МАҚОЛАҲО

Рўза рукни чаҳорумин аркони панҷгонаи дини ислом ба шумор рафта (пас аз калимаи шаҳодат, намоз ва закот) рўза доштан ба мусулмонон соли дуюми ҳиҷрӣ фарз гардида аст. Рўза дар поксозии бадани инсон нақши закотро дар мол анҷом медиҳад. Пайғамбари акрам (с), ки худ нуҳ сол рўзаи моҳи мубораки Рамазонро гирифта буд, фармудааст: «Ҳар чизе закоте дорад ва закоти бадан рўза аст». Расули акрам (с) рўзаи моҳи Рамазонро сипар ва нигаҳдорандаи соҳиби худ аз оташ номида, мефармояд: «Шахсе, ки Рамазонро аз рўи имон ва ихлос рўза бидорад, гуноҳҳои гузаштаи ў омурзида мешаванд» («Саҳеҳ»-и Бухорӣ). Ба ривояти Имом Бухорӣ дар ҳадиси қудсӣ омадааст: «Тамоми аъмоли фарзанди Одам моли ўст, ба ҷуз рўза ва он моли Ман аст ва мукофоташ назди Ман аст. Бо раҳнамоии Расули акрам (с) заминаҳои иҷтимоии ибодат, аз ҷумла рӯза, дар паҳлўҳои мухталифи ҳаёти ҷомеа ва афрод фароҳам хоҳад омад. Рӯза инсонро чун шахси уҳдадору масъулиятшинос, хештандору ба имон ва василаи беҳтарини тарбия ва тағзия (ғизо додан)-и ҷисму ҷон, тақвияи шуури динию мазҳабӣ, шукуфоии неру ва истеъдодҳои ботинӣ, дарку андешаронӣ дар неъматҳои худовандӣ мегардонад. Рўза дорои ҳикматҳои зиёдест, он танҳо як навъи гуруснанишинӣ, риёзати бадан, худдорӣ аз хўрдану нўшидан ва ҳамбистарӣ ё сер кардани гуруснагон нест, балки худдорӣ аз тамоми рафтору кирдори бад, соҳиби ахлоқи ҳамида будан, некўгардонии хулқу атвор мебошад. Худдорӣ аз хўрдану нўшидан ва ҳамбистарӣ танҳо ҷанбаи зоҳирии рўза аст ва Худованд ҳеҷ ниёзе ҳам ба он надорад. Рўза ғизои маънавии рўҳ мебошад, мисли он ки хўрок ба тан қувват мебахшад, рўза ҳам ба рўҳ неру мебахшад. Рўзадор ба монанди намозгузор дар ҳолати ибодат қарор дорад, танҳо фарқ дар он аст, ки агар дар намоз сухани дунёӣ гуфтан ва ҳаракати зиёдатӣ кардан раво набошад, шахси рўзадор сухан мегўяду ҳаракат мекунад, вале бояд аз тамоми аъмоли зишту ҷоҳилона, рафтори ношоиста, гуфтори беҳуда, алфози зишту носазо худдорӣ карда, аз хусумат, дурўғу туҳмату ғайбати дигарон ва амсоли ин канораҷуӣ намояд. Аз бузургтарин фоидаҳои руҳии рӯза ин аст, ки он боиси хушнудии Худованд ва мағфирати гуноҳону дурӣ ҷустан аз маъсият мебошад. Дар ҳадиси шарифи набавӣ омадааст: “Ҳар шахси рӯзадоре, ки каломи беҳуда ва кори беҳударо тарк накунад, Худованд ниёзе ба гурусна будану ташна будани ӯ надорад” (“Саҳеҳ”-и Бухорӣ). Худои таоло дар Қуръони карим зимни хитоб ба аҳли имон мефармояд: «Эй касоне, ки имон овардед, бар шумо рўза доштан лозим карда шуд, чунон ки бар касоне лозим карда шуд, ки пеш аз шумо буданд, то бошад ки парҳезгорӣ кунед!” (сураи «Бақара», ояти 183). Аз ин оят ба таври ошкору возеҳ аён мегардад, ки рўза ибодати қадимӣ ва бар пайравони динҳои пешин низ фарз гашта будааст. Уламо адои закотро дар моҳи шарифи Рамазон мустаҳаб донистаанд, ба ҷиҳати қавли Усмон ибни Аффон (раз): “Агар моҳи Рамазон даромад, ин моҳи адои закоти шумост” (Изо дахала рамазон ҳозо шаҳру закотикум…). Рамазон мактаби ҷавонмардӣ ва бахшиш, мавсими садақаву хайрот аст. Расули акрам дар саховатмандӣ, ҷавонмардӣ ва ғамхориву дилсўзӣ ба ниёзмандон намунаи ибрат буд. Дар моҳи мубораки Рамазон аз дигар моҳҳо бештар некӣ мекард, ба бахшишу эҳсон мепардохт, сахитару бахшандатар буд. Пайғамбари гиромӣ (с) фармудааст: «Беҳтарин ва боарзиштарин садақа он аст, ки дар моҳи Рамазон анҷом гирад» («Саҳеҳ»-и Бухорӣ). Бесабаб нест, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намуданд, ки вазифаи аввалиндараҷаи ҳар як фарди бонангу номуси ҷомеа аз он иборат аст, ки арзишҳои олии фарҳангии милливу диниамон – некиву накўкорӣ, адлу инсоф, хайру саховат ва дастгирии ятимону дармондагонро дар байни мардуми шарифи Тоҷикистон тарғибу ташвиқ намоем. Дар ин маврид дар Қуръони карим омадааст: « …Ва он чи аз мол харҷ кардед, (нафъ) барои (зоти) шумо аст. Ва лоиқ нест, ки ҷуз барои талаби рўи Худо (хушнудии Худо) харҷ кунед. Ва он чи аз мол харҷ кардед, ба тамом ба (сўи) шумо расонида шавад; ва шумо ситам карда нахоҳед шуд» (сураи “Бақара”, ояти 272). Ҷои дигар Қуръон хабар додааст: «Ҳар ки некие оварад, ўро даҳчанд (подош) аст…» (сураи «Анъом», ояти 160). Даҳ баробар дараҷаи поёни подоши як некӣ ва ҳасана мебошад ва он то ҳафтсад баробар ва болотар аз он афзоиш меёбад. Расули Худо (с) мефармояд: «Тамоми амали фарзанди Одам (дар назди Худо) афзоиш дода мешавад. Некӣ аз даҳ то ҳафтсад баробар ва то он ҷое, ки Худо бихоҳад, афзоиш меёбад» («Саҳеҳ»-и Муслим, 2707). Қуръон дар мавриди афзоиши аҷру подоши аъмоли хайр ва инфоқоти ҷавонмардонаи шахси накукор дар назди Худо чунин тамсил задааст: «Масали касоне, ки амволи худро дар роҳи Худо харҷ мекунанд, монанди масали як дона аст, ки ҳафт хўшаро бирўёнад, дар ҳар хўша сад дона аст. Ва Худо ба ҳар ки хоҳад, дучанд медиҳад; ва Худо Фарохнеъмати Доно аст» (сураи «Бақара», ояти 261). Худованд инфоқу ҷавонмардӣ дар роҳи Худоро қарз додан ба Ў таоло донистааст. Ба ин маъно, ки ҳар чизеро, ки банда дар роҳи Худо сарф менамояд, подош ва ивази он ба сурати қарзе дар назди Худованд маҳфуз нигоҳ дошта мешавад, балки онро чандин баробар барояш афзоиш медиҳад: «Кист, он ки Худоро нек вом (қарз) диҳад; пас Худо онро барои ў дучанд, ба маротиб бисёр месозад» (сураи «Бақара», ояти 245). Боиси хурсандист, ки дар Тоҷикистони азизи мо, махсусан, дар арафаи иду ҷашнҳо соҳибкорони ватанӣ, муҳоҷирони меҳнатию дигар ҷавонмардон, ки дар хориҷи кишвар кору ифои вазифа менамоянд ятимону маъюбон, хона-интернатҳо, оилаҳои камбизоат ва дигар ашхоси эҳтиёҷмандро дастгирӣ менамоянд. Ин падида дар байни хонандагони мактабҳои миёна низ дастгирӣ шуда истодааст. Вале, инсон набояд дар пайи садақот, некиҳо ва хайру ҷавонмардии худ миннату озор ва риёкорӣ намуда, баъзан садақагирандаро дар хонаи хеш ғуломвор кор фармояд, ки ин амали хайри эшон ботил гашта, мартабашон назди худошанд коҳиш меёбад: «Барои онон, ки амволи худро дар роҳи Худо харҷ мекунанд, сипас, аз пайи он харҷ кардан миннат (ниҳодан) ва озор(расонидан)-ро (дар миён) намеоранд, назди Парвардигорашон муздашон ҳаст…» (сураи «Бақара», ояти 262). Пайғамбари Худо (с) фармуданд: «Бар ҳар мусулмоне садақа додан лозим аст». Пурсиданд: «Эй Пайғамбари Худо (с) касе, ки чизе надорад, чӣ кунад?» Фармуданд: «Кори некеро анҷом бидиҳад ва барои худ ва дигарон манфиат бирасонад». Гуфтанд: «Агар натавонист?» Фармуданд: «Ба ҳоҷатманде, ки аз вай кумак мехоҳад, ҳамкорӣ намояд». Гуфтанд: «Агар натавонист?» Фармуданд: «Кори некеро (ки метавонад) анҷом бидиҳад ва аз кори бад худдорӣ намояд

