии тамаддуни тоҷикон мешуморад. Бобоҷон Ғафуров дар асари маъруфи худ «Тоҷикон» таърихи ҳазорсолаи миллати тоҷикро ҳамчун таърихи як халқе нишон медиҳад, ки ҳамеша дар муҳити фарҳангҳои гуногун зиндагӣ кардааст. Ӯ таъқид мекунад, ки тоҷикон дар саросари таърихи худ ба миллатҳо ва халқиятҳои дигар ҳамкорӣ ва ҳамзистӣ доштанд, ки ин ҳам як шакли таҳаммулпазирӣ аст. Олими таърихшинос иброз менамояд, ки бузургии як миллат дар фарҳангу дониш ва саҳмаш дар тамаддуни ҷаҳонӣ аст, на дар бартарии нажодию қавмӣ. Инчунин, Бобоҷон Ғафуров таърихи ҳамзистии тоҷиконро бо халқҳои гуногун дар замони Сомониён, Ғуриён ва Темуриён намунаи равшани таҳаммулпазирӣ мешуморад. Мирзо Турсунзода ҳамчун шоири сулҳпарвар дар асри ХХ ҳамеша барои ҳамзистии осоишта ва баробарии халқҳо сухан гуфтааст. Таҳаммулпазирӣ дар андешаи шоир мавқеъи марказӣ дорад. Мирзо Турсунзода яке аз абарқаҳрамонони фарҳанги тоҷик ва арбоби маъруфи ҷамъиятӣ ва сиёсии замони худ ва имрӯзу оянда шинохта шудааст. Гарчанде, ки ӯ бештар ҳамчун шоир ва сиёсатмадори давраи Шӯравӣ шинохта шудааст, дар осори ӯ ғояҳои таҳаммулпазирӣ, дӯстӣ миёни халқҳо ва эҳтиром гузоштан ба таври густурда инъикос ёфтааст. Нуқтаҳои асосии назарияи таҳаммулпазирӣ дар андешаи Мирзо Турсунзода «Дӯстии халқҳо» мебошад. Ӯ яке аз таблиғгарони асосии ваҳдат ва дӯстии халқҳои Иттиҳоди Шӯравӣ буд. Дар шеърҳояш ҳамеша ба иттиҳодии миллатҳо даъват мекард ва ҳамдигарфаҳмиро дар заминаи арзишҳои умумиинсонӣ тарғиб менамуд. Миллатгароиро ҳамчун омили ҷудоӣ ва ихтилоф қабул мекард ва дар шеъру мақолаҳояш мардумро ба таҳаммул, эҳтироми фарҳангу расму оинҳои дигарон даъват менамуд. Мавзӯи инсонпарварӣ ва меҳру муҳаббат ба башарият дар маркази таваҷҷуҳи ӯ қарор дошт. Турсунзода дӯст доштани инсонро новобаста аз миллат, забон ва нажод, ҳамчун меҳвари ахлоқи инсонӣ медонист. Ӯ фарҳангро воситаи муҳими ба ҳам овардани мардумон медонист. Аз назари ӯ, адабиёт ва санъат бояд барои тарбияи рӯҳӣ таҳаммулпазир ва башардӯстона хидмат кунанд. Хулоса тараннуми дӯстӣ ва тарғиби таҳаммулпазирӣ имрӯз яке аз мавзӯҳои марказии адабиёти муосири илмӣ ва бадеии тоҷик маҳсуб мешавад. Шарифова Санавбар – сармутахассиси шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