Бешак, дар ҷомеае, ки сафи занҳои босаводу бомаърифат меафзояд, пешравӣ босуръат хоҳад буд ва дар он шумораи ҳар чӣ бештари фарзандони хуб тарбия хоҳанд ёфт. Эмомалӣ Раҳмон Зиндагии ҳар фарди ҷомеа аз меҳру муҳаббат ва сидқу вафодории Зан – Модар маъво мегирад. Зан чароғи мунаввари хонадон, ҳидоятгари ахлоқи нек ва дастгиру наҷотбахши ҳамешагии мост. Фазилати оливу рушду нумӯи ҷомеа аз талошҳои пайвастаи онҳо сарчашма мегирад! Асоси оилаи солимро марду зан ташкил дода, зан дар тарбияи фарзандон нақши муҳимеро мебозад. Дар оилаҳое, ки мардон зиёдтар вақти хешро дар кор сарф мекунанд ва ё барои беҳтар намудани зисту зиндагонии фарзандону наздикони хеш ба муҳоҷирати меҳнатӣ, сафарҳои хидматии тўлонӣ мераванд, дар ин ҳолат нақши калидиро дар тарбияи фарзандон зан – модар мебозад. Ояндаи давлату кишвари мо аз тарбияи дурусти фарзандон вобастагии зич дорад. Таҳкурсию кордонӣ, масъулиятшиносӣ ва бо муваффақияту сарбаландӣ иҷро намудани вазифаҳои бар дўши аксари ҷавонон гузошташуда, ин натиҷаи тарбияи хуб гирифтани онҳо дар оила мебошад. Дини мубини ислом таъкид менамояд, ки дар пешгоҳи Худованд марду зан ҳуқуқҳои баробар дошта, зану мардро дар савобу муҷозот баробар мегузорад, ҳарчанднвазифаҳояшон вобаста ба табиати фитрии онҳо гуногун мебошад. Дар ислом ҳуқуқи ҳам зану ҳам мардро масъулияти дуҷониба ташкил менамояд. Зан дар корҳои динӣ, ҷамъиятӣ, ватанпарастӣ ва оилавӣ бо мард баробар дониста мешуд. Маҷбуран ба шавҳар додани духтарон аз тарафи падару модар, бародар ва ё парастор мумкин набуд ва ризоияти зан ҳатман гирифта мешуд. Ҳатто баъди хонадоршавӣ ў метавонист номи хонаводагии худро нигоҳ дорад. Ҳангоми тақсими мерос ба сифати меросбар, ў нисфи ҳаққи бародарашро мегирифт ва дар тарбияи фарзанд саҳми асосӣ дошт. Занон ҳақ доштанд барои ҳуқуқи худ ба Пайғамбар (с) муроҷиат намоянд. Ислом ба зан кафолат ва ҳуқуқи иштирок дар корҳои дунявӣ, динӣ, инчунин ҳуқуқи кор кардан ва савдою тиҷоратро додааст. Ҳатто ислом ризоияти занро дар интихоби ҳамсар то дараҷае тарғиб мекунад, ки агар занро падараш маҷбуран ба шавҳар дода бошад, пас никоҳ беэътибор дониста мешавад. Мувофиқи ривояти Имом Бухорӣ ва Муслим, Пайғамбари акрам (с) никоҳи Хансоа бинти Ҳизоми Ансориро, ки падараш ўро зўран ба никоҳи марде дароварда буду писанди духтар набуд, бекор кардааст. Занон барои шавҳарони худ сабаби оромиш ва модарон барои аъзои хонавода сарчашмаи муҳаббат ва меҳрубонӣ ҳастанд. Ин нақши калидии занон ва модарон боис мегардад, ки хонаводаҳо муҳити гарму пур аз муҳаббат дошта бошанд ва фарзандон дар рўҳияи эҳтиром ба ҳамдигар ва хайрхоҳӣ тарбият ёбанд. Агар дар хонавода чунин вазъияте ҳукмфармо бошад, ҷомеаи шаҳрвандии мо низ ҳам чунин ҳолатеро хоҳад дошт. Нақш ва мақому ҷойгоҳи занон дар дунё лоиқ ба васфу ситоиш аст. Бисёре аз зебоиҳо ва тароватҳое, ки мо дар зиндагонӣ аз он бархўрдор мегардем, маҳз ба хотири вуҷуди пурмеҳру пурлатофати занону модарон аст. Ин ҷинси латиф неъмати бебаҳое аст, ки Парвардигор ба ҷиҳати камоли инсоният офаридааст ва дар ҳақиқат наметавон ин зиндагиро бе ҳузури онҳо ботаровату зебо тасаввур намуд. Дуруст аст, ки зан нисбат ба мард заифтар аст. Заифии зан аз мард дар он аст, ки дар мард гармони биологӣ зиёд буда, дар фикрронӣ, қувваи ҷисмонӣ ва сабру тоқат тавонотар аст. Ин аст, ки Худованд мардро дар оиладорӣ сардор амр кардааст ва ўҳдадор сохтааст, ки оилаи худро роҳбарӣ намуда, таъминоти моддиву маънавии онро бо дурустиаш ба ҷо оварад: «Мардон – ба сабаби он ки Худо баъзе одамиёнро бар баъзе бартарӣ додаст; ва ба сабаби он ки аз амволашон харҷ карданд, бар занон корсози тасаллутёфта шудаанд…» (сураи «Нисо», ояти 34). Бояд дуруст фаҳмид ва дарк намуд, ки заифии зан сабаби он нест, ки баробарҳуқуқ шуда натавонанд ва мардҳо бояд онҳоро мисли ғуломи худ истифода баранд. Баръакс, дар ҳоле ки мард нисбати зан дар оиладорӣ бедонишу нотавон бошад, роҳбарии оила дар ўҳдаи зан мешавад. Роҳбарӣ ва ўҳдадориҳои оила аз зан ё мард будан вобастагӣ надорад, балки ин вазифаро аъзои солимфикру дурандеши оила бояд ба ўҳда гирад. Вазифа ва ўҳдадории ба зиммаи мардон-сардорони оила, гузошташударо бояд хуб дарк намуд. Онро набояд нодуруст фаҳмида, аз он суиистифода намуда, ба оилаи худ зулму ситам оваранд. Баъзе мардони мусулмоне ҳастанд, ки қонуни оиладориро аз назари ислом хуб дарк накарда, дини исломро бо ҷоҳилии худ бадном менамоянд. Аҳли оилаи худро бо қаҳру ғазаб мисли ғулом истифода намуда, зўроварию ситамро нисбати онҳо раво медонанд, дилхуникиву парокандагиро дар оила ба вуҷуд меоваранд. Бадбахтӣ дар он аст, ки онҳо чунин рафтори ҷоҳилонаи худро тавре маънидод мекунанд, ки гўё ин ҳуқуқҳоро ба онҳо Худованд дода бошад. Худованди мутаол роҳбарони оиларо ўҳдадор намудааст, ки аз он неъматҳое, ки ба мо арзонӣ кардааст, тавассути ақл аз он чӣ дар осмону замин ба вуҷуд овардааст, дарёбем. Худованд ўҳдадории таъминоти ҳар оиларо ба роҳбарони оила вогузор кардааст. Роҳбарони оила, чӣ марду чӣ зан, онро бояд бо тамоми лавозимоти маънавию моддӣ аз тавоноии худ таъмин намоянд, то ки оила солим тарбия ёбад ва тавонад дар замони пешрафтаи илму техника ҳаёт ба сар барад. Худованди меҳрубон вазифаи ҳар як аъзои оиларо дар китоби муборакаш-Қуръон, баён кардааст, то ки мо аз ҳуқуқҳои якдигар огоҳ гашта, онҳоро поймол накунем ва даст ба ситаму зўроварӣ ва исрофкориҳо назанем. «…пас, занони некўкор фармонбардоранд ва дар ғайбати (шавҳар) нигоҳдорандае чизеанд, ки Худо онро нигоҳ доштааст…». Дар ин оят Худованд муроҷиати пандомези Худро ба занҳо кардааст ва дар он беҳтарин сифати зане оварда шудааст, ки ў аз рўйи дониш имон меоварад ва ҳамеша дар итоати Парвардигори худ мебошад. Чунин занон ҳамеша бандагиашонро бо сифатҳои беҳтарини инсонӣ, яъне меҳрубонӣ, раҳмдилӣ, некўкорӣ, дилнишинӣ, дилписандӣ, пурмеҳрӣ, поквиҷдонӣ ва вафодорӣ дар назди Аллоҳ ба ҷо меоранд. Онҳо ҳамеша оилаҳои худро бо одобу рафтори хуб, яъне эҳтирому вафодорӣ ба шавҳару фарзандон ва ростиву покизагӣ бо амри Худованд чунон нигоҳ медоранд, ки Парвардигор онро аз тамоми беҳаёгиву бешармиҳои ҳаёти ҷоҳилонаву гумроҳона тавассути панду ҳикматҳояш нигоҳ доштааст. Худованди меҳрубон вазифаи эҳтироми шавҳарро дар назди зан гузоштааст. Ҳар қадаре зан вазифаи зану модар буданашро оқилона иҷро намояд, ҳамон қадар дар он оила бештар якдигарфаҳмиву дўстӣ ба вуҷуд меояд. Дар он ҳолат он оила пешрафтаву хушбахт гашта, аъзоёнаш сарбаландона ҳаёт ба сар мебаранд: «…Ва он занонеро, ки аз саркашиашон тарс доред, панд диҳед; ва пас, дар хобгоҳ онҳоро тарк кунед…» (сураи «Нисо», ояти 34). Вақте тарбияи хуби инсониро дар худ пайдо намуда, ҳаёти солимонаро месозем, дар он меҳрубониву якдигарфаҳмӣ ба вуҷуд

Абунасри Форобӣ яке аз бузургтарин файласуфон ва мутафаккирони ҷаҳони ислом дар асрҳои миёна ба шумор меравад, ки дар фалсафа, мантиқ, сиёсат ва мусиқӣ нақши ҳалкунанда доштааст. Ӯро дар анъанаи илмӣ Муаллими дуюм (пас аз Арасту) меноманд, ки ин нишонаи ҷойгоҳи баландаш дар таърих аст. Абунасри Форобӣ тахминан соли 870- 872 мелодӣ дар шаҳри Фороб (Ӯтрор, дар сарзамини Мовароуннаҳр) ба дунё омадааст.[1] Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки маълумоти асосӣ аз зиндагии ӯ чандон пурра нест ва манбаъҳои зиёди ёддоштӣ баъди асрҳо аз ҷониби муаллифони араб навишта шудаанд. Вай таҳсилоти ибтидоиро дар мактаби маҳаллӣ ва зери роҳбарии донишмандони замон оѓоз кардааст, сипас барои идомаи таҳсил ва рушди илми фалсафа ва мантиқ ба Бағдод – маркази илмии он давр сафар кардааст. Дар он ҷо ӯ аз донишмандони барҷастаи замона баҳра гирифта, бо илмҳои гуногун, аз ҷумла  мантиқ, метафизика, сиёсати иҷтимоӣ ва мусиқӣ шинос шудааст.  Ӯ бештари умри худро  дар Баѓдод ва баъдтар дар Димишқ ва Ҳалаб сипарӣ намудааст. Ӯ бештари вақти худро ба таҳқиқоти илмӣ ва таълифи асарҳо бахшидааст. Дар соли 950 – 951 мелодӣ дар Димишқ даргузашт.[2] Абунасри Форобӣ ҳамчун шарҳдиҳандаи барҷастаи таълимоти Арасту маъруф аст ва дар таҳкими мантиқ ва систематикаи он нақши асосӣ доштааст. Вай кӯшиш намудааст, ки фалсафа ва мантиқро бо таълимоти исломӣ ҳамоҳанг созад ва ба вуҷуд овардани як низоми илмии муттаҳидро пешниҳод кунад. Мафҳумҳои ӯ дар мантиқ ба тавзеҳ ва тартиби қоидаҳои ақлӣ ва баҳси арастушиносон гузоштанд, ки сипас ба таҳқиқоти баъдӣ таъсири калон расонданд. Ба андешаи муҳаққиқон, Форобӣ мантиқро муқаддимаи ҳамаи илмҳо медонист ва онро тарзи тафаккури саҳеҳ мешуморид.[3] Муҳимтарин асари сиёсӣ – фалсафии Форобӣ «Мадинаи фозила » мебошад, ки дар ин асар андешаҳои худро дар бораи ҷомеаи идеалӣ, роҳбарӣ, адолат ва сиёсат баён намудааст. Ба ақидаи Форобӣ роҳбари ҷомеаи фозила бояд дорои сифатҳои ахлоқӣ ва ақлонии барҷаста бошад ва мардумро ба сӯи саодати ҳақиқӣ ҳидоят намояд.[4] Ин назария бо андешаҳои Афлотун дар бораи шаҳри фозила қобили муқоиса буда, нишондиҳандаи таъсири анъанаи юнонӣ бар тафаккури Форобӣ аст. Абунасри Форобӣ дар асари худ «Эҳсоъ–ул-улум» — «Шумориши илмҳо» ба классификатсияи илмҳо пардохта, онҳоро ба мантиқ, риёзиёт, табииёт илоҳиёт ва илмҳои маданӣ ҷудо менамояд. Ин яке аз аввалин кушишҳои муназзам барои таснифи дониш дар тамаддуни исломӣ ба шумор меравад. Абунасри Форобӣ ба файласуфони баъдӣ, ба вижа Ибни Сино ва Ибни Рушд, таъсири амиқ гузоштааст. Андешаҳои ӯ миёни фалсафаи Юнон ва фалсафи исломӣ пуле барқарор намуда, заминаи шукуфоии тафаккури ақлониро дар асрҳои миёна фароҳам овардааст. Ба гуфтаи муҳаққиқон, низоми фалсафии Форобӣ яке аз нахустин кӯшишҳои ҳамгироии ақл  ва ваҳй дар доираи як системаи мантиқӣ ва метафизикӣ буд.[5] Абунасри Форобӣ мутафаккири фарогир ва бисёрҷанба буд, ки дар соҳаҳои фалсафа, мантиқ, сиёсат ва мусиқӣ осори гаронбаҳое ба мерос гузоштааст. Кӯшиши ӯ барои пайванди фалсафаи юнонӣ бо андешаи исломӣ, таҳкими мантиқ ҳамчун тарзи тафаккур ва пешниҳоди намунаи ҷомеаи фозила, ҷойгоҳи ӯро дар таърихи андешаи инсонӣ ҷовидона гардонидааст. Осори Форобӣ то имрӯз мавриди таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор дошта, ҳамчун бахши муҳими мероси фалсафии ҷаҳони ислом арзёбӣ мегардад.    Адабиёт Majid Fakhry, Al‑Farabi, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works and Influence (Oxford: Oneworld Publications, 2002). Osman Bakar AL‑FARABI, Life, Works and Significance, Islamic Book Trust (Kuala Lumpur) с 2018, с 126. Наср, Саййид Ҳусайн. Таърихи фалсафаи исломӣ. Теҳрон: 2006, саҳ 162. Фахрӣ, М. Таърихи фалсафаи исломӣ. Қоҳира: 2001.   Сармутахассиси шуъбаи пажуҳиши ҳуқуқи исломӣ                Наботов М.А.

Бо дарназардошти пешравии илму фарҳанг ва тамаддун, бозҳам дар ҷаҳони имрӯз хушунату зӯроварӣ дар оилаҳо зиёд мегардад, ки яке аз амалҳои номатлуб ва доғи рӯз ба ҳисоб меравад. Зӯроварӣ дар оила нисбат ба зан падидаи нав нест. Зӯроварӣ дар оила мушкилии дар тамоми ҷаҳон паҳнгардида буда, барои ҷабрдидагон аз ҷиҳати ҷисмонӣ, эҳсосотӣ-рӯҳӣ, молиявӣ ва иҷтимоӣ оқибатҳои ҷиддӣ дошта, на танҳо ба оила, балки ба тамоми ҷомеа низ таъсиргузор мебошад. Мутаассифона, аксарияти одамон, ҳам марду ҳам зан лату кӯб ва рафтори бадро (ба мисоли ҳақорат, масхараву мазоқ кардан, носазо гуфтанро) байни аъзоёни оила ҳамчун зӯроварӣ надида, онро чун қисми муқаррарии ҳаёти оилавӣ мешуморанд. Зӯроварӣ нисбат ба ҳамсарро одатан чун баҳс, низоъ ва ҷанҷоли оилавӣ ҳисобида, онро ба кори дохилии оилавӣ шомил мекунанд, ки ин комилан хато мебошад ва ин бардошти ғалат дар ҷомеаи имрӯзи мо низ мутаассифона баръало мушоҳида мешавад. Ҳеҷ яке аз динҳои осмонӣ зулму хушунатро дар оила раво надида, баракс барангехтани чунин кирдорро сахт маҳкум мекунанд. Агар чунин кирдорро аз нигоҳи динӣ назар андозем, хоҳем дид, ки дини ислом, зӯроварӣ дар оиларо қатъиян манъ мекунад. Дар ҳадисҳо ва оятҳои зиёде таъкид гардидааст, ки бо занҳо бо адолат ва меҳрубонӣ муносибат карда шавад. Худованд дар Қуръони карим мардону занонро ба рафъи ихтилофот ва оштиву таҳаммули ҳамдигар даъват намуда, чунин мефармояд: “Ва агар зане аз шавҳараш хавфи саркашӣ ё рӯгардонӣ дошта бошад, пас бар онҳо боке нест, ки дар миёни худ ба навъе сулҳ оранд; ва сулҳ кори беҳтар аст”. Сураи Нисо, ояти 128 “…Ва бо занон ба ваҷҳи писандида зиндагонӣ кунед,…” (Сураи Нисо, ояти 19). Инчунин дар ҳадисҳо омадааст: Оиша (р) гӯяд: Паёмбари Худо (с) фармудаанд: “Беҳтарини шумо онҳое ҳастанд, ки бо зан ва фарзанди худ беҳтарин рафторро дошта бошанд. Ва ман бо хонаводаам аз ҳамаи шумо рафтори беҳтарро дорам ”. “Сунани Тирмизӣ”, китоби “Маноқиб”, ҳадиси 3830; “Сунани Дорамӣ”, китоби “Никоҳ”, ҳадиси 2160; “Сунани Ибни Ҳуббон”, ҷилди 9, саҳ 492, ҳадиси 4186. Шариати ислом ҳусни муошират (рафтори накӯ)-ро бар якдигар дар оила беҳтарин амр медонад. Дар фарҳанги оиладории миллати тоҷик низ эҳтироми ҳамсар, эҳтироми волидон, тарбияи фарзандон ва хушбахт будани онҳо меҳвари асосии оила ҳисобида мешавад ва масъулияти аввалиндараҷаи волидон дурусту баркамол ба воя расонидани фарзандон мебошад. Барои хушбахтии фарзандон заҳмати волидон дар ҷойи аввал меистад. Ногуфта намонад, ки оилаи солим дар ҳолате ба ҷамъият нафъи худро расонида метавонад, ки ҳар як узви оила бо фикру андешаҳои солими худ ба воя расида, дар ҳар қадам барои пешрафти оила ва ҷомеа саҳмгузор бошанд. Яке аз паёмадҳои нохубе, ки зӯроварӣ дар оила ба вуҷуд меорад, ин таъсири манфӣ ва ногувори он пеш аз ҳама ба кудакон мебошад, ки боиси сар задани ҳолатҳои вазнини рӯҳӣ ва равонӣ мегардад ва ҳамин таъсири равонӣ ба аъзои оила метавонад аз доираи он берун баромада, ба худкушиҳо ва ё барои содир намудани дигар қонуншиканиҳо, аз ҷумла, ҷиноятҳои махсусан вазнин мусоидат намояд. Дар таҷрибаи мардуми мо баъзе омилҳои зӯровариро нодуруст ба дин мечаспонанд ё маънои динӣ медиҳанд. Дар ҳоле, ки баракс дар дин барои тарбияи дурусти фарзандон ва меҳрубони нисбати аҳли оила таъкидҳои зиёде шудааст. Доир ба хислату кирдори нек Расули акрам фармудаанд: “Беҳтарин мероси падару модар барои фарзандон тарбияи неки онҳо мебошад” ( Табаронӣ “Ал-Авсат” ин ҳадисро ривоят кардааст). “Фарзандони худро гиромӣ доред ва тарбияи хуб кунед, то гуноҳони шумо омурзида шаванд” (“Сунан”-и Ибни Моҷа, ҷ.2 саҳ.1211). “Адолатро байни фарзандонатон риоя кунед, ҳамон гуна, ки шумо низ дӯст доред дар неки ва лутф ба худатон адолатро риоя кунанд” (“Ҷомеъ-ус-сиғар”-и Суютӣ, саҳ 74). “Фарзанди шоиста ва хуб гуле аз гулҳои биҳишт аст” (Кофӣ, ҷ.6, ҳадиси 10). “Касе фарзанди хурдсол дорад, бояд бо ӯ бозӣ кунад” (“Канз-ул-уммол”, ҷ.16, саҳ457). Дар ҳузури кӯдакони ноболиғ садо баланд кардан, ба онҳо зӯроварӣ кардан, ҷанҷолу муноқиша кардани волидон, на танҳо ба ҳолати равонӣ, балки ба саломатии кудакон низ таъсири манфии худро мерасонад. Дар натиҷа ҷабрдидагони зӯроварӣ дар оила, зарари равонӣ гирифта, худашонро одатан аз ҷомеа дур мегиранд, бо атрофиёни наздик алоқаро гум мекунанд, дар таҳсилу кор мушкилӣ мекашанд. Хушбахтона, солҳои охир дар мамлакати мо масъалаи зӯроварӣ дар оила чун мушкилии иҷтимоӣ (на мушкилоти оилавӣ) ошкоро муҳокима ва эътироф карда мешавад ва бисёр корҳо барои бартараф кардани он ба анҷом расонида мешаванд. Ҳамин тавр, дар сатҳи қонунгузорӣ дар мамлакат бисёр санадҳои меъёрӣ қабул шудаанд ва муҳимтаринаш Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила” (№954) мебошад, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 19 марти соли 2013 ба имзо расид. Инчунин дар Тоҷикистон дигар ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва байналмилалӣ фаъолиятҳои гуногунро доир ба мубориза нисбати зӯроварӣ дар оила амалӣ мекунанд. Соли 1993 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба барҳам додани тамоми шаклҳои табъиз нисбати занонро ба тасвиб расонид ва Кумитаи кор бо занон ва оилаи назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро барои баланд бардоштани мақоми зан дар ҷомеа тавассути ҳифзи ҳуқуқи занон ва мусоидат намудан ба ҳимояи ҳуқуқу имкониятҳои баробар ҷиҳати иштироки онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсӣ таъсис дод. Тасвиб ва татбиқи амалии чунин санадҳои меъёриву ҳуқуқӣ имконият медиҳад, ки мақоми иҷтимоии занон дар ҷомеа устувор гардад, аз тарафи дигар барои пешгирии зӯроварӣ ва хушунати иҷтимоӣ мусоидат хоҳад кард. Хулоса, бунёди оилаи солим, таъмини зиндагии орому осуда ва бартараф кардани мушкилиҳо дар ҷомеаи муосир яке аз талаботҳои асосии пешрафти он буда, ҷиҳати баланд бардоштани маърифати оиладорӣ, омода намудани ҷавонон ба ҳаёти мустақилона ва пешгирии зӯроварӣ дар оила чораҳои доимӣ бояд андешида шаванд. Ҳеҷ яке аз афроди ҷомеа набояд дар ин самт бетарафиро интихоб кунад. Шокиров Умедҷон Усмоналиевич – мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши маъхазҳои исломӣ

Моҳи шарифи Рамазон яке аз муқаддас ва пурбаракаттарин моҳҳо дар дини мубини Ислом ба шумор меравад. Ин моҳ на танҳо замони рӯза доштан, балки мактаби тарбияи ахлоқ, поксозии рӯҳ, тақвияти ирода ва наздикшавӣ ба Худованди Мутаол аст. Дар ин моҳ мусалмонон бо ихлос ва муҳаббат ибодат мекунанд, аз гуноҳон парҳез менамоянд ва барои ислоҳи нафс талош меварзанд. Рамазон моҳи нузули Қуръон, моҳи раҳмату мағфират ва наҷот аз оташи ҷаҳаннам мебошад. Тавре ки дар Қуръони карим омадааст, рӯза барои парҳезгорӣ фарз гардонида шудааст. Ин моҳ имконияти нодирест барои худшиносӣ, поксозии ботин ва таҳкими робитаи инсон бо Парвардигор. Дар бораи маъно ва ҷойгоҳи моҳи Рамазон дар Ислом чунин метавон гуфт, ки моҳи Рамазон моҳи нӯҳуми тақвими ҳиҷрии қамарӣ мебошад. Номи он аз решаи «рамзо» гирифта шуда, маънои гармии сӯзонро дорад, ки ба поксозӣ ва сӯхтани гуноҳон ишора мекунад. Рӯзаи моҳи Рамазон яке аз панҷ рукни асосии Ислом мебошад, ки дар ҳадиси машҳури Паёмбари гиромӣ Муҳаммад (с) баён шудааст. Ин рукн дар канори шаҳодатайн, намоз, закот ва ҳаҷ қарор дорад. Рӯза дар соли дуюми ҳиҷрат фарз гардида ва аз ҳамон замон то имрӯз барои тамоми мусалмонони болиғу оқил фарз аст. Мақсади аслии рӯза, тибқи ояти маъруфи сураи «Бақара», расидан ба тақво (парҳезгорӣ) мебошад.Тақво ҳолати худназоратии ботинӣ ва эҳсоси ҳузури доимии Худованд аст. Рӯза инсонро водор месозад, ки ҳатто дар танҳоӣ аз хӯрдану нӯшидан худдорӣ намояд. Ин таҷриба эҳсоси масъулияти ахлоқиро тақвият мебахшад ва инсонро ба худназоратӣ одат медиҳад. Аз нигоҳи илмҳои ахлоқ, худназоратӣ яке аз асосҳои ташаккули шахсияти комил мебошад. Рӯза ҳамчун як тартибу қоидаи амалӣ ин қобилиятро тақвият медиҳад. Мавриди зикр аст, ки яке аз бузургтарин фазилатҳои ин моҳ нузули китоби муқаддаси мусалмонон Қуръон мебошад. Худованд мефармояд, ки Қуръон дар моҳи Рамазон нозил гардидааст, то ҳидоятгари мардум бошад. Дар ин моҳ тиловати Қуръон савоби чандинкарата дорад. Бисёре аз мусалмонон кӯшиш мекунанд, ки дар давоми моҳ ҳадди ақал як маротиба хатми Қуръон намоянд. Ин амал рӯҳро равшан ва дилро ором мегардонад. Дар мавриди фарзияти рӯза ва ҳикмати он инро метавон баён дошт, ки рӯза худдорӣ аз хӯрдан, нӯшидан ва дигар амалҳои ботилкунанда аз тулӯи субҳ то ғуруби офтоб мебошад. Дар баробари ин яке аз муҳимтарин ҳикматҳои Рамазон поксозии рӯҳ аз олудагиҳои ахлоқӣ мебошад. Рӯза инсонро аз ғазаб, ҳасад, кина, такаббур, дурӯғ ғайбат, сухани бад, ва дигар амалҳои ношоиста дур месозад. Дар илми тасаввуф, нафс манбаи асосии майлҳои манфӣ дониста мешавад. Маҳдуд сохтани ниёзҳои ҷисмонӣ боиси суст гардидани ҳукмронии нафс мегардад. Аз ин рӯ, Рамазон як марҳилаи амалии «тазкияи нафс» (поксозии ботин) мебошад. Ҳамчунин рӯза дорои як қатор ҳикматҳо мебошад. Аз ҷумла тарбияи тақво, қавӣ гардидани ирода, эҳсоси ҳолати камбизоатон, покшавии ҷисм ва рӯҳ, таҳкими сабру таҳаммул Дар умум метавон гуфт, ки Рамазон инсонро ба ростқавлӣ, покдоманӣ ва хоксорӣ даъват мекунад. Худдорӣ аз ғазаб, кина ва сухани носазо яке аз шартҳои қабул шудани рӯза мебошад. Ин моҳ муҳити ахлоқиро дар ҷомеа беҳтар намуда, равобити байни инсонҳоро устувор месозад. Дар баробари ин фазилатҳо, Рамазон моҳи раҳмат ва мағфират мебошад. Дар ҳадисҳо омадааст, ки моҳи Рамазон ба се қисм ҷудо мешавад, даҳ рӯзи аввал раҳмат, даҳ рӯзи дувум – мағфират, даҳ рӯзи сеюм наҷот аз оташи ҷаҳаннам мебошад. Дар ин моҳ дарҳои биҳишт кушода ва дарҳои ҷаҳаннам баста мешаванд,, то инсон имкони бештар барои ибодат ва хайру садақа дорад. Исоев Н, сармутахассиси шуъбаи иттиллоот ва ташхиси диншиносӣ.

2. Фарҳанги сиёсӣ ё мушкилоти ташаккули фарҳанги сиёсӣ дар кишварҳои мусулмоннишин (Аввалаш дар шумораи гузашта) Ташаккули фарҳанги сиёсӣ заминаи асосии ҳаёти сиёсии ҷомеа буда, меҳвари самти талаботи ҷомеаро муайян ва роҳнамоӣ мекунад. Ба фарҳанги сиёсӣ ва аҳамияти он чӣ дар гузашта ва чӣ дар раванди имрӯза вобаста ба вазъи умумии ҷомеа баҳо дода мешавад. Таҷриба собит намуд, ки раванди ташаккули муайяни иҷтимоӣ бевосита ҳадафҳои иқтисодиро ба вуҷуд меоранд, ки амалӣ шудани онҳо минбаъд моҳияту мазмуни раванди сиёсиро муайян мекунанд. Фарҳанги сиёсӣ дар навбати худ аз тариқи истифодаи усул ва воситаҳои дар ихтиёрдошта мушкилоти ба миёномадаро ҳаллу фасл менамояд. Агар аз гузаштаи таърих то имрӯзро мавриди назар қарор диҳем, мебинем, ки “як шахс метавонад ба моҳият ва рафтору татбиқи сиёсат таъсир расонад ва ба он самти муайян диҳанд” Сиёсат як соҳаи ҳаёти иҷтимоӣ аст, ки бо ба даст овардан, нигоҳ доштан ва истифодаи қудрат, инчунин фаъолияти идоракунии давлат ва тақсимоти захираҳо байни гурӯҳҳои иҷтимоӣ алоқаманд аст.1 Моҳияти сиёсат дар ташкили ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳалли низоъҳо ва ноил шудан ба ҳадафҳои муҳими сиёсӣ-иҷтимоӣ мебошад. Мафҳуми сиёсат аллакай дар замонҳои қадим масалан, рисолаи Арасту дар бораи идоракунии давлатӣ “Сиёсат” ном дошт. Муддати тӯлонӣ мафҳумҳои сиёсат хусусияти меъёрӣ доштанд, ки мувофиқи он он ҳамчун “мубориза барои тартиботи одилона” ё ҳамчун воситаи ноил шудан ба манфиати умумӣ муайян карда мешуд. Аз нигоҳи сохторӣ-функсионалистӣ, сиёсат унсури муҳими ҳар як созмони ҷамъиятӣ буда, мустақиман муқаррар кардани ҳадафҳо, маҷбуркунӣ ва нигоҳ доштани низоми сиёсӣ дар ҷомеа алоқаманд аст. Он ҳам метавонад рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеаро танзим кунад ва ҳам ҳамчун монеа дар тағйироти пешрафти онҳо амал кунад. Бояд эътироф кард, ки бар асоси ин таъриф, зӯроварӣ -ҳамчун фарҳанги сиёсии аксари кишварҳо тавсиф мешавад, зеро дар таърихи ҳар як давлати ҷаҳон аз мисолҳои бераҳмӣ ва задухӯрдҳо (дар ҷангҳои бешумори хориҷӣ), истилоҳо, задухурдҳои оммавӣ, шӯришҳои халқӣ, репрессияхои сиёсӣ, зиддиятҳои динӣ, мавҷуданд. Вале аз ин таҷрибаи душвори таърихӣ на факат хулосаҳои дахлдор набароварданд, балки зўроварӣ тадриҷан ақли башариятро бурд ва фарҳанги сиёсиро бо зўроварӣ тавъам кард ва дар тӯли таърихи ҷаҳон ин таҷриба борҳо тасдиқ шудааст. Дар ҳақиқат, тақрибан 250 давлат, 7 миллиард нафар бо 4000 забон ҳарф мезананд ва дар марҳилаҳои гуногуни рушд дар натиҷаи низоъҳои доимӣ ба вуҷуд омадаанд. Муборизаи шадидтарин байни афрод ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар соҳаи сиёсӣ ва динӣ ба амал меояд. Дар айни замон сабаби шиддат гирифтани муносибатҳои сиёсӣ дар заминаи андешаҳои динӣ ва динӣ-сиёсӣ ва ба вуҷуд овардани низоъ фалокати минбаъдаи иҷтимоиро ба бор меорад. Аз ҷумла, муқовимати идеологии ҷомеаи мусулмонӣ бо Ғарб фундаментализми исломиро ба вуҷуд овард, ки ба ақидаи баъзе ҷомеашиносони ғарбӣ, ба “қабатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ки дар сектори пеш аз капиталистии истеҳсолот ва гурӯҳҳои иҷтимоие, ки аз он тарбия ёфтаанд” алоқаманд аст, дар ҳоле ки ба ақидаи дигар, он ба “категорияҳое, ки дар натиҷаи навсозӣ, кормандони ҷомеаи исломӣ, мусулмонӣ, дар ин соҳа ба вуҷуд омадаанд” алоқаманд аст. Дар таҷрибаи шарқи мусулмонӣ ҳамаи ҳадафҳои сиёсӣ зери шиори озодӣ ва адолат саршуда, тамоми гурӯҳҳои сиёсӣ новобаста аз касбу кор исломро байрақи талабҳои худ мегардонанд. Ин ҳолатро донишманди фаронсавӣ Оливье Рой чунин қайд кардааст, “зеро фарҳанги сиёсӣ бевосита ба маданияти хоси сиёсии ҷахони ислом алоқаманд аст”. Дар аксари мавридҳо масъалаи диндории воқеӣ ё самимии муҳандисон, омӯзгорон, устодони донишгоҳҳо барои сиёсатмадорон ё он гурӯҳҳое, ки ин низоъҳои сиёсиро зери шиори дин ташкил мекунанд, муҳим нест. Зеро аз нигоҳи ҷаҳонбинӣ ва муносибат ба арзиҳои эътиқодӣ инҳо аз пайравони созмонҳои бунёдгароии ислом куллан фарқ доранд. Барои онҳо, пеш аз ҳама, ислом аслиҳаи сиёсӣ аст, ки ҳамзамон на он қадар ҷаҳонбинӣ ва фаҳмиши ҷаҳонро мутамарказ мекунад, балки ҳуввияти динӣ ва иртиботи маънавӣ бо уммат, садоқат ба анъанаҳои динӣ ва рамзи зиддиғарбӣ мебошад. Дар солҳои 50-70 асри гузашта дар баъзе кишварҳои исломӣ, ки таҳти таъсири Ғарб қарор доштанд, гурӯҳҳои модернистҳои ғарбӣ пайдо шуданд, ки роҳи озодии халқҳои худро дар «ғарбшавӣ» ва бо суръат азхудкунии ҳадди аксар арзишҳои ғарбӣ дар сиёсат, илм, фарҳанг, ҳаёти ҳаррӯза ва амалиёти иқтисодӣ медиданд. Аммо дар шарқи мусулмонӣ аксарият ба онҳо пайравӣ накарданд. Баръакс онҳо ояндаи худро худро дар «бозгашт ба решаҳои» навбатии покии аслии ислом, ки ҷаҳони ислом аз замони пайдоишаш, бахусус дар давраҳои муқовимат бо ғайр аз сар мегузаронад ва таҳдидҳоро ба тарзи зиндагӣ ва низоми иҷтимоии он амиқ эҳсос мекард, диданд. Нахустин вокуниши мусалмонон ба экспансияҳои мустамликадории Ғарб, чолишҳои ҳарбию сиёсӣ ва фарҳангӣ-идеологии он исломгароӣ (панисломизм) буд, ки муттаҳид шудани тамоми мусулмононро бо рафъи ихтилофоти ақидавӣ ва дигар дар байни ҷунбишҳо ва фирқаҳои мухталифи онҳо талаб мекард. Исломгароии муосирро султонҳои усмонӣ, ки худро халифаи тамоми мусалмонон медонистанд, ба таври муассир истифода бурданд. Барои нигоҳ доштани қудрати худ, онҳо ба маҳкум кардани ҳама чизи ғарбӣ ташвиқ мекарданд ва зарурати ягонагии тамоми мусулмононро аз Марокаш то Шинҷон дар зери сарпарастии Истамбул ташвиқ мекарданд. Бисёре аз идеологҳои панисломистӣ дар пайдоиши ҳизбу созмонҳо дар кишварҳои исломӣ саҳм гузоштанд, ки муттаҳид шудани тамоми мусалмонон (аз ҷумла дар давлатҳои ғайриисломӣ) зери нуфузи Султон-халифаро бо шиорҳои «эҳёи хилофат» таблиғ мекарданд. Маҳдуд будани манфиати туркҳо натавонист ин шиорро умумисломӣ кунад. Бинобар ин, дар муборизаҳои идеологӣ панисламизм шикаст хўрда, тадриҷан ҷои онҳоро ҷараёнҳо ва назарияҳои дигари мусулмонӣ, исломи сиёсӣ, пеш аз ҳама бунёдгароии исломӣ гирифтанд. Мақсади асосии ҳамаи гурӯҳҳои сиёсӣ таъмини адолати иҷтимоӣ, ки татбиқ ва таъмини онро бо Қуръон асос мекарданд. Дар майдони сиёсӣ ва идеологӣ дар шарқи мусулмонӣ ба ғайр аз идеяи адолати мутлақи дин ва ғояҳои каптализм инчунин гояҳои адолати социализм низ ворид гардид. Ин идеяҳо ва таълимотро баъзе миллатгароён ва сарварони давлатҳои исломии асри 20 (Носир Содот дар Миср, Бен Белла дар Алҷазоир, Каззофӣ дар Либия, Зулфикар Бхутто дар Покистон, Алии Шариатӣ дар Эрон) пайравӣ карданд, зеро ин идея мусулмононро ба таври органикӣ муттаҳид мекарданд. Дар ин маврид, ҳаракатҳои миллатгаро дар кишварҳои мусулмонӣ аз ақидаи ҷамъияти мусалмонон комилан ҷудо нашуда буданд, балки пайвастагии доимӣ доштанд. Ҳатто пешвоёни миллатгаро, ки эътиқоди дунявӣ доштанд, маъмулан саъй мекарданд, ки хоҳиши бунёди давлати дунявии миллиро бо ғояҳои модернизми исломӣ муттаҳид кунанд. Дар Миср бунёдгароии динӣ дар шакли як ташкилоти мутамарказ. “Ихвонул муслимин” бо сохтани як давлати исломӣ, ҳанӯз дар солҳои 1928 ба майдони сиёсӣ ворид шуда буд. Чунин ҷараёни сиёсӣ “Анҷумани уламои ислоҳталаб” дар Алҷазоир ташкил ёфт, ки зери шиори миллати

Асри муосирро бе муболиға метавон асри иттилоот номид. Пешрафти технология ва рушди шабакаҳои иҷтимоӣ имконият фароҳам овардааст, ки ҳар шахс ба манбаи паҳнкунандаи хабар табдил ёбад. Иттилоот имрӯз қувваи бузург мебошад, он метавонад ҷомеаро муттаҳид созад, сатҳи маърифати мардумро баланд бардорад ва ба рушди давлат мусоидат кунад. Аммо дар баробари ин, агар иттилоот бо нияти бад ва ғаразнок истифода шавад, метавонад ба амну субот, ваҳдати миллӣ ва нуфузи давлат зарари ҷиддӣ расонад. Мавриди зикр аст, ки озодии баён яке аз арзишҳои муҳими ҷомеаи муосир мебошад. Аммо ин озодӣ бо масъулият ҳамроҳ аст. Пеш аз паҳн кардани иттилоот ҳар шахс бояд дар бораи паёмадҳои иҷтимоии он андеша кунад. Эҳтиром ба ватан, миллат ва арзишҳои миллӣ ва ҳифзи онҳо яке аз пояҳои устувории ҷомеа буда, вазифаи муштараки ҳамаи мост. Аммо мутаассифона дар ҳар ҷомеа афроде дида мешавад, ки ба ҷойи сулҳу ҳамдигарфаҳмӣ, тухми кинаву адоват мекоранд. Ингуна шахсонро фитнагар меноманд. Фитнагар касест, ки бо суханони бардурӯғ, овозаҳои беасос ва рафтори ноодилона миёни мардум низоъ меандозад ва оромии ҷомеаро халалдор месозад. Фитнагар маъмулан худро дӯсту хайрхоҳ нишон медиҳад, аммо дар асл мақсади ӯ барҳам задани муносибатҳои нек аст. Ӯ сухани якеро ба дигаре тағйир дода мерасонад, воқеиятро таҳриф медиҳанд ва онро ба чашми мардум нодуруст муаррифӣ мекунанд. Бо ин роҳ байни як ҷомеаи ором, дӯстон, хешовандон ва ҳатто ҳамкорон кинаву нофаҳмӣ ба вуҷуд меорад. Таъсири фитнагарӣ бисёр зараровар аст. Аввалан, эътимоди байни одамон коҳиш меёбад. Дувум, муҳити солим ба муҳити пур аз шубҳа ва нооромӣ табдил меёбад. Саввум, ҷомеа аз рушду пешрафт бозмемонад, зеро нерӯ ва вақт ба ҷанҷолҳо сарф мешавад. Фитнаангезӣ бо истифода аз иттилоот яке аз чолишҳои ҷиддии асри муосир мебошад. Шахсе, ки бо нияти бад иттилоотро бар зидди ватан ва миллат истифода мебарад, метавонад ба субот ва ваҳдати ҷомеа таъсири манфӣ расонад. Аммо ҷомеаи дорои маърифати баланд, тафаккури интиқодӣ ва эҳтироми мутақобил метавонад ба чунин чолишҳо муқовимат намояд. Барои пешгирӣ аз фитнагарӣ, ҳар як инсон бояд ҳушёр бошад. Пеш аз бовар кардан ба ҳар хабар, дурустии онро санҷидан зарур аст. Агар касе сухани нохубе дар бораи дигаре гӯяд, беҳтар аст мустақиман бо ҳамон шахс суҳбат намояд. Илова бар ин, тарбияи ахлоқӣ ва эҳтироми якдигар нақши муҳим дорад. Инчунин барои ҳифзи ваҳдати миллӣ ва рушди устувор зарур аст, ки сатҳи маърифати расонаӣ баланд бардошта шавад, фарҳанги муколамаи созанда ташаккул ёбад ва ҳар як шаҳрванд масъулияти сухан ва амали худро эҳсос намояд. Танҳо дар ин сурат ҷомеа метавонад ба чолишҳои иттилоотии замони муосир посухи муносиб диҳад. Хулоса иттилоот дар асри муосир яке аз соҳаи пурқудрат ба ҳисоб меравад. Он метавонад барои рушд ва ваҳдат хизмат кунад ё баръакс, барои барангехтани фитна ва тафриқа истифода шавад. Шахсе, ки бо нияти бад иттилоотро бар зидди ватан ва миллат истифода мебарад, ба субот ва ҳамдигарбоварии ҷомеа таъсири манфӣ мерасонад. Ҳамчунин, фитнагарӣ амали носолим ва хатарнок аст. Ҷомеае, ки дар он ростқавлӣ, эҳтиром ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳукмфармо бошад, барои фитнагарон ҷой намемонад. Пас, биёед бо рафтори нек ва сухани дуруст сулҳу оромиро дар ҷомеаи худ ҳифз намоем. Сармутахассиси шуъбаи иттилоот ва ташхиси диншиносӣ Исоев Н.

Зимни андешаи ҷиддӣ дар бораи таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар ба чунин бардошти эҳтимолан баҳснок хоҳем расид, ки мутаассифона, мусулмонон то ҳанӯз моҳияти таъйиноти мазкурро дуруст дарк накардаанд. Ба андешаи ин ҷониб, дуруст надонистани асли таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар сабаб гардидааст, ки мардуми мусулмон ҷавҳари таълимотро монда, арзишҳои дуюмдараҷаро пайгирӣ намоянд. Воқеияти ҳоли имрӯзаи мусулмононро ба таври рамзӣ метавон чунин муаррифӣ намуд, ки ба сабаби ноогоҳӣ аз моҳияти матлаби зикршуда мардуми мусулмон дар умум калларо монда дар пайи салла афтидаанд. Яке аз намунаҳои равшани дуруст нашинохтани ҷавҳари таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар ва иштибоҳан омехта намудани “каллаю салла” дар тақлиди кӯр-кӯрона аз суннати Паёмбар ифода меёбад. Тақлиди кӯр-кӯрона ва муғризона аз суннати паёмбар дар он ифода меёбад, ки мардуми мусулмон дар самти пешгирифтаи худ собитқадам набуда, танҳо он суннатеро интихоб ва пайравӣ мекунанд, ки барояшон мушкилзо нестанд. Ногуфта намонад, ки дар зери мафҳуми «Суннати Паёмбар (с)” дар олами ислом одатан гуфтору кирдори Паёмбари ислом Муҳаммад (с)-ро мефаҳманд. Албатта, чунин фаҳмиш, аз як нигоҳ, мушкилии ҷиддие надорад. Аммо ин ҷо мавзуи мавриди таваҷҷӯҳ ва тааммулу таҳқиқ аз он иборат аст, ки мардуми мусулмон дар кишвари мо ва берун аз он дар зери суннати Паёмбар кадом гуфтору рафтори ӯро чун рафтори зарурӣ ва барои ҷомеаи мусулмонон муҳим мепазиранд, пайравӣ менамоянд ва онҳоро аз ҷумлаи вижагиҳои фарқкунандаи дини ислом ба қалам медиҳанд. Ҳангоме мавзуи моҳияти суннати Паёмбарро ҷиддӣ таҳқиқ менамоем, мебинем, ки мусулмонони мо, мутаассифона, масоили хеле кучак, ночиз, зоҳирӣ, дуюмдараҷа ва аз аҳамияти иҷтимоӣ ва таълимию тарбиявӣ ориро мавриди таваҷҷуҳу пайгирӣ қарор медиҳанд. Масоили номбаршуда асосан аз мондани риш, бардоштани ангушту даст дар баъзе ҳолатҳои намоз, хӯрдани хурмо зимни рӯзакушоӣ ва амсоли инҳо иборат аст. Дар ин ҳолат сарулибоси Паёмбар, хӯрду хӯроки ӯ, ҷойи хобу василаи ҳаракаташ аз маконе ба маконе аз ҷониби “суннатдӯстдорон”, албатта, ҳамчун суннат пазируфта ва пайравӣ карда намешавад. Онҳо пазируфта нашудани суннатҳои мазкурро одатан ба тағйирёбии замона рабт медиҳанд. Яъне, чун замона дигар шудааст, “суннатдӯстдорон”- ро аз ҳамқадамӣ бо замона чорае нест. Воқеан ҳам хеле тааҷҷубовар аст, ки имрӯз “суннатдӯстдорон” баъзе аз рафтори Паёмбарро чун намунаи ибрат пазируфта, пайравӣ менамоянд, аммо иддаи дигари рафтори Паёмбарро ба сабаби тағйирёбии замона на танҳо пайравӣ намекунанд, балки огоҳона ба гӯшаи фаромӯшӣ месупоранд. Пурсида мешавад, ки чунин муносибат магар қобили қабул аст? Агар ба гуфтору рафтори Паёмбар беғаразона, бо нигоҳи системавӣ ва равиши диалектикӣ назар андозем, мо дар он амалкарду ҳадафҳои хеле муҳим ва зарурию ногузирро пайдо менамоем, ки бешак моҳияти таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбарро барои мо равшану возеҳ боз мекунанд. Дар оғоз мехоҳем таъкид намоем, ки ин ҷо “нигоҳи системавӣ” гуфта, фаъолияти Паёмбарро ҳамчун як барномаи томи ахлоќї-иљтимої дар назар дорем. Дар зери “равиши диалектикӣ” бошад, мо амалкардҳои Паёмбарро дар робита ба муҳити сиёсию иҷтимоӣ ва фарҳангии ҳукмрону зарурати тағйирёбии онҳо мефаҳмем. Воқеан ҳам баъзе амалҳо дар рафтори Паёмбар хусусияти ҷузъӣ дошта, баъзеи дигар хусусияти куллӣ доранд, яъне пайгирӣ аз ҳадафи асосӣ ва марказие мебошанд, ки паёмбар барои расидан ба он бо иродаи матин ҳама гуна монеаҳои сунъию табииро бартараф намудааст. Ба андешаи мо бардоштани ангушту мондани ришу бо хурмо кушодани рӯза ва амсоли инҳо аз ҷумлаи аъмоли ҷузъӣ мебошанд. Онҳоро мавриди амалкарди ҳатмӣ ва нишони пайравии исломи воқеӣ муаррифӣ кардан нишони танҳо биниши маҳдуд, равиш (метод)-и ғайриилмии таҳқиқ ва нуқси илму дониш метавон донисту халос. Зеро амалҳои номбурда мазмуну ҳадафи асосии Паёмбарро муайян наменамоянд. Қобили зикр аст, ки донишмандони ислом дар тули асрҳои зиёди сипаригардида, аз як тараф, ба сабаби пойбандӣ ба такаббуру тафохур, аз тарафи дигар, ба сабаби дур будан аз дониши фалсафию надоштани тафаккури диалектикӣ таълимоти исломро, махсусан суннати Паёмбарро ҳамчун таълимоти зидди куштору таркиш, таълимоти сулҳофару инсонпарвар, ислоҳсозандаи ҷомеаю барои рушду пешрафт таҳрикдиҳанда дарк карда натавонистанд. Қишри номбурда ба сабаби таассуби динию яхбастагии афкору ақида таълимоти мазкурро аксаран зиддиилмӣ муаррифӣ намуда, олами исломро ба ботлоқи ҷаҳолат ғӯтавар гардониданд, ки оқибати он имрӯз дар шароити пешрафти босуръати илму технологияи ҷаҳонӣ равшан эҳсос мегардад. Воқеан ҳам, ҳамин нигоҳи яктарафа, борик, сатҳӣ, орӣ аз принсипи ягона, маҳдуду танҳо ба ҷузъиёт вобастаи донишмандони исломӣ сабаб гардидааст, ки олами ислом дар давоми зиёда аз ҳазор сол ҷомеаи хоболуд, қафомонда, аксаран дур аз илму маърифат, ниёзманд, дастнигар ва шахшудамонда боқӣ монад, дар ҳолате, ки ҳам дар Қуръон ва ҳам дар аҳодиси Паёмбар оятҳою ҳадисҳои зиёде ҳастанд, ки манфиати инсонро дар маркази таълимот қарор дода, сабукии зиндагӣ ва пайгирӣ аз илму донишро, ки муҳаррики асосии пешрафти ҷомеа маҳсуб меёбанд, пайваста тарғиб менамоянд. Агарчанде дарки асли таъйиноти иҷтимоии рисолати Паёмбар ба донишмандони исломӣ ба сабаби надоштани тафаккури диалектикӣ муяссар нагардид, лекин шинохти воқеии таъйиноти мазкур ба донишмандони ғайриисломӣ, ки воқеан ҳам нигоҳ ва биниши васеъ доштанд, муяссар шуд. Хеле тааҷҷубовар аст, ки баъзе муҳаққиқони сатҳи ҷаҳонӣ ба нақши Муҳаммад (с) дар рушди ҷомеа баҳои баланд дода, хосияти пешбарандагию таҳрикдиҳандагӣ ва мутобиқ ба рушду пешрафт будани дини исломро махсус қайд намудаанд. Аз ҷумла, шарқшиноси маъруф В.В.Бартолд менависад, ки “… ислом дар тули ҳаёти асосгузори худ раванди пешрафту рушдеро паси сар кард, ки онро дини буддоӣ аз замони Шакямуни то Ашока, ва дини масеҳӣ аз замони Исои Масеҳ то Константини Бузург паси сар карда буд”. (Ниг. (Бартольд В.В. Ислам.//Акад. Бартольд В.В. Соч. Т.6. – М. : Наука, 1966. Саҳ. 81). Ин ҷо барои хонанда ёдовар мешавем, ки Паёмбари ислом соли 570 таваллуд шуда, соли 632 фавтидааст. Аммо давраи нубувватии ӯ, ки бевосита муассир будааст, аз соли 610 оғоз ёфта, то охири умраш тул кашидааст. Ин давра ҳамагӣ 22 солро фаро мегирад. Аз гуфтаи муҳаққиқи маъруф В.В. Бартолд бармеояд, Муҳаммад (с) дар давоми 22 сол ҷомеаро ҳамон қадаре пеш бурд, ки барои дини буддоӣ ва масеҳӣ тақрибан 400 сол лозим омад. Ба андешаи ин ҷониб, асли таъйиноти рисолати иҷтимоии Паёмбари ислом Муҳаммад (с) маҳз дар ислоҳи ҷомеа, таъмини пешрафти ҷомеаю ҳамқадами замон гардондани он ифода меёбад. Аммо, мутаассифона, вақте зимоми ҷомеа ба дасти “уламо” ё “ворисони Паёмбар” афтод, ҷомеаи исломӣ дар давоми қариб ҳазор соли охир, манзури мо давраи баъди аҳди Сомониён, эҳтимол як қадам ҳам пеш ҳаракат накарда бошад. Аз суннатгароён ва қишри ба ном “уламо ё ворисони Паёмбар” пурсида мешавад, ки сабаби чунин шахшудамондагӣ ва беҳаракатӣ дар ҷомеаҳои исломӣ дар тули ҳазор соли охир чист? (Ин ҷо

“Мо бояд Ватани худро сидқан ва баробари ҷони хеш дўст дорем, ватандўсту меҳанпарасти воқеӣ бошем, шукронаи неъмати бузургтарин ва муқаддаси инсонӣ, яъне соҳибватанӣ ва озодиро ба ҷо орем ва барои ҳимояи сарзамини аҷдодӣ ҳамеша омода бошем”. Эмомалӣ Раҳмон. Дар фарҳанги забони тоҷикӣ ватанро ҷойи таваллуд ва нашъунамо, зодгоҳ, меҳан маънидод намудаанд. Саъдии Шерозӣ дар васфи ватан чунин мефармояд: Саъдиё ҳубби ватан гарчи ҳадисест саҳеҳ, Натавон мурд ба хорӣ, ки ман инҷо зодам. Вожаи Ватан барои ҳар як шахси бонангу номус муқаддас ва арзишманд аст. Ватан маконест, ки инсон дар он ҷо худро орому осуда ва соҳиби кошона эҳсос мекунад ва ба он менозаду меболад. Ватандорӣ арзиши муқаддаси инсонӣ ба ҳисоб меравад. Муҳаббат ба ватан эҳсоси ифтихор, масъулият ва садоқатро дар қалби кас бедор месозад. Масъулият бошад амали мушаххасест, ки дар худ эҳтироми арзишҳои миллӣ, волоияти қонун ва риояи онҳо, саҳмгузорӣ дар рушди он ва ҳифзи истиқлолиятро дар худ инъикос мекунад. Ҳақ бар ҷониби адиби ватансаро Муҳаммад Ғоиб аст, ки мегуяд: Манам доротарин одам, ватан дорам, ватан дорам, Ками худро нагӯям кам, ватан дорам, ватан дорам. Агарчи кулбаам одист, вале дил маскани шодист, Фараҳ хезад маро аз ғам, ватан дорам, ватан дорам. Хасисон низ мебахшанд баҳри ҳифзи меҳан ҷон, Ватан касро кунад ҳотам, ватан дорам, ватан дорам… Манам доротарин одам, ватан дорам, ватан дорам, Садоям бишнавад олам, ватан дорам, ватан дорам. Шоир бисёр самимона ва бо ифтихор ба камиву костии зиндагӣ нигоҳ накарда, бо як иродаи баланд аз таъриху фарҳанг, арзишу муқаддасот сухан мекунад, ҳотамиву бурдбории хешро аз доштани ватан медонад. Бо ба даст омадани истиқлолияти сиёсиву давлатӣ мафҳуми ватандорӣ мазмуни нав касб намуд. Мардуми шарифи кишвар танҳо дар давраи соҳибистиқлолӣ соҳиби давлати миллӣ гардиданд. Аммо истиқлолият танҳо ҳуқуқ ва ифтихор нест, балки масъулияти бузург дар назди наслҳои имрузаву ояндаи миллат аст. Моро зарур аст музаффариятҳои онро ҳифз кунем, ваҳдати ягонаи миллӣ ва суботи ҷомеаро мустаҳкам намоем. Шоир М.Ғоиб дар ҷойи дигар бо ҳамин маънӣ чунин мефармояд: Ҳамон роҳе, ки поёнаш намебинам, ватандорист, Ҳамон дарде, ки дармонаш намебинам, ватандорист. Ба хуни ноф ҳар хоке шавад олуда, ҷон дорад, Танеро бе ғами ҷонаш намебинам, ватандорист. Дар шароити ҷаҳонишавии бемайлон ва бо ҳам омадани тамаддунҳои гуногун, ҳифзи ҳувияти миллӣ ва арзишҳои волои фарҳангӣ мубрамияти бештар пайдо мекунад. Ҳифзу ҳимояи ватан аз нигоҳи дини ислом низ ҷойгоҳи хос дорад ва Офаридгор мусулмононро ба ҳифзи марзу буми ватани худ амр кардааст. Ҳар яки мо вазифадорем, ки нигаҳбони сулҳу субот, тинҷиву оромӣ бошем. Дар таълимоти дини мубини ислом иборае мављуд аст, ки дўст доштани ватанро ба њама вољиб мегардонад: «Ҳуббу-л-ватани мина-л-имон», яъне дўст доштани ватан аз имон аст. Ибораи мазкурро баъзеҳо ҳадис, гурӯҳи дигар хабар ё қавл медонанд. Аммо ҳамагон дар воҷиб будани «Ҳуббу-л-ватан» иттифоқ доранд. Муҳаққиқ Фахриддин Насриддинов дар пешгуфтори таҳияи китоби Маҳмуд ибни Умари Замахшарӣ «Хираднома» (Ҳазору як гуфтор аз «Робеъ-ул аброр ва нусус-ул ахбор») аз ҷумла овардааст, ки ин асар аз ҷумлаи шоҳкориҳои миллати тоҷик аст, ки мақоми ҷаҳонӣ дорад ва бешак аз донишу биниши фарохи муаллиф шаҳодат медиҳад. Матлабҳои китоби мазкур фарогири мавзуъҳои муҳими ҳаёти ҷомеа буда, дар он мавзуъҳои ватану ватандорӣ мақоми хосеро дорост. Дар боби меҳри ватан ва иштиёқу дилбастагӣ ба он чунин ривояти ҷолибро овардааст: Абон ибни Саид (асҳоби киром) аз Макка ба Мадина ба назди Расуллоҳ (с) омад. Ҳазрат аз ў пурсиданд: Эй Абон, вақте, ки аҳли Маккаро тарк намудӣ, онҳо дар чӣ ҳол буданд? Гуфт: дар ҳоле, ки борони нарму хуш бар сарашон мерехт ва изхир (гиёҳи хушбў) шоха бармекашид ва сумом (гиёҳи хордоре, ки гулҳои шабеҳи сунбул дорад) сарсабз гардида буд. Бо шунидани ин суханон аз чашмони мубораки Пайғамбар (с) ашк равон гардид. Ин матлаб шаҳодати онро дорад, ки Расули акрам ҳамеша ба ёди зодгоҳаш будааст ва аз дурии он ранҷ мебурдааст, Дуруст ва саҳеҳ будани ҳадиси дар боло зикршударо ривояти мазкур тасдиқ намуда, дигар шубҳае дар ин боб боқӣ намемонад. Дӯст доштани ватан, ҳифзи он, хизмат ба ватан, обод кардани он, садоқат ва ҷоннисорӣ ба он вазифаи ҷонии ҳар як шаҳрванд аст, хоҳ мард бошад хоҳ зан. Пас адо намудани қарзи шаҳрвандӣ дар сафи қувваҳои мусаллаҳ, ин на фақат ҳифзи марзу буми ватан, балки иҷро намудани фармудаи шариат ҳам мебошад. Зеро Офаридгор муҳофизони ватанро дар Қуръони карим зикр намуда, барояшон савоби ҷорияи беандоза муқаррар кардааст. Ҳифзи ватан барои онҳое, ки хизмати Ватан- модарро адо менамоянд, баҳри зиндагии осоиштаи мову шумо шабњо бедорхобӣ мекашанд, гуё фарзу суннатро иҷро карда истодаанд. Аммо баъзе ҷавонон аз хизмати ҳарбӣ рўй тофта, ба ҳар роҳу васила аз хизмати Ватан – модар худдорӣ мекунанд. Чунин ашхос фармудаҳои офаридгорашро нодида мегиранд, ки чунин амалро метавон хиёнат ба ватан номид. Хушбахтона аксари ҷавонони мо ҳисси баланди ватандӯстӣ дошта, ҳамасола садҳо ҷавонони далеру шуҷоъ бо хоҳиши худ ба хизмати ҳарбӣ мераванд, зеро имрӯз давлати мо муқтадир гашта, барои адои хизмат барои афсарону сарбозон ҳамаи шароитҳо фароҳам оварда шудаанд. Мо дар арафаи фарорасии яке аз идҳои муҳим, рӯзи Артиши миллӣ, ки зомини якпорчагии давлату кишвар мањсуб мешавад, қарор дорем. Таманно мекунем, ки ватани азизамон бо шарофати Артиши корозмуда ва бо силоҳи ҷангии мудерн муҷаҳҳаз, ки асоси онро ҷавонони бонангу номуси кишвар ташкил медиҳанд ва зомини фазои орому осудаи кишвар ҳастанд, ҳамеша бегазанд аз ҳама хатарҳо бошад. Мушовири директори Марказ А. Мирзозода

Артиши миллӣ ва бунёди Қувваҳои Мусаллаҳ дар ҳақиқат зодаи даврони Истиқлол мебошад, ки ҳамагӣ баъди якуним соли ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ, дар марҳилаи ниҳоят вазнин ва ҳассоси таърихӣ, дар шароите таъсис дода шуд, ки мавҷудияти давлати тоҷикон ва бақои истиқлоли он таҳти хатари нобудӣ қарор дошт. Нахустин кушиш дар ин замина Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24-уми декабри соли 1991 «Дар бораи ташкил намудани Горди миллӣ» буд. Баъдтар 04-уми январи соли 1992 Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ташкил намудани Кумитаи мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон», 10-уми июни соли 1992 Фармон «Дар бораи таъсиси Фронти халқӣ» ва 17-уми сентябри соли 1992 Фармон дар бораи таъсиси Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба табъ расида бошанд ҳам, вале вобаста ба авзои носолими сиёсӣ ва мураккаби оғози Истиқлоли давлатӣ имконият ва шароити таъсиси яке аз рукнҳои асосии давлати соҳибистиқлол, яъне Артиши миллӣ ба Тоҷикистон муяссар нагардид. Зеро кишвар дар шароити басо душвор ва мураккаби сиёсию иҷтимоӣ қарор дошт. Зеро дар мамлакат ҷанги шаҳрвандӣ идома дошту нарасидани озуқаворӣ, сарулибос, техникаю муҳимоти ҷангӣ ва амсоли инҳо дар ҳар қадам эҳсос мешуд. Танҳо баъд аз баргузории Иҷлосияи таърихии XVI-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, бунёди Артиши миллӣ ба таври ҳаққонӣ амалан сурат гирифт. 18-уми декабри соли 1992 Қарори Раёсати Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва қарор дар бораи роҳбарии фаврӣ, идоракунии мутамарказ ва сафарбаркунии нерӯҳои мусаллаҳи сохторҳои низомӣ бо мақсади ҳарчи зудтар ба эътидол овардани вазъияти сиёсӣ ва таъмини амнияти миллӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон қабул гардид, ки роҳбарии он ба дӯши Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон вогузошта шуд. Ба тасвиб расидани ин қарорҳо заминаи ҳуқуқиро барои ташкили Артиши миллӣ фароҳам овард. 23-юми феврали соли 1993 аввалин паради ҳарбӣ баргузор гардид ва рӯзи баргузории парад, яъне 23-юми феврал – Рӯзи таъсисёбии Артиши миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон карда шуд, ки мо имрӯз 33-юмин солгарди онро таҷлил намуда истодаем. Мардуми шарифи Тоҷикистон ва давлату Ҳукумат фидокориву ҷонбозиҳои афсарону сарбозони шуҷоъи Ватанро ҳаргиз фаромӯш намекунанд ва хотираи неки он ҷавонмардонеро, ки барои сулҳу субот, ҳимояи марзу буми Ватан ва ҳифзи зиндагии орому осоиштаи сокинони мамлакат ҷони худро нисор кардаанд, ҳамеша пос медоранд. Қувваҳои Мусаллаҳ яке аз дастовардҳои муҳимтарини даврони Истиқлоли давлатӣ буда, вазифаҳои муқаддасу пуршарафи дар назди онҳо гузошташударо вобаста ба ҳифзи амнияту оромии давлат ва ҷомеа, пойдории аркони давлатдорӣ ва таъмини зиндагии осоиштаи мардуми шарифи кишвар сарбаландона иҷро карда истодаанд. Артиши миллии Тоҷикистон 33 сол муқаддам дар шароити ниҳоят вазнину мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ дар ҳаёти кишвари тозаистиқлоламон таъсис дода шуд. Бо шарофати кушишу заҳматҳои Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳи кишвар Эмомалӣ Раҳмон Артиши миллии Тоҷикистон дар ҳоли рушду тараққиёт қарор дошта, хеле пурқувват низ гардидааст. Мувофиқи баҳогузории коршиносони ҷаҳониву минтақавии соҳа Артиши миллии Тоҷикистон, бинобар ҷанг дида ва кор озмуда будан, аз қудратмандтарин қувваҳои мусаллаҳи минтақа шуморида мешавад. Аз ин рӯ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳалли масъалаҳои мустаҳкам намудани иқтидори мудофиавии кишвар диққати махсус зоҳир намуда, онро аз рӯзҳои аввали таъсисёбии Қувваҳои Мусаллаҳ таҳти назорати пайвастаи худ қарор додаанд. Чунки ҳеҷ як давлату халқият бидуни Қувваҳои Мусаллаҳи худ вуҷуд дошта наметавонад. Зеро ин қувва таъминкунандаи сулҳу суботи кишвар буда, оромию осоиштагии мардум ва суботи ҳар як давлат аст. Садуллоев Аҳмадҷон – мутахассиси пешбари шуъбаи пажӯҳиши анъанаву маросим ва диншиносии муқоисавии Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон